İstatistik Sözlüğü
MerQur'daki analizlerin ve parametrelerinin kavramsal açıklamaları: bir analiz ne için yapılır, nasıl çalışır, her seçenek sonucu nasıl değiştirir. Her maddede önce gündelik bir örnek, ardından bağımsız doğrulama verisinde MerQur'un verdiği gerçek sonuç yer alır.
#
- 1-SE kuralıkavramÇapraz doğrulamada, en küçük hatalı modelin hatasından en fazla bir standart hata uzaklıktaki modeller arasından en sade olanı seçme kuralı.
- ε komşuluğu ve en az nokta sayısı (DBSCAN)kavramDBSCAN'de bir noktanın çevresindeki komşuluğun yarıçapı (ε) ile o noktanın yoğun bir bölgenin çekirdeği sayılması için bu komşulukta bulunması gereken en az nokta sayısı (minPts).
A
- Abbott düzeltmesi (doğal yanıt)kavramDoz-yanıt deneylerinde, uygulama yapılmasa da kendiliğinden ortaya çıkan yanıtı (ör. kontrol grubundaki doğal ölümleri) hesaba katarak uygulamaya bağlı yanıt oranını düzelten yöntem.
- Alan (alt anakütle) tahminikavramKarmaşık örneklem tasarımıyla toplanmış anket verilerinde, kadınlar ya da belirli bir bölge gibi bir alt anakütle (alan) için ortalama, oran ya da toplam tahmini.
- Alt grup analizikavramMeta-analizde çalışmaları kategorik bir özelliğe (moderatöre) göre gruplara ayırıp her grupta ayrı bir birleşik etki hesaplayan ve gruplar arasındaki farkı sınayan yöntem.
- Alt örnekleme oranı (stokastik artırma)kavramGradyan artırmada her yeni ağacın, eğitim verisinin tamamı yerine rastgele seçilen bir bölümüyle kurulmasını sağlayan ve bu bölümün oranını belirleyen ayar.
- Alternatife özgü sabitler (ASC)kavramKoşullu lojit gibi seçim modellerinde, her seçeneğin ölçülen özelliklerle açıklanamayan ortalama çekiciliğini yakalayan, bir temel seçeneğe göre tanımlanmış sabit terimler.
- ANCOVAanalizGrupların bir sonuç değişkenindeki ortalamalarını, sonucu etkileyen bir ya da daha fazla sürekli değişkenin (kovaryat) etkisini istatistiksel olarak sabit tutarak karşılaştıran kovaryans analizi.
- Anderson-Darling testikavramBir örneklemin belirli bir dağılımdan (çoğunlukla normal dağılımdan) gelip gelmediğini, dağılım kuyruklarına özel ağırlık veren bir birikimli dağılım karşılaştırmasıyla sınayan uyum iyiliği testi.
- Anizotropi (yöne bağımlılık)kavramMekânsal bir değişkenin uzaklıkla birlikte benzerliğini kaybetme hızının yöne göre değişmesi; örneğin değerlerin bir doğrultuda uzun, diğerinde kısa mesafelerde ilişkili kalması.
- Anlamlılık düzeyi (α)kavramBir hipotez testinde, gerçekte doğru olan sıfır hipotezini reddetme olasılığı için araştırmacının önceden kabul ettiği üst sınır.
- Anomali TespitianalizBir veri setinde verinin genel yapısına uymayan, olağandışı (aykırı ya da anormal) gözlemleri istatistiksel ya da makine öğrenmesi ölçütleriyle belirleyip işaretleyen yöntemler.
- Aracılık AnalizianalizBir değişkenin (X) bir sonucu (Y) etkilemesinin ne kadarının üçüncü bir değişken (aracı, M) üzerinden iletildiğini, dolaylı etkiyi ve onun güven aralığını kestirerek gösteren analiz.
- Aralık Sansürlü SağkalımanalizOlayın tam olarak ne zaman gerçekleştiğinin bilinmediği, yalnızca iki kontrol arasında bir yerde olduğunun bilindiği verilerde sağkalım eğrisini kestiren ve grupları ya da etkenleri karşılaştıran yöntem.
- Araç (enstrümantal) değişken ve içsellikkavramBir açıklayıcının hata terimiyle ilişkili (içsel) olduğu durumda, o açıklayıcıyı etkileyen ama sonucu yalnızca onun üzerinden etkileyen bir değişken kullanarak nedensel etkiyi tutarlı biçimde kestirme yaklaşımı.
- Araç Değişkenli RegresyonanalizBir açıklayıcı değişken hata terimiyle ilişkili (içsel) olduğunda, onu etkileyen ama sonucu yalnız onun üzerinden etkileyen bir araç değişken kullanarak bu açıklayıcının sonuç üzerindeki etkisini tutarlı biçimde kestiren regresyon yöntemi.
- ARCH-LM testi (koşullu değişen varyans)kavramBir zaman serisi modelinin artıklarında, bugünkü oynaklığın geçmiş dönemlerin oynaklığına bağlı olup olmadığını (ARCH etkisini) sınayan Lagrange çarpanı testi.
- ARIMA mertebeleri (p, d, q) ve kayma (drift)kavramARIMA modelinin yapısını tanımlayan üç sayı: otoregresif terim sayısı (p), fark alma sayısı (d) ve hareketli ortalama terim sayısı (q); kayma ise farkı alınmış seride sabit bir terimdir.
- ARIMA TahminanalizBir zaman serisinin gelecekteki değerlerini, serinin kendi geçmiş değerlerinden ve geçmiş tahmin hatalarından yararlanan otoregresif bütünleşik hareketli ortalama (ARIMA) modeliyle tahmin eden yöntem.
- Artık (kalıntı) grafikleri ve artık tanılamasıkavramModel artıklarının (gözlenen eksi tahmin edilen değer) grafikler ve özet istatistiklerle incelenerek modelin varsayımlarının ve uyumunun denetlenmesi.
- Artıklık (redundancy) indeksikavramKanonik korelasyon analizinde, bir değişken kümesindeki toplam varyansın ne kadarının diğer kümenin kanonik değişkeni tarafından açıklandığını gösteren ölçü.
- Asimptotik (normal) yaklaşımkavramBir test istatistiğinin ya da tahminin örnekleme dağılımını, örneklem büyükken geçerli olan normal (ya da ki-kare) dağılımla yaklaşık olarak hesaplama yolu.
- Atalet (inertia), tekil değerler ve profillerkavramUyum analizinde bir çapraz tablodaki toplam ilişki miktarını gösteren ölçü (atalet), bu miktarın boyutlara paylaştırılmasını sağlayan tekil değerler ve satır ya da sütunların yüzde dağılımları (profiller).
- Aykırı değerkavramVerinin geri kalanından belirgin biçimde uzak duran ve bir ölçüm hatasını, farklı bir süreci ya da gerçek ama nadir bir durumu yansıtabilen gözlem.
- Açıklanan varyans oranıkavramBir bileşenin, faktörün ya da modelin verideki toplam değişkenliğin ne kadarını yakaladığını gösteren oran.
- Açıklayıcı Faktör AnalizianalizÇok sayıda maddeye verilen yanıtlar arasındaki ilişkileri, bu maddelerin ardında yatan ve doğrudan ölçülemeyen az sayıda ortak faktörle açıklamaya çalışan ve hangi maddenin hangi faktöre ait olduğunu gösteren yöntem.
- Ağaç budama ve karmaşıklık parametresi (cp)kavramAşırı büyümüş bir karar ağacından, öngörü başarısına yeterince katkı sağlamayan dalları kaldırarak daha sade ve genellenebilir bir ağaç elde etme işlemi; cp bu sadeleştirmenin ölçüsünü belirler.
- Ağaç sayısı (topluluk modelleri)kavramRastgele orman, gradyan artırma ve Isolation Forest gibi topluluk yöntemlerinde kurulan karar ağacı sayısı; yöntemin türüne göre farklı roller oynar.
- Ağırlıklı Doğrusal RegresyonanalizKarmaşık örnekleme tasarımıyla toplanmış anket verisinde sürekli bir bağımlı değişkeni yordayıcılara bağlayan, katsayıları örnekleme ağırlıklarıyla ve standart hataları tasarıma uygun biçimde kestiren doğrusal regresyon.
- Ağırlıklı en küçük kareler (WLS)kavramHer gözleme farklı bir ağırlık vererek ağırlıklı artık kareler toplamını en küçükleyen regresyon kestirim yöntemi; genellikle gözlemlerin varyansları farklı olduğunda kullanılır.
- Ağırlıklı FrekansanalizKarmaşık örnekleme tasarımıyla toplanmış anket verisinde kategorik bir değişkenin evrendeki oranlarını ve sayılarını tasarıma uygun güven aralıklarıyla kestiren, iki kategorik değişkenin ilişkisini de tasarımı hesaba katarak sınayan analiz.
- Ağırlıklı kappakavramSıralı kategorilerde iki değerlendiricinin uyumunu ölçerken, tam uyumun yanı sıra yakın kategorilerdeki kısmi uyuma da puan veren Cohen kappa türü.
- Ağırlıklı Lojistik RegresyonanalizKarmaşık örnekleme tasarımıyla toplanmış anket verisinde evet/hayır biçimindeki bir sonucun olasılığını yordayıcılara bağlayan, katsayıları örnekleme ağırlıklarıyla ve standart hataları tasarıma uygun biçimde kestiren lojistik regresyon.
- Ağırlıklı OrtalamaanalizKarmaşık bir örnekleme tasarımıyla (ağırlık, tabaka, küme) toplanmış anket verisinden bir değişkenin evren ortalamasını ve bu ortalamanın tasarıma uygun standart hatasını kestiren analiz.
- Ağırlıklı ToplamanalizKarmaşık örnekleme tasarımıyla toplanmış örneklem verisinden bir değişkenin evrendeki toplamını (toplam kişi sayısı, toplam alan, toplam harcama gibi) ve bu toplamın tasarıma uygun standart hatasını kestiren analiz.
- Aşamalı (stepwise) değişken seçimikavramBir modele aday değişkenleri, belirli bir istatistiksel ölçüte göre adım adım ekleyen ya da modelden çıkaran otomatik değişken seçme yöntemi.
- Aşırı yayılım ve ölçek parametresikavramSayım ya da oran verilerinde gözlenen varyansın, Poisson ya da binom modelinin öngördüğünden büyük olması durumu ve bunu düzeltmek için kullanılan ölçek (dağılım) parametresi.
B
- Bant genişliği (çekirdek yumuşatma)kavramÇekirdek yoğunluk kestirimi ve yerel regresyon gibi yumuşatma yöntemlerinde, bir noktadaki kestirime ne kadar uzaktaki gözlemlerin katkı vereceğini belirleyen ve sonucun ne kadar pürüzsüz olacağını ayarlayan parametre.
- Bartlett varyans homojenliği testikavramİki ya da daha fazla grubun varyanslarının eşit olup olmadığını, verinin normal dağıldığı varsayımıyla sınayan ki-kare testi.
- Basit atama (ortalama, medyan, kNN ile doldurma)kavramHer eksik değerin yerine tek bir tahmini değer (sütun ortalaması, medyanı ya da benzer gözlemlerin ortalaması) koyarak verinin tamamlanması.
- Basit etkilerkavramBir faktörün etkisinin, diğer faktörün her düzeyinde ayrı ayrı sınanması; etkileşimi çözümlemenin temel yolu.
- BasıklıkkavramBir dağılımın kuyruklarının normal dağılıma göre ne kadar ağır ya da hafif olduğunu gösteren, dördüncü standart momente dayalı şekil ölçüsü.
- Bayes faktörü (BF₁₀)kavramGözlenen verinin bir hipotez altında (H₁), diğer hipotez altında (H₀) olduğundan kaç kat daha olası olduğunu gösteren oran; iki hipotez arasındaki kanıtın göreli gücünü ölçer.
- Bayesci ANOVAanalizGrup ortalamalarının farklı olup olmadığını, faktörleri içeren ve içermeyen modelleri Bayes faktörüyle karşılaştırarak değerlendiren ve her etki için kanıtın gücünü veren varyans analizi.
- Bayesci Doğrusal RegresyonanalizBir sonucu birden fazla yordayıcıyla açıklayan doğrusal regresyonu, katsayılar için önsel bilgiyi veriyle birleştirerek kestiren ve her katsayı için sonsal dağılım ile kredibl aralık veren yöntem.
- Bayesci Korelasyonanalizİki değişken arasındaki ilişkinin sıfırdan farklı olup olmadığını Bayes faktörüyle değerlendiren, ilişkinin gücünü ise korelasyon katsayısının sonsal dağılımıyla gösteren analiz.
- Bayesci t TestianalizBir ortalamanın ya da iki ortalama arasındaki farkın sıfır olup olmadığını, verinin 'fark var' ve 'fark yok' hipotezlerinden hangisini ne kadar desteklediğini gösteren Bayes faktörüyle değerlendiren test.
- Bağ yöntemi (Efron, Breslow, kesin)kavramCox regresyonunda birden çok olayın aynı zamanda gerçekleştiği (bağlı süreler) durumda kısmi olabilirliğin nasıl hesaplanacağını belirleyen yöntem.
- Bağlantı (link) fonksiyonukavramGenelleştirilmiş doğrusal modellerde, yanıtın beklenen değerini açıklayıcıların doğrusal bileşimine bağlayan fonksiyon: g(μ) = Xβ.
- Bağlantı yöntemi (Ward, tam, ortalama, tek)kavramHiyerarşik kümelemede iki kümenin birbirine ne kadar uzak olduğunun, kümelerdeki gözlemler arasındaki uzaklıklardan nasıl hesaplanacağını belirleyen kural.
- Bağlı değerler ve sıfır farklar (sıra testleri)kavramSıralamaya dayalı testlerde aynı değeri alan gözlemler (bağlar) ve eşleştirilmiş verilerde farkı tam sıfır olan çiftler; her ikisi de test istatistiğinin özel olarak işlenmesini gerektirir.
- Bağımsız Örneklem t-TestianalizBirbirinden bağımsız iki grubun ortalamalarının gerçekten farklı olup olmadığını, gözlenen farkın şansla açıklanıp açıklanamayacağına bakarak sınayan test.
- BCa bootstrap güven aralığıkavramBootstrap dağılımının yanlılığını ve çarpıklığını hesaba katarak yüzdelik sınırlarını kaydıran, düzeltilmiş ve hızlandırılmış (bias-corrected and accelerated) güven aralığı.
- Beklenen frekanskavramSıfır hipotezi doğru olsaydı bir tablo hücresinde görülmesi beklenen gözlem sayısı; ki-kare testleri gözlenen sayıları bu değerlerle karşılaştırır.
- Beklenen kareler ortalaması (EMS)kavramANOVA tablosundaki her kareler ortalamasının, varyans bileşenleri ve sabit etkiler cinsinden beklenen değeri; doğru F paydasını ve varyans bileşeni tahminlerini belirler.
- Belirleme katsayısı (R²) ve düzeltilmiş R²kavramBağımlı değişkendeki toplam değişkenliğin model tarafından açıklanan oranı; düzeltilmiş R² bu oranı modeldeki değişken sayısına göre cezalandırır.
- Beyaz gürültükavramOrtalaması sabit (genellikle sıfır), varyansı sabit ve farklı zamanlardaki değerleri birbiriyle ilişkisiz olan zaman serisi; öngörülebilir hiçbir yapı taşımayan saf rastlantısallık.
- Bilgi vermeyen (düz, Jeffreys) önselkavramBayesci analizde, parametre hakkında önceden güçlü bir inanç taşımayan ve sonuçların büyük ölçüde veriden belirlenmesini amaçlayan önsel dağılım.
- Bilgi ölçütleri (AIC, AICc, BIC)kavramModelleri, veriye uyumlarını (olabilirlik) ve karmaşıklıklarını (parametre sayısı) birlikte gözeterek karşılaştırmaya yarayan ölçütler; değeri küçük olan model tercih edilir.
- Binom Testianalizİki sonuçlu (evet/hayır, başarılı/başarısız) bir değişkende gözlenen başarı oranının, önceden belirlenmiş bir oranla uyumlu olup olmadığını binom dağılımına dayanarak kesin olarak sınayan test.
- BiplotkavramGözlemleri (ya da satır kategorilerini) ve değişkenleri (ya da sütun kategorilerini) aynı iki boyutlu düzlemde birlikte gösteren grafik.
- Birim kök testleri (ADF, Phillips-Perron)kavramBir zaman serisinin birim kök içerip içermediğini, yani şokların kalıcı etki bırakan durağan olmayan bir süreç (ör. rastgele yürüyüş) olup olmadığını sınayan testler.
- Birinci ve ikinci tip hatakavramHipotez testinde doğru olan sıfır hipotezini reddetmek birinci tip hata, yanlış olan sıfır hipotezini reddedememek ikinci tip hatadır.
- Birincil örneklem birimi (PSU) ve küme örneklemesikavramÇok aşamalı örneklemede ilk aşamada seçilen birimler (ör. mahalleler, okullar); aynı birimden gelen gözlemler birbirine benzediği için varyans hesabı bu birimler üzerinden yapılır.
- Birini dışarıda bırak (LOO)kavramHer seferinde bir gözlemi (ya da bir çalışmayı) dışarıda bırakıp modeli kalanlarla yeniden kurarak tahmin başarısını ya da sonuçların tek bir birime duyarlılığını değerlendiren yöntem.
- Bland-Altman Uyum AnalizianalizAynı şeyi ölçen iki yöntemin birbirinin yerine kullanılıp kullanılamayacağını, aralarındaki ortalama farkı (yanlılık) ve bireysel farkların çoğunun düştüğü uyum sınırlarını hesaplayarak değerlendiren analiz.
- Bloklama (blok değişkeni)kavramDeneysel birimleri, sonucu etkileyen ama ilgilenilmeyen bir özelliğe göre birbirine benzer gruplara (bloklara) ayırıp uygulamaları her bloğun içinde karşılaştırarak bu özelliğin yarattığı değişkenliği hata teriminden çıkaran tasarım ilkesi.
- Bonferroni düzeltmesikavramAynı anda m test yapıldığında her testi α/m düzeyinde değerlendirerek (ya da p-değerlerini m ile çarparak) en az bir yanlış anlamlılık olasılığını α'nın altında tutan düzeltme.
- Bootstrap (yeniden örnekleme)kavramElimizdeki örneklemden yerine koyarak binlerce yeni örneklem çekip bir istatistiğin belirsizliğini doğrudan hesaplayan yöntem.
- Bootstrap Güven AralığıanalizBir istatistiğin güven aralığını, dağılım varsayımına ya da hazır bir formüle dayanmadan, eldeki veriden yerine koyarak binlerce yeni örneklem çekip istatistiği her birinde yeniden hesaplayarak bulan yöntem.
- Bootstrap iyimserlik düzeltmesikavramBir tahmin modelinin kurulduğu verideki başarımının ne kadar iyimser olduğunu bootstrap ile tahmin edip bu iyimserliği çıkaran iç geçerleme yöntemi.
- Bootstrap olabilirlik oranı testi (BLRT)kavramGizil sınıf ya da profil analizinde K sınıflı modelin K - 1 sınıflı modele göre anlamlı biçimde daha iyi uyup uymadığını, olabilirlik oranının dağılımını parametrik bootstrap ile üreterek sınayan test.
- Box M testi (kovaryans matrislerinin eşitliği)kavramBirden çok grubun kovaryans matrislerinin eşit olup olmadığını sınayan çok değişkenli test.
- Box-Cox dönüşümükavramPozitif bir değişkeni λ parametresine bağlı bir kuvvet dönüşümüyle, varyansı daha sabit ve dağılımı daha simetrik hâle getirmeyi amaçlayan dönüşüm ailesi.
- Box-Tidwell testi (logit doğrusallığı)kavramLojistik regresyonda sürekli bir öngörücünün logit (log-odds) ile doğrusal ilişkili olduğu varsayımını sınayan test.
- Breslow-Day (odds oranlarının homojenliği) testikavramBir karıştırıcı değişkenin tabakalarına ayrılmış 2 x 2 tablolarda, odds oranlarının tüm tabakalarda aynı olup olmadığını sınayan test.
- Breusch-Pagan ve White testlerikavramRegresyon artıklarının varyansının açıklayıcı değişkenlere bağlı olarak değişip değişmediğini (değişen varyans) sınayan testler.
- Brown-Forsythe F* testikavramGrup varyanslarının eşit olmadığı durumlarda tek yönlü ANOVA'nın yerine kullanılabilen, ortalamaların eşitliğini sınayan F testi.
- Brunner-Munzel testikavramİki bağımsız grupta, bir gruptan rastgele seçilen bir değerin diğer gruptan seçilenden küçük olma olasılığının 0,5'ten farklı olup olmadığını, varyansların ya da dağılım biçimlerinin eşit olmasını gerektirmeden sınayan sıra testi.
C
- Chow yapısal kırılma testikavramBir regresyon ilişkisinin, önceden belirlenmiş bir noktadan (ör. bir tarihten) önce ve sonra aynı olup olmadığını F testiyle sınayan test.
- Clark-Evans en yakın komşu indeksikavramNoktaların en yakın komşularına ortalama uzaklığını, tamamen rastgele bir dağılımda beklenen uzaklıkla karşılaştırarak örüntünün kümelenmiş, rastgele ya da düzenli olduğunu gösteren oran.
- Cochran Q TestianalizAynı kişilerde ölçülen üç ya da daha fazla evet/hayır türü koşulun başarı (evet) oranlarının eşit olup olmadığını sınayan test; McNemar testinin ikiden fazla koşula genellemesidir.
- Cochran-Mantel-Haenszelanalizİki ikili değişken arasındaki ilişkiyi, üçüncü bir karıştırıcı değişkenin her düzeyindeki 2x2 tabloları birleştirerek ve bu değişkenin etkisini dışarıda tutarak sınayan test.
- Cohen d (etki büyüklüğü)kavramİki ortalama arasındaki farkı standart sapma birimiyle ifade eden etki büyüklüğü ölçüsü.
- Cohen hkavramİki oran arasındaki farkı, oranları arksinüs dönüşümüyle ölçekleyerek ifade eden etki büyüklüğü.
- Cohen's KappaanalizAynı nesneleri kategorilere ayıran iki ya da daha fazla değerlendiricinin uyumunu, yalnız şansla oluşacak uyumu düşerek ölçen katsayı.
- Cox modeli artıkları (martingal, sapma, Cox-Snell, dfbeta)kavramCox orantılı tehlikeler modelinin uyumunu, kovaryatların işlevsel biçimini ve tek tek gözlemlerin sonuçlara etkisini incelemek için kullanılan artık türleri.
- Cox Regresyonu (Orantılı Tehlikeler Modeli)analizBir olaya (ölüm, nüks, arıza, işten ayrılma) kadar geçen süreye birden fazla etkenin aynı anda nasıl etki ettiğini, her etken için bir tehlike oranıyla (HR) gösteren sağkalım modeli.
- Cramér V ve Cohen wkavramKi-kare istatistiğinden türetilen ve iki kategorik değişken arasındaki ilişkinin (ya da gözlenen ile beklenen dağılım arasındaki farkın) büyüklüğünü gösteren etki büyüklükleri.
- Cronbach Alfa ve Güvenirlik AnalizianalizAynı özelliği ölçmek için bir araya getirilmiş maddelerin birbiriyle ne kadar tutarlı yanıtlandığını, yani ölçeğin iç tutarlılık güvenirliğini sayısal olarak değerlendiren analiz.
Ç
- Çalışmalar arası varyans (τ²) ve heterojenlik (I²)kavramMeta-analizde, birleştirilen çalışmaların gerçek etki büyüklüklerinin birbirinden ne kadar farklı olduğunu gösteren iki ölçü: τ² bu farkın mutlak büyüklüğü, I² ise gözlenen dağınıklığın ne kadarının bu gerçek farktan kaynaklandığıdır.
- Çapraz Karma Modelanalizİki faktörün birbiriyle çaprazlandığı (her işçinin her makinede çalıştığı, her jüri üyesinin her sunumu puanladığı) tasarımlarda sonuçtaki değişkenliği iki faktöre, etkileşimlerine ve hataya ayıran ve ölçümün güvenirliğini değerlendiren karma model.
- Çapraz korelasyon fonksiyonu (CCF)kavramİki zaman serisi arasındaki korelasyonu, birinin diğerine göre farklı gecikmelerle kaydırıldığı durumlar için hesaplayan ve hangi serinin diğerini kaç dönem önden izlediğini gösteren fonksiyon.
- Çapraz Tabloanalizİki kategorik değişkenin birlikte nasıl dağıldığını sayı ve yüzdelerle gösteren, aralarındaki ilişkiyi testler ve ilişki ölçüleriyle özetleyen tablo.
- Çapraz yüklerkavramBir göstergenin (maddenin) kendi faktörü ya da yapısı dışındaki faktörlerle ilişkisini gösteren yükler.
- ÇarpıklıkkavramBir dağılımın ortalaması çevresinde simetrik olup olmadığını ve kuyruğunun hangi yöne uzandığını gösteren ölçü.
- Çekirdek (ağırlık) fonksiyonu (Gauss, bisquare, Epanechnikov)kavramBir noktaya olan uzaklık arttıkça diğer gözlemlere verilen ağırlığın nasıl azalacağını belirleyen fonksiyon; yerel kestirimlerin temel yapı taşı.
- Çekirdek yoğunluk kestirimi (KDE)kavramHer gözlemin üzerine küçük, düzgün bir 'tümsek' (çekirdek) yerleştirip bunları toplayarak bir değişkenin ya da nokta konumlarının olasılık yoğunluğunu düzgün bir eğri veya yüzey olarak kestiren parametrik olmayan yöntem.
- Çeyrekler açıklığı (IQR) ve Tukey çitlerikavramVerinin ortadaki yarısının genişliği (IQR = Q3 − Q1) ve bu genişliğe dayanarak aykırı değer sınırı çizen Tukey çitleri.
- Çift sağlam (doubly robust) kestirimkavramGözlemsel verilerde tedavi etkisini hem bir eğilim skoru (tedavi atama) modeli hem de bir sonuç modeli kullanarak kestiren ve bu iki modelden biri doğru olduğu sürece tutarlı kalan yaklaşım.
- Çok Boyutlu ÖlçeklemeanalizNesneler arasındaki uzaklık ya da benzerlik bilgisinden yola çıkarak, bu uzaklıkları olabildiğince az bozan iki ya da birkaç boyutlu bir 'benzerlik haritası' çizen yöntem.
- Çok değişkenli test istatistikleri (Wilks Λ, Pillai izi, Hotelling-Lawley, Roy)kavramBirden çok bağımlı değişkenin grup ortalama vektörlerini aynı anda karşılaştıran dört klasik test istatistiği.
- Çoklu AtamaanalizEksik değerleri, gözlenen verilere dayanarak birçok kez ve her seferinde biraz farklı tahminlerle dolduran, her tamamlanmış veri setinde analizi tekrarlayıp sonuçları eksikliğin yarattığı belirsizliği de yansıtacak biçimde birleştiren yöntem.
- Çoklu doğrusal bağlantı (VIF, tolerans, koşul indeksi)kavramRegresyondaki açıklayıcı değişkenlerin birbirleriyle güçlü doğrusal ilişki içinde olması ve bu nedenle katsayılarının kararsız ve belirsiz kestirilmesi.
- Çoklu Doğrusal RegresyonanalizSürekli bir sonuç değişkeninin birden fazla öngörücüyle nasıl ilişkili olduğunu, her öngörücünün diğerleri sabitken sonuçta yarattığı ortalama değişimi kestirerek modelleyen yöntem.
- Çoklu Karşılaştırma DüzeltmesianalizAynı çalışmada çok sayıda hipotez testi yapıldığında şans eseri 'anlamlı' çıkan sonuçların birikmesini önlemek için p değerlerini ya da karar eşiğini düzelten yöntemler.
- Çoklu karşılaştırma ve aile boyu hata oranı (FWER)kavramBir test ailesinde, gerçekte doğru olan sıfır hipotezlerinden en az birinin yanlışlıkla reddedilme olasılığı; çoklu karşılaştırma düzeltmeleri bu olasılığı denetlemek içindir.
- Çoklu marjinal bağımsızlık testleri (MMI, SPMI)kavramBirden çok seçeneğin işaretlenebildiği (çoklu yanıtlı) soruların başka bir değişkenle ya da başka bir çoklu yanıtlı soruyla ilişkisini tek bir genel testle sınayan yöntemler.
- Çoklu yanıt seti (MR seti)kavramKatılımcının birden çok seçeneği işaretleyebildiği bir sorunun, her seçeneği ayrı bir sütunda tutulan ve analizde tek bir değişken gibi ele alınan sütun kümesi.
D
- D'Agostino K² testikavramÖrneklem çarpıklığını ve basıklığını birlikte değerlendirerek normal dağılımdan sapmayı sınayan normallik testi.
- Dağılım ailesi (GLM)kavramGenelleştirilmiş doğrusal modelde yanıt değişkeninin koşullu dağılımını ve dolayısıyla ortalama ile varyans arasındaki ilişkiyi belirleyen seçim.
- Dağılımdan bağımsız (sıra istatistiği) güven aralığıkavramMedyan ya da yüzdelikler gibi değerler için, veriyi sıralayıp belirli sıradaki gözlemleri aralık sınırı olarak alan ve normallik gibi bir dağılım varsayımı gerektirmeyen güven aralığı.
- DBSCAN / HDBSCANanalizNoktaların yoğun biçimde toplandığı bölgeleri küme, seyrek bölgelerde kalan noktaları gürültü (aykırı) olarak ayıran ve küme sayısının önceden verilmesini gerektirmeyen yoğunluğa dayalı kümeleme yöntemi.
- DBSCAN Mekânsal KümelemeanalizKonum noktalarını yoğunluğa göre kümelere ayıran, yeterince kalabalık bölgeleri küme, seyrek bölgelerde kalan noktaları ise gürültü olarak işaretleyen ve küme sayısının önceden verilmesini gerektirmeyen kümeleme yöntemi.
- DeLong testi ve AUC güven aralığıkavramROC eğrisi altındaki alanın (AUC) standart hatasını parametrik olmayan biçimde hesaplayan ve aynı kişilerde ölçülen iki AUC'yi karşılaştıran yöntem.
- Delta yöntemikavramTahmin edilen parametrelerin bir fonksiyonunun standart hatasını, fonksiyonun birinci dereceden Taylor açılımıyla yaklaşık olarak hesaplama yöntemi.
- Dendrogram ve kofenetik korelasyonkavramHiyerarşik kümelemede gözlemlerin (ya da değişkenlerin) hangi sırayla ve hangi uzaklıkta birleştiğini gösteren ağaç diyagramı; kofenetik korelasyon bu ağacın özgün uzaklıkları ne kadar iyi yansıttığını ölçer.
- Denek içi (tekrarlı ölçüm) faktörükavramAynı deneklerin tüm düzeylerinde ölçüldüğü faktör; örneğin aynı kişilerin farklı zamanlarda ya da farklı koşullarda ölçülmesi.
- Denekler arası faktörkavramHer deneğin yalnızca bir düzeyinde yer aldığı, düzeyleri farklı denek gruplarını birbirinden ayıran faktör (ör. cinsiyet, tedavi grubu).
- Destek Vektör Makinesianalizİki sınıfı birbirinden olabildiğince geniş bir boşlukla (marj) ayıran sınırı bulan, gerektiğinde çekirdek işlevleriyle eğri sınırlar da kurabilen sınıflandırma ve regresyon yöntemi.
- Deterministik terimler (sabit, eğilim)kavramZaman serisi modellerine eklenen ve zamanın bilinen bir fonksiyonu olan sabit terim ile doğrusal eğilim gibi rastlantısal olmayan bileşenler.
- Değişen madde fonksiyonu (DIF)kavramÖlçülen özellik bakımından aynı düzeydeki farklı grupların (ör. kadın ve erkek) bir maddeyi doğru yanıtlama ya da onaylama olasılığının farklı olması durumu.
- Değişen varyans (heteroskedastisite)kavramRegresyon ya da ANOVA modelinde hataların (artıkların) varyansının öngörücülere ya da tahmin edilen değere göre değişmesi.
- Değişiklik (modifikasyon) indekslerikavramYapısal eşitlik modellerinde, modelde sıfıra sabitlenmiş bir parametre serbest bırakılırsa model ki-karesinin yaklaşık ne kadar azalacağını gösteren istatistik.
- Değişim noktası testleri (Pettitt, Buishand, SNHT)kavramBir zaman serisinin ortalamasında, bilinmeyen bir zamanda ani bir kayma olup olmadığını ve varsa en olası zamanını belirleyen testler.
- Değişken KümelemeanalizBirbiriyle yüksek korelasyonlu sayısal değişkenleri gruplara ayıran, her grubu tek bir özet bileşenle temsil eden ve her grubun en iyi temsilci değişkenini gösteren yöntem.
- Değişken önemi (gain, cover, frequency)kavramAğaç tabanlı ve diğer makine öğrenmesi modellerinde her açıklayıcının modelin tahmin başarısına ne kadar katkı yaptığını özetleyen ölçüler.
- Değişkenlik katsayısı (CV)kavramStandart sapmanın ortalamaya oranı; dağınıklığı ortalamanın yüzdesi olarak ifade eden, birimden bağımsız ölçü.
- Dirsek yöntemi ve k-uzaklık grafiğikavramKümeleme parametrelerini seçmek için, bir ölçütün parametre değerine karşı çizildiği grafikte eğrinin belirgin biçimde kırıldığı 'dirsek' noktasını arayan görsel yöntem.
- Diskriminant AnalizianalizÖnceden bilinen grupları birbirinden en iyi ayıran sürekli değişken birleşimlerini bulan ve bu birleşimlerle yeni gözlemlerin hangi gruba ait olduğunu kestiren çok değişkenli yöntem.
- Dolaylı etki (aracılık)kavramBir değişkenin (X) sonuç üzerindeki (Y) etkisinin, bir ya da daha çok aracı değişken (M) üzerinden geçen kısmı; basit modelde a ve b yollarının çarpımıyla (a·b) ölçülür.
- Doğrudan ve dolaylı standardizasyon (SMR)kavramYaş yapısı gibi bir tabaka değişkeni bakımından farklı olan toplulukların hızlarını, bu farkın etkisini gidererek karşılaştırılabilir hâle getiren iki yöntem.
- Doğrulayıcı Faktör AnalizianalizBir ölçeğin maddelerinin, kuramdan önceden belirlenmiş gizil faktörlere beklenen biçimde bağlanıp bağlanmadığını, yani önerilen ölçme modelinin veriye uyup uymadığını sınayan analiz.
- Doğrusal Karma ModelanalizAynı kişinin tekrarlı ölçümleri ya da aynı okul, hastane veya parseldeki gözlemler gibi birbirine bağımlı verilerde, sürekli bir sonucu hem tüm örneklem için geçerli sabit etkilerle hem de gruptan gruba değişen rastgele etkilerle modelleyen regresyon yöntemi.
- Doğrusal olmayan en küçük kareler ve başlangıç değerlerikavramParametrelerine göre doğrusal olmayan bir modeli, gözlenen ve tahmin edilen değerler arasındaki farkların kareler toplamını yinelemeli olarak en küçük yaparak uydurma yöntemi; çözüm, verilen başlangıç değerlerinden yola çıkılarak aranır.
- Doğrusal Olmayan RegresyonanalizBağımlı değişken ile açıklayıcı arasındaki ilişkiyi, parametreleri doğrusal olmayan biçimde içeren ve çoğu zaman kuramdan gelen bir fonksiyonla (üstel, lojistik, Michaelis-Menten gibi) modelleyip bu parametreleri en küçük karelerle kestiren regresyon.
- Dunn testikavramKruskal-Wallis testinden sonra, tüm veri birlikte sıralanarak elde edilen ortalama sıraları grup çiftleri arasında z testiyle karşılaştıran post hoc yöntem.
- Dunnett testi (kontrol grubuyla karşılaştırma)kavramBirden fazla deney grubunu yalnızca tek bir kontrol grubuyla karşılaştıran ve bu karşılaştırmalar boyunca ailesel hata oranını denetleyen çoklu karşılaştırma testi.
- Durağan nokta ve kanonik analiz (yanıt yüzeyi)kavramİkinci dereceden bir yanıt yüzeyinde tüm eğimlerin sıfır olduğu nokta ve bu noktanın en büyük, en küçük ya da eyer noktası olduğunu özdeğerlerle belirleyen çözümleme.
- DurağanlıkkavramBir zaman serisinin istatistiksel özelliklerinin, yani ortalamasının, varyansının ve gecikmeler arası ilişkisinin zaman içinde değişmemesi.
- Durum uzayı modeli ve Kalman filtresikavramBir zaman serisini, gözlenmeyen ve zamanla değişen bir durum vektörü (düzey, eğim, mevsim) ile bu durumun gürültülü bir ölçümü olarak tanımlayan model çerçevesi ve durumu adım adım kestiren algoritma.
- Duyarlılık analizikavramBir analizin sonucunun, veriye, varsayımlara ya da yöntem seçimlerine yapılan makul değişikliklere karşı ne kadar sağlam kaldığını sınama yaklaşımı.
- Duyarlılık ve özgüllükkavramBir tanı testinin ya da sınıflandırıcının gerçek pozitifleri doğru yakalama oranı (duyarlılık) ve gerçek negatifleri doğru dışlama oranı (özgüllük).
- Düzenleyici (moderatör) değişkenkavramİki değişken arasındaki ilişkinin yönünü ya da gücünü değiştiren üçüncü bir değişken; etkisi genellikle bir etkileşim terimiyle modellenir.
- Düzenlileştirilmiş RegresyonanalizÇok sayıda ve birbiriyle ilişkili yordayıcı bulunduğunda, katsayıların büyüklüğüne ceza uygulayarak aşırı uyumu önleyen ve LASSO gibi türleriyle yordayıcı seçimi de yapan regresyon yöntemleri (LASSO, Ridge, ElasticNet).
- Düzenlileştirme (ceza) ve ceza parametresi λ/αkavramModel katsayılarının büyüklüğüne bir ceza ekleyerek aşırı uyumu azaltan ve kestirimleri daha kararlı hâle getiren yöntem; cezanın şiddeti λ (bazı yazılımlarda α) ile ayarlanır.
- Düzgünleştirme parametresi (λ, span)kavramEğri uydurma yöntemlerinde eğrinin ne kadar esnek ya da düz olacağını, yani veriye yakınlık ile düzgünlük arasındaki dengeyi belirleyen ayar.
- Düğüm safsızlığı (Gini, entropi)kavramKarar ağacında bir düğümdeki gözlemlerin sınıflar bakımından ne kadar karışık olduğunu ölçen ve en iyi bölünmeyi seçmekte kullanılan ölçüt.
- Dışsal değişkenler (VARX, ARIMAX)kavramBir zaman serisi modelinde, modelin kendisi tarafından açıklanmayan ama açıklanan serileri etkilediği varsayılan dış değişkenler.
E
- Egger ve Begg testlerikavramMeta-analizde huni grafiğinin asimetrik olup olmadığını, yani küçük çalışmaların büyüklerden sistematik olarak farklı etki bildirip bildirmediğini sınayan testler.
- Ek (pasif) noktalarkavramUyum analizinde çözümün (eksenlerin) belirlenmesine katılmayan, ancak profilleri sonradan haritaya yerleştirilerek diğer kategorilerle karşılaştırılan satır ya da sütun kategorileri.
- Eksik veri mekanizmaları (MCAR, MAR, MNAR)kavramBir değerin eksik olma olasılığının verideki gözlenen ve gözlenmeyen değerlerle nasıl ilişkili olduğunu tanımlayan, Rubin'in (1976) üç sınıflı ayrımı.
- Elastik ağ (ElasticNet) ve L1 oranıkavramRegresyon katsayılarını hem L1 (lasso) hem de L2 (ridge) cezasının karışımıyla büzen ve karışımın payını L1 oranıyla belirleyen düzenlileme yöntemi.
- EM (beklenti-en büyükleme) algoritmasıkavramGözlenmeyen (gizil ya da eksik) değişkenler içeren modellerde, beklenti ve en büyükleme adımlarını sırayla tekrarlayarak en çok olabilirlik kestirimlerini bulan yinelemeli algoritma.
- En büyük ağaç derinliğikavramBir karar ağacında kökten en uzak yaprağa kadar izin verilen en çok bölünme düzeyi sayısı; ağacın karmaşıklığını sınırlayan hiperparametre.
- En iyi doğrusal yansız kestirim (BLUP)kavramKarma modellerde her grubun (okul, hasta, bitki ailesi gibi) rastgele etkisinin, grup verisini genel ortalamaya doğru büzerek elde edilen kestirimi.
- En küçük kareler (OLS) yöntemikavramRegresyon katsayılarını, gözlenen değerler ile modelin tahminleri arasındaki farkların (artıkların) karelerinin toplamını en küçük yapacak biçimde kestiren yöntem.
- En küçük kovaryans determinantı (MCD) ve sağlam uzaklıkkavramÇok değişkenli verilerde, aykırı değerlerden etkilenmeyen bir konum ve kovaryans tahmini elde etmek için gözlemlerin en 'sıkı' alt kümesini kullanan sağlam tahminci; bu tahminle hesaplanan Mahalanobis uzaklığına sağlam uzaklık denir.
- En küçük yaprak / düğüm boyutukavramKarar ağaçlarında bir yaprakta bulunması gereken en az gözlem sayısı (ya da bir düğümün bölünebilmesi için gereken en az gözlem); ağacın ne kadar ayrıntılı büyüyebileceğini sınırlayan ayar.
- En yakın komşu sayısı (k) ve komşuluk grafiğikavramBir gözlemin çevresinde dikkate alınan en yakın gözlem sayısı ve her gözlemi bu komşularına bağlayan ağ yapısı; sınıflandırma, aykırı değer tespiti ve boyut indirgemede yerel yapıyı tanımlar.
- En çok olabilirlik (ML) kestirimikavramModel parametrelerini, gözlenen veriyi elde etme olasılığını (olabilirliği) en büyük yapan değerler olarak seçen kestirim yöntemi.
- Engle-Granger iki aşamalı yöntemikavramİki ya da daha çok birim köklü serinin uzun dönemde birlikte hareket edip etmediğini (eşbütünleşme), aralarındaki düzey regresyonunun artıklarının durağan olup olmadığına bakarak sınayan yöntem.
- Epsilon kare (ε²)kavramBir faktörün açıkladığı varyans oranını, η²'nin yukarı yönlü yanlılığını düzelterek tahmin eden etki büyüklüğü.
- Erken abartma (t-SNE)kavramt-SNE optimizasyonunun ilk evresinde, yüksek boyuttaki benzerlik olasılıklarının bir katsayıyla çarpılarak kümelerin düşük boyutlu haritada birbirinden erkenden ayrışmasını sağlayan ayar.
- Erken durdurmakavramYinelemeli öğrenen modellerde (gradyan artırma, sinir ağları) eğitimi, ayrılmış bir doğrulama kümesindeki başarım iyileşmeyi bıraktığında sonlandırarak aşırı uyumu önleyen düzenlileştirme tekniği.
- Eta kare (η²) ve kısmi eta kare (η²ₚ)kavramANOVA'da bir etkinin açıkladığı varyans oranını gösteren etki büyüklüğü ölçüleri.
- Etki büyüklüğükavramBir farkın ya da ilişkinin ne kadar büyük olduğunu, örneklem büyüklüğünden bağımsız olarak gösteren ölçü.
- Etki Büyüklüğü HesaplayıcıanalizBir bulgunun yalnız istatistiksel olarak anlamlı olup olmadığını değil, ne kadar büyük olduğunu standart ve karşılaştırılabilir ölçülerle (Cohen d, η², Cramér V, r, odds oranı gibi) hesaplayan araç.
- Etki-tepki fonksiyonu (IRF) ve Cholesky ayrıştırmasıkavramVektör otoregresyon (VAR) modelinde bir değişkene verilen tek seferlik bir şokun, sistemdeki tüm değişkenleri sonraki dönemlerde nasıl etkilediğini gösteren fonksiyon ve şokları birbirinden ayırmak için kullanılan yöntem.
- Etkileşim etkisikavramBir değişkenin sonuç üzerindeki etkisinin başka bir değişkenin düzeyine göre değişmesi durumu.
- Etkileşim grafiğikavramBir faktörün düzeylerine göre bağımlı değişkenin ortalamalarını, ikinci faktörün her düzeyi için ayrı bir çizgiyle gösteren ve iki faktörün etkileşip etkileşmediğini görselleştiren grafik.
- Etkili doz (ED50, LD50) ve doz-yanıtkavramBir doz-yanıt ilişkisinde, deneklerin belirli bir oranında (ör. %50) yanıt oluşturduğu tahmin edilen doz; yanıt ölüm olduğunda öldürücü doz (LD) olarak adlandırılır.
- Etkili gözlem tanılaması (Cook uzaklığı, kaldıraç, DFBETAS)kavramTek tek gözlemlerin bir regresyon modelinin kestirimlerini ne ölçüde değiştirdiğini ölçen tanı istatistikleri.
- Eğilim skoru alt sınıflaması (tabakalama)kavramGözlemleri eğilim skorlarına göre birkaç tabakaya ayırıp tedavi etkisini her tabaka içinde hesaplayan ve sonra birleştiren yöntem.
- Eğilim Skoru AnalizianalizRastgele atama yapılmamış gözlemsel verilerde, tedavi ya da programa katılan ve katılmayanları gözlenen özellikleri bakımından benzer hâle getirerek (eşleştirme, ağırlıklandırma, tabakalama) tedavinin ortalama etkisini kestiren yöntem.
- Eğilim skoru eşleştirmesi (en yakın komşu, kaliper)kavramGözlemsel verilerde, tedavi alma olasılığı (eğilim skoru) birbirine yakın olan tedavi ve kontrol birimlerini eşleştirerek karşılaştırılabilir gruplar kuran yöntem.
- Eğitim-test ayırımı (holdout)kavramVerinin bir kısmını modeli kurmak (eğitim), kalan kısmını modelin daha önce görmediği verideki başarısını ölçmek (test) için ayırma yöntemi.
- EşbütünleşmeanalizTek tek durağan olmayan, zamanla serbestçe sürüklenen iki ya da daha fazla serinin uzun dönemde birlikte hareket edip etmediğini, yani aralarında bir denge ilişkisi bulunup bulunmadığını sınayan yöntem (Johansen, Engle-Granger).
- Eşdeğerlik testi (TOST)kavramİki ortalamanın farkının önceden belirlenen önemsiz sayılacak bir aralık içinde kaldığını, yani grupların pratikte eşdeğer olduğunu göstermeye yarayan test.
- Eşlenik önsel (normal-ters gamma, Zellner g)kavramOlabilirlikle birleştirildiğinde sonsal dağılımın önselle aynı dağılım ailesinden çıktığı, böylece sonsalın kapalı biçimde hesaplanabildiği önsel dağılım.
- Eşleştirilmiş t-TestianalizAynı kişilerden ya da birbiriyle eşleştirilmiş birimlerden alınan iki ölçüm arasındaki ortalama farkın sıfırdan gerçekten farklı olup olmadığını sınayan test.
- Eşleştirilmiş ölçümlerde Cohen d (d_z, d_av, d_rm)kavramAynı kişilerden alınan iki ölçüm arasındaki ortalama farkı standartlaştıran ve paydada hangi standart sapmanın kullanıldığına göre ayrışan etki büyüklüğü ölçüleri.
F
- F testikavramİki varyans tahmininin (kareler ortalamasının) oranına dayanan ve sıfır hipotezi altında F dağılımına uyan test.
- F1 skoru, MCC ve dengeli doğrulukkavramSınıflar dengesiz olduğunda yalın doğruluk oranının yanıltıcılığını gidermek için kullanılan, karışıklık matrisinden hesaplanan üç sınıflandırma başarım ölçüsü.
- Faktör (bileşen) yüklerikavramBir gözlenen değişkenin (maddenin) bir faktör ya da bileşenle ne kadar güçlü ilişkili olduğunu gösteren katsayılar; faktörlerin neyi temsil ettiği bu yüklere bakılarak yorumlanır.
- Faktör döndürme (varimax, promax, oblimin)kavramFaktör analizinde ya da temel bileşenlerde, modelin uyumunu değiştirmeden faktör eksenlerini yorumlanması daha kolay bir 'basit yapıya' getiren dönüşüm.
- Faktör ve bileşen puanlarıkavramHer gözlemin, bir faktör analizinde bulunan gizil faktörler ya da temel bileşenler analizindeki bileşenler üzerindeki değerini gösteren puanlar.
- Faktör çıkarma yöntemi (ML, PAF, minres)kavramAçıklayıcı faktör analizinde, gözlenen korelasyon matrisinden faktör yüklerinin hangi ölçüte göre tahmin edileceğini belirleyen yöntem.
- Fark alma (differencing)kavramBir zaman serisindeki her değerden bir önceki (ya da bir mevsim önceki) değerin çıkarılmasıyla eğilimi ve durağan olmamayı gidermeye yönelik dönüşüm.
- Farkların FarkıanalizBir müdahaleye maruz kalan grupla kalmayan grubun sonuçlarındaki önce-sonra değişimlerini karşılaştırarak, müdahalenin nedensel etkisini kestiren yöntem.
- Fine-Gray alt dağılım tehlikesi modelikavramRekabet eden risklerin bulunduğu sağkalım verilerinde, kovaryatların ilgilenilen olayın kümülatif insidansı üzerindeki etkisini doğrudan modelleyen regresyon modeli.
- Firth düzeltmesi (cezalı olabilirlik)kavramLojistik regresyonda olabilirliğe küçük bir ceza terimi ekleyerek küçük örneklem yanlılığını azaltan ve tam ayrışma olduğunda bile sonlu katsayılar veren kestirim yöntemi.
- Fisher kesin olasılık testikavramBir çapraz tabloda iki kategorik değişkenin bağımsızlığını, satır ve sütun toplamları sabitken gözlenen ya da daha uç tabloların kesin olasılığını hesaplayarak sınayan test.
- Fisher Kesin Testianalizİki kategorik değişken arasında ilişki olup olmadığını, özellikle küçük örneklemli 2x2 tablolarda, ki-kare yaklaşımına başvurmadan kesin olasılıklarla sınayan test.
- Fisher LSD testi (düzeltmesiz ikili karşılaştırma)kavramANOVA'dan sonra grup çiftlerini, çoklu karşılaştırma düzeltmesi yapmadan, havuzlanmış hata varyansını kullanan t testleriyle karşılaştıran post-hoc yöntem.
- Fisher sınıflandırma fonksiyonları ve kanonik diskriminant fonksiyonlarıkavramDiskriminant analizinde gözlemleri sınıflara atamak için her sınıfa ayrı hesaplanan doğrusal puan fonksiyonları ile grupları en iyi ayıran doğrusal bileşenler.
- Fisher z dönüşümü (korelasyon güven aralığı)kavramKorelasyon katsayısını yaklaşık normal dağılan ve varyansı sabit bir ölçeğe taşıyan, güven aralığı ve karşılaştırma için kullanılan dönüşüm.
- Fleiss κ ve Krippendorff α (çok değerlendirici)kavramİkiden fazla değerlendiricinin aynı birimleri sınıflandırırken ya da puanlarken ne ölçüde uyuştuğunu, rastlantısal uyumu düzelterek ölçen katsayılar.
- Frekans ağırlığı (özet tablo verisi)kavramBir veri satırının kaç özdeş gözlemi temsil ettiğini belirten ağırlık; veri tek tek kayıtlar yerine sayım tablosu olarak girildiğinde kullanılır.
- Friedman TestianalizAynı kişilerin (ya da blokların) üç veya daha fazla koşulda ölçüldüğü desenlerde, her kişinin koşulları kendi içinde sıralamasına dayanarak koşullar arasında sistematik bir fark olup olmadığını sınayan, normallik gerektirmeyen test.
G
- G testi (olabilirlik oranı ki-karesi, G²)kavramGözlenen ve beklenen frekansları logaritmik oranlarıyla karşılaştıran, Pearson ki-kare testinin olabilirlik oranına dayalı karşılığı.
- Games-Howell testikavramVaryansların ve grup büyüklüklerinin eşit olmadığı durumda grupları ikişer ikişer karşılaştıran post hoc test.
- Gap istatistiğikavramKümeleme analizinde, farklı küme sayıları için küme içi dağınıklığı, kümesiz (tekdüze) referans verilerde beklenenle karşılaştırarak uygun küme sayısını seçmeye yarayan ölçüt.
- GARCHanalizBir getiri serisinde oynaklığın (varyansın) zaman içinde nasıl değiştiğini, sakin ve çalkantılı dönemlerin kümelenmesini hesaba katarak modelleyen ve öngören koşullu varyans modeli.
- Gecikme uzunluğu seçimikavramOtoregresif modellerde (AR, VAR, ADF birim kök testi) modele kaç geçmiş dönemin (gecikmenin) dahil edileceğine, çoğunlukla bilgi ölçütleriyle karar verme işlemi.
- GEE çalışma korelasyonu ve marjinal modelkavramTekrarlı ya da kümelenmiş verilerde küme içi bağımlılığı bir çalışma korelasyon matrisiyle yaklaşık olarak tanımlayıp popülasyon ortalamasına ilişkin (marjinal) etkileri kestiren yaklaşım.
- Genelleştirilmiş Doğrusal Karma Modelleranalizİkili ya da sayım biçimindeki sonuçları, gözlemlerin hasta, okul, sürü ya da saha gibi kümelerde toplandığı verilerde, sabit etkilere ek olarak kümeden kümeye değişen rastgele etkilerle modelleyen regresyon yöntemi.
- Genelleştirilmiş doğrusal model (GLM)kavramDoğrusal regresyonu, bağımlı değişkenin normal dışı dağılımlarına (ikili, sayım, pozitif sürekli) bir bağlantı fonksiyonu ve bir dağılım ailesi aracılığıyla genişleten model çerçevesi.
- Genelleştirilmiş eta kare (η²G)kavramFarklı desenlerde (denekler arası, denek içi, karma) hesaplanan etki büyüklüklerini karşılaştırılabilir kılmak için geliştirilmiş bir varyans oranı ölçüsü.
- Genelleştirilmiş Tahmin DenklemlerianalizAynı kişiden tekrarlı ölçümler ya da aynı kümeden gözlemler gibi birbirine bağımlı verilerde, sürekli, ikili ya da sayım sonuçları için popülasyon ortalamasına ilişkin regresyon katsayılarını, bağımlılığa dayanıklı standart hatalarla kestiren yöntem.
- Genelleştirilmiş Toplamsal ModelanalizBağımlı değişkeni, her açıklayıcı için biçimi önceden belirtilmeyip veriden öğrenilen düzgün eğrilerin toplamı olarak modelleyen ve böylece doğrusal olmayan ilişkileri esnek biçimde yakalayan regresyon yöntemi.
- Genelleştirilmiş çapraz geçerleme (GCV)kavramDoğrusal düzgünleştiricilerde ve cezalı regresyonda bırak-birini-dışarıda çapraz geçerlemeye hızlı bir yaklaşım sağlayan ve düzgünleştirme ya da ceza parametresini seçmekte kullanılan ölçüt.
- Geometrik ve harmonik ortalamakavramÇarpımsal büyüyen ya da oran biçimindeki pozitif veriler için aritmetik ortalamanın yerine kullanılan iki ortalama türü.
- Gerçek Beceri İstatistiğianalizBir sınıflandırıcının ya da tür dağılım modelinin varlık ve yokluğu belirli bir eşikte ne kadar becerili ayırdığını duyarlılık + özgüllük − 1 formülüyle özetleyen ölçüt.
- Getis-Ord Gi* HotspotanalizHer konum için, o konum ve komşularındaki değerlerin toplamının alan genelinde beklenenden anlamlı biçimde yüksek (sıcak nokta) ya da düşük (soğuk nokta) olup olmadığını bir z-skoruyla gösteren yerel kümelenme istatistiği.
- Gizil Profil AnalizianalizSürekli ölçümlerde birbirine benzer değer örüntüleri taşıyan, doğrudan gözlenemeyen alt grupları (gizil profilleri) bir karışım modeliyle bulan ve her bireyin bu profillere ait olma olasılığını kestiren yöntem.
- Gizil Sınıf AnalizianalizKategorik sorulara (evet/hayır, var/yok gibi) verilen yanıt örüntülerinin ardında, doğrudan gözlenemeyen kaç alt grup (gizil sınıf) bulunduğunu ve her bireyin bu gruplara ait olma olasılığını kestiren model.
- Gizli katman ve aktivasyon fonksiyonukavramYapay sinir ağında girdi ile çıktı arasında yer alan ve girdilerin ağırlıklı toplamlarını doğrusal olmayan bir fonksiyondan geçirerek yeni özellikler üreten ara birim katmanları ve bu birimlerin kullandığı fonksiyon.
- Glass Δkavramİki grup ortalaması arasındaki farkı yalnızca kontrol grubunun standart sapmasına bölen standartlaştırılmış etki büyüklüğü.
- Gradyan ArtırmaanalizKüçük karar ağaçlarını art arda ekleyerek, her yeni ağaçla önceki ağaçların bıraktığı hataları biraz daha düzelten ve böylece güçlü bir öngörü modeli kuran makine öğrenmesi yöntemi.
- Granger nedenselliğikavramBir zaman serisinin geçmiş değerlerinin, başka bir serinin gelecekteki değerlerini o serinin kendi geçmişinin ötesinde daha iyi öngörmeye yardım edip etmediğini sınayan kavram ve test.
- Greenhouse-Geisser ve Huynh-Feldt düzeltmelerikavramTekrarlı ölçümler ANOVA'sında küresellik varsayımı ihlal edildiğinde F testinin serbestlik derecelerini ε katsayısıyla küçülterek p değerini düzelten yöntemler.
- Grubbs ve genelleştirilmiş ESD testlerikavramNormal dağıldığı varsayılan bir veride, ortalamadan en uzak gözlemin (Grubbs) ya da en çok r gözlemin (genelleştirilmiş ESD) aykırı değer olup olmadığını sınayan testler.
- GWRanalizBir ilişkinin tüm bölgede aynı olduğunu varsaymak yerine, her konumda yakın gözlemlere daha çok ağırlık veren yerel regresyonlar kurarak katsayıların yerden yere nasıl değiştiğini gösteren coğrafi ağırlıklı regresyon.
- Göreli risk (RR) ve risk farkı (RD)kavramİki grupta bir olayın görülme olasılıklarının oranı (RR) ve farkı (RD).
- Görünüşte ilişkisiz regresyon (SUR) ve 3SLSkavramAyrı bağımlı değişkenleri olan birden çok regresyon denklemini, denklemlerin hataları arasındaki korelasyondan yararlanarak birlikte kestiren sistem yöntemleri.
- Gözlem penceresi (çalışma alanı)kavramNokta örüntüsü ve yoğunluk analizlerinde, noktaların gözlenebildiği ve analizin geçerli olduğu bölgenin sınırı.
- Gözlenemeyen Bileşenler ModelianalizBir zaman serisini doğrudan gözlenemeyen seviye, eğim, mevsim, döngü ve düzensiz bileşenlerin toplamı olarak yazan, bu bileşenleri Kalman süzgeciyle kestirip öngörü üreten yapısal zaman serisi modeli.
- Gözlenen güç (post hoc güç)kavramBir testin, örneklemde gözlenen etki büyüklüğü gerçek etkiymiş gibi varsayılarak hesaplanan istatistiksel gücü.
- Güven düzeyi ve güven aralığıkavramBir tahminin çevresinde, gerçek değeri belirli bir uzun dönem başarısıyla kapsayan aralık; güven düzeyi bu başarının oranıdır (%90, %95, %99).
- Güvenilirlik (trustworthiness) ve süreklilik ölçülerikavramt-SNE ve UMAP gibi boyut indirgeme yöntemlerinde, düşük boyutlu gömmenin özgün uzaydaki yerel komşulukları ne ölçüde koruduğunu gösteren iki sıra tabanlı ölçü.
- Güvenli N (fail-safe N)kavramBir meta-analizin anlamlı birleşik sonucunu anlamsız hale getirmek için kaç tane yayımlanmamış, sıfır etkili çalışmanın daha eklenmesi gerektiğini gösteren sayı.
H
- Haldane-Anscombe (sıfır hücre) düzeltmesikavramBir çapraz tabloda sıfır sayımlı hücre olduğunda odds oranı ve logaritmasının hesaplanabilmesi için tüm hücrelere küçük bir sabit (çoğunlukla 0,5) ekleme yöntemi.
- Hareketli ortalama ve üstel hareketli ortalama ile düzgünleştirmekavramZaman serisindeki kısa dönemli dalgalanmaları, her noktada yakındaki gözlemlerin ortalamasını alarak bastıran ve eğilimi görünür kılan düzgünleştirme yöntemleri.
- Harf gösterimi (homojen alt kümeler)kavramİkili karşılaştırma sonuçlarını, aralarında anlamlı fark bulunmayan grupların ortak bir harf paylaştığı kısa bir gösterime dönüştüren yöntem.
- Harita sınıflama yöntemleri (eşit aralık, kantil, doğal kırılmalar)kavramTematik bir haritada sürekli değerlerin renk sınıflarına nasıl bölüneceğini belirleyen kurallar.
- Hata dağılımı (normal, Student-t)kavramBir modelin rastlantısal hata (yenilik) terimi için varsayılan olasılık dağılımı; olabilirliği, kuyruk davranışını ve öngörü aralıklarını belirler.
- Hata çubukları (ortalama ± GA grafiği)kavramBir grafikte her grubun ortalamasının çevresine çizilen ve tahminin belirsizliğini ya da verinin dağınıklığını gösteren dikey çizgiler.
- Hausman testikavramSıfır hipotezi altında hem tutarlı hem etkin olan bir tahminci ile her durumda tutarlı ama daha az etkin olan bir tahmincinin sonuçlarını karşılaştırarak model varsayımını sınayan test.
- Havuzlanmış varyans (ortak standart sapma)kavramGrupların varyansları eşit varsayıldığında, grup varyanslarını serbestlik dereceleriyle ağırlıklandırıp tek bir ortak varyans tahmininde birleştiren değer.
- Hedges gkavramCohen d'nin küçük örneklemlerdeki yukarı doğru yanlılığını bir düzeltme çarpanıyla gideren standartlaştırılmış ortalama farkı.
- Hexbin HaritasıanalizÇalışma alanını eşit büyüklükte altıgen hücrelere bölüp her hücreye düşen nokta sayısını (ya da bir değerin toplamını, ortalamasını, medyanını) renkle gösteren mekânsal özet haritası.
- Hiperparametre ayarı (ızgara arama)kavramBir makine öğrenmesi modelinin veriden öğrenilmeyen ayarlarını (ağaç derinliği, ceza katsayısı gibi), denenen değer kombinasyonları arasından çapraz doğrulama başarısına göre seçme işlemi.
- Histogram ve kutu (bin) sayısıkavramSayısal bir değişkenin değer aralığını eşit genişlikte aralıklara (kutulara) bölüp her aralıktaki gözlem sayısını sütunlarla gösteren grafik.
- Hiyerarşik (bloklu) regresyonkavramAçıklayıcı değişkenlerin kuramsal bir sıraya göre bloklar hâlinde modele eklendiği ve her bloğun önceki bloklara ek katkısının sınandığı regresyon yaklaşımı.
- Hiyerarşik Bayesci RegresyonanalizÖğrencilerin okullara, hastaların hastanelere bağlı olduğu gruplu verilerde, gruplar arasındaki farkları hesaba katarak yordayıcıların etkisini kestiren ve her grup için 'ödünç güçle' iyileştirilmiş tahminler veren çok düzeyli regresyon modeli.
- Hiyerarşik KümelemeanalizGözlemleri en benzer olanlardan başlayarak adım adım birleştirip bir ağaç (dendrogram) oluşturan ve bu ağacı istenen düzeyde keserek kümeler elde eden keşifsel gruplama yöntemi.
- Hodges-Lehmann tahmincisi (psödomedyan)kavramWilcoxon ve Mann-Whitney testleriyle uyumlu, sıralara dayalı sağlam bir konum ya da konum kayması tahmini.
- Holm (adım adım Bonferroni) yöntemikavramÇoklu karşılaştırmalarda p-değerlerini küçükten büyüğe sıralayıp her birini giderek gevşeyen bir eşikle karşılaştıran ve aile boyu hata oranını denetleyen yöntem.
- Hosmer-Lemeshow uyum iyiliği testikavramLojistik (ve probit) regresyonda, gözlemleri tahmin edilen olasılıklara göre gruplara ayırıp her grupta gözlenen ve beklenen olay sayılarını karşılaştıran uyum testi.
- Hotelling T²kavramt testinin çok değişkenli genellemesi; bir ortalama vektörünün belirli bir vektöre eşitliğini ya da iki grubun ortalama vektörlerinin eşitliğini birlikte sınayan istatistik.
- Huni (funnel) grafiğikavramMeta-analizdeki her çalışmanın etki büyüklüğünü, kesinliğine (çoğunlukla standart hatasına) karşı çizen ve yayın yanlılığı gibi küçük çalışma etkilerini görsel olarak incelemeye yarayan grafik.
- Hız oranı ve hız farkıkavramİki grubun olay hızlarını (birim kişi-zaman başına düşen olay sayısını) karşılaştıran iki ölçü: hızların birbirine bölümü (hız oranı) ve birbirinden farkı (hız farkı).
- Hızlandırılmış başarısızlık zamanı (AFT) modeli ve sağkalım dağılımlarıkavramKovaryatların olaya kadar geçen süreyi bir çarpanla uzattığı ya da kısalttığı, log(süre)'nin doğrusal bir modelle ve seçilen bir hata dağılımıyla (Weibull, log-normal, log-lojistik vb.) açıklandığı parametrik sağkalım modeli.
İ
- İki aşamalı en küçük kareler (2SLS) ve LIMLkavramBir açıklayıcı değişken hata terimiyle ilişkili (içsel) olduğunda, onun etkisini araç değişkenler yardımıyla tutarlı biçimde kestiren iki yöntem.
- İki Yönlü ANOVAanalizİki faktörün bir sürekli sonuç üzerindeki ayrı ayrı etkilerini (ana etkiler) ve birlikte nasıl işlediklerini (etkileşim) aynı modelde sınayan varyans analizi.
- İki yönlü sabit etkiler (TWFE)kavramPanel verilerde hem her birimin zamanla değişmeyen özelliklerini hem de tüm birimleri aynı anda etkileyen dönem şoklarını, birim ve zaman sabit etkileriyle denetleyen regresyon modeli.
- İlgisiz alternatiflerden bağımsızlık (IIA) varsayımıkavramMultinomial ve koşullu lojit modellerinde, iki seçenek arasındaki tercih oranının başka seçeneklerin varlığından ya da yokluğundan etkilenmediği varsayımı.
- İnanılırlık aralığı ve en yüksek yoğunluk aralığı (HDI)kavramBayesci analizde, parametrenin sonsal dağılımına göre belirli bir olasılıkla (ör. %95) içinde bulunduğu aralık; HDI bu aralıkların en dar olanıdır.
- İzolasyon ormanı ve kirlilik (contamination) oranıkavramAykırı gözlemleri, rastgele bölmelerle diğerlerinden ne kadar kolay ayrılabildiklerine bakarak bulan bir anomali tespit yöntemi ve kaç gözlemin anomali sayılacağını belirleyen oran.
- İç ağırlıklandırma şeması (PLS-SEM)kavramPLS yol modellemesi algoritmasında, her gizil yapının iç vekil (proxy) değerinin komşu yapılardan hangi kurala göre oluşturulacağını belirleyen seçim.
- İç içe (yuvalanmış) ve çapraz rastgele etkilerkavramKarma modellerde iki gruplama faktörünün ilişkisini tanımlayan iki yapı: iç içe yapıda bir faktörün düzeyleri yalnız diğerinin tek bir düzeyi içinde bulunur, çapraz yapıda düzeyler birbirleriyle her biçimde birleşebilir.
- İç İçe Karma ModelanalizAlt grupların yalnız bir üst grubun içinde yer aldığı hiyerarşik denemelerde (bölge içinde çiftlik, yer içinde blok) sonuçtaki değişkenliği her düzeye ayırıp etkileri doğru hata terimleriyle sınayan karma model.
- İşaret TestianalizAynı kişilerden alınan iki ölçüm arasındaki farkların yalnız yönüne (artı mı eksi mi) bakarak, artışların ve azalışların eşit sıklıkta olup olmadığını, yani farkların medyanının sıfır olup olmadığını sınayan test.
J
- JackknifekavramHer seferinde bir gözlemi (ya da bir kümeyi) dışarıda bırakarak tahmini yeniden hesaplayan ve bu tekrarlardan standart hata ve yanlılık kestiren yeniden örnekleme yöntemi.
- Jarque-Bera testikavramVerinin çarpıklık ve basıklığının normal dağılımın değerlerinden (0 ve 3) ne kadar saptığını birlikte ölçerek normalliği sınayan test.
- Johansen iz ve en büyük özdeğer testlerikavramBirden çok durağan olmayan zaman serisi arasında kaç tane eşbütünleşme (uzun dönemli denge) ilişkisi bulunduğunu, vektör hata düzeltme modeli çerçevesinde en çok olabilirlikle sınayan testler.
- Johnson-Neyman tekniği (ayrı eğimler)kavramBir etkinin ya da grup farkının, sürekli bir düzenleyici (kovaryat) değişkenin hangi değer aralığında istatistiksel olarak anlamlı olduğunu bulan yöntem.
- Jonckheere-Terpstra testi (sıralı alternatif)kavramDoğal bir sırası olan üç ya da daha fazla bağımsız grubun değerlerinin bu sıra boyunca tekdüze (monoton) olarak arttığını ya da azaldığını sınayan sıra tabanlı test.
- JZS (Cauchy) önseli ve ölçek parametresi rkavramBayesci t testi, ANOVA, korelasyon ve regresyonda Bayes faktörü hesaplanırken etki büyüklüğü için kullanılan, Jeffreys, Zellner ve Siow'un adlarıyla anılan varsayılan önsel dağılım ailesi.
K
- k-En Yakın KomşuanalizYeni bir gözlemi, ölçümleri ona en çok benzeyen k gözlemin çoğunluk sınıfına atayan (ya da sayısal değerini bu komşuların ortalamasıyla tahmin eden) model varsayımı gerektirmeyen yöntem.
- k-katlı çapraz geçerlemekavramVeriyi k eşit parçaya bölüp her seferinde bir parçayı test, kalanları eğitim için kullanarak bir modelin yeni veride ne kadar iyi tahmin yapacağını kestiren yöntem.
- k-medoidler (PAM)kavramHer kümenin merkezi olarak ortalama yerine kümedeki gerçek bir gözlemi (medoid) kullanan ve kümeleri toplam uzaklığı en küçükleyerek kuran kümeleme yöntemi.
- K-Ortalamalar KümelemeanalizGözlemleri, her biri kendi kümesinin merkezine olabildiğince yakın olacak biçimde önceden belirlenen sayıda (K) gruba ayıran keşifsel kümeleme yöntemi.
- Kaiser ölçütü (özdeğer > 1)kavramTemel bileşenler ya da faktör analizinde, korelasyon matrisinin özdeğeri 1'den büyük olan bileşenleri (faktörleri) tutma kuralı.
- Kalıtsallık derecesi (h²)kavramBir özellikte gözlenen toplam (fenotipik) varyansın ne kadarının genetik farklılıklardan kaynaklandığını gösteren oran.
- Kanonik Korelasyonanalizİki sayısal değişken kümesi arasındaki ilişkiyi, her kümeden birbiriyle en yüksek korelasyona sahip ağırlıklı bileşimler bularak özetleyen çok değişkenli analiz.
- Kantil RegresyonanalizBağımlı değişkenin ortalaması yerine medyanı, alt çeyreği ya da üst yüzdelikleri gibi seçilen kantillerinin açıklayıcılarla nasıl değiştiğini kestiren ve böylece etkinin dağılımın farklı kesimlerinde farklı olup olmadığını gösteren regresyon.
- Kaplan-Meier Sağkalım AnalizianalizBir olaya (ölüm, nüks, arıza, yeniden yatış) kadar geçen süreyi, izlem sırasında olayı henüz yaşamamış kişileri de hesaba katarak bir sağkalım eğrisiyle özetleyen ve grupların eğrilerini karşılaştıran yöntem.
- Kaplan-Meier tahmincisi (sağkalım eğrisi)kavramSansürlü olaya kadar geçen süre verisinde, her olay zamanında hayatta kalma olasılıklarını çarparak sağkalım fonksiyonunu adım adım kestiren parametrik olmayan yöntem.
- Kappa katsayısı (Cohen κ)kavramİki değerlendiricinin ya da iki sınıflandırmanın kategorik kararlarındaki uyumu, şans eseri beklenen uyumu çıkararak ölçen katsayı.
- Karar AğacıanalizVeriyi 'evet/hayır' sorularıyla art arda ikiye bölerek her biri tek bir tahmin veren alt gruplara ayıran ve sonucu kolay okunan karar kuralları olarak sunan sınıflandırma ve regresyon yöntemi.
- Kareler toplamı tipleri (Tip I, II, III)kavramDengesiz desenlerde bir etkinin kareler toplamının modeldeki hangi diğer etkilere göre düzeltilerek hesaplanacağını belirleyen seçenekler.
- Karma Desen ANOVA, Split-PlotanalizFarklı grupların aynı kişilerde birkaç kez ölçüldüğü desenlerde grup farkını, zaman içindeki değişimi ve en önemlisi grupların zaman içinde farklı seyredip seyretmediğini (grup × zaman etkileşimi) birlikte sınayan varyans analizi.
- Karıştırıcı (confounder) değişkenkavramHem incelenen maruziyet ya da grupla hem de sonuçla ilişkili olan ve ikisi arasındaki ilişkiyi çarpıtan üçüncü değişken.
- Karışıklık Matrisi MetriklerianalizBir sınıflandırıcının ya da tanı testinin tahminlerini gerçek sınıflarla çapraz tablolayan karışıklık matrisinden doğruluk, duyarlılık, özgüllük, öngörü değerleri, F1, MCC ve kappa gibi performans ölçütlerini hesaplayan analiz.
- Karşıtlık (kontrast) ve özel karşıtlık (L)kavramGrup ortalamalarının ya da model katsayılarının, araştırma sorusunu doğrudan yanıtlayacak biçimde ağırlıklandırılmış doğrusal bir bileşimi ve bu bileşimin sıfıra eşitliğinin testi.
- Katlanmış F testi (varyans oranı)kavramİki grubun varyanslarının eşitliğini, büyük varyansın küçük varyansa oranı üzerinden sınayan test.
- Katsayı yolu ve ridge izikavramDüzenlileştirilmiş regresyonda, ceza parametresinin bir değerler ızgarası boyunca değiştirilmesiyle her katsayının nasıl değiştiğini gösteren grafik.
- KDE Yoğunluk HaritasıanalizNokta konumlarından, her noktanın çevresine yayılan yumuşak 'tümseklerin' toplanmasıyla sürekli bir yoğunluk yüzeyi üreten ve noktaların nerede yoğunlaştığını gösteren çekirdek yoğunluk kestirimi haritası.
- Kenar (sınır) düzeltmesikavramMekânsal nokta verisi analizlerinde, inceleme alanının sınırı yakınındaki noktaların komşularının bir kısmı alan dışında kaldığı için ortaya çıkan yanlılığı gideren düzeltmeler.
- Kendall tau korelasyonukavramİki değişken arasındaki sıralı ilişkiyi, gözlem çiftlerinin uyumlu ve uyumsuz olanlarının sayısını karşılaştırarak ölçen, -1 ile +1 arasında değişen katsayı.
- Kendall W (uyum katsayısı)kavramBirden çok değerlendiricinin aynı nesneleri sıralarken birbirleriyle ne ölçüde uyuştuğunu 0 ile 1 arasında gösteren katsayı.
- Kesiklik (truncation)kavramBelirli bir sınırın ötesindeki birimlerin örnekleme hiç girmediği, dolayısıyla ne değerlerinin ne de varlıklarının gözlendiği durum.
- Kesin (exact) test ve kesin p-değerikavramp değerini yaklaşık bir dağılım (normal, ki-kare) yerine test istatistiğinin sıfır hipotezi altındaki tam dağılımından hesaplayan test.
- Kesinlik-duyarlılık (PR) eğrisi ve ortalama kesinlikkavramBir sınıflandırıcının farklı eşiklerdeki kesinliğini (pozitif tahminlerin ne kadarının doğru olduğu) duyarlılığına (gerçek pozitiflerin ne kadarının yakalandığı) karşı gösteren eğri ve bu eğriyi tek sayıda özetleyen ortalama kesinlik (AP).
- Kesitsel bağımlılık (Pesaran CD)kavramPanel verilerde, aynı dönemde farklı birimlerin (ülke, şirket, bölge) artıklarının birbiriyle ilişkili olması; Pesaran CD testi bu ilişkinin varlığını sınar.
- Kesme noktası (ikiye ayırma)kavramSürekli ya da çok değerli bir değişkeni, belirli bir değerin altında ve üstünde kalanlar olarak iki gruba ayıran eşik değer.
- Ki-Kare Bağımsızlık Testianalizİki kategorik değişkenin birbiriyle ilişkili olup olmadığını, çapraz tablodaki gözlenen sayıları ilişki yokken beklenecek sayılarla karşılaştırarak sınayan test.
- Ki-Kare Uyum İyiliğianalizTek bir kategorik değişkenin gözlenen dağılımının önceden belirlenmiş bir dağılıma (eşit oranlar, kuramsal oranlar, nüfus yüzdeleri) uyup uymadığını sınayan test.
- Kişi yeteneği (θ) kestirimi (EAP, MAP, ML, WLE)kavramMadde tepki kuramında, madde parametreleri bilindiğinde her kişinin gizil yetenek ya da özellik düzeyini (θ) yanıt örüntüsünden kestiren yöntemler.
- Kişi-zaman (kişi-yıl) paydasıkavramBir çalışmadaki her bireyin risk altında geçirdiği sürelerin toplamı; olay hızlarının (insidans hızı, ölüm hızı) paydası olarak kullanılır.
- KMO örneklem yeterliliği ve Bartlett küresellik testikavramBir korelasyon matrisinin faktör analizine uygun olup olmadığını değerlendiren iki ön denetim: Kaiser-Meyer-Olkin ölçüsü ve Bartlett'in küresellik testi.
- Knapp-Hartung (HKSJ) düzeltmesikavramRastgele etkiler meta-analizinde havuzlanmış etkinin standart hatasını yeniden ölçekleyen ve testleri normal dağılım yerine t dağılımıyla yapan düzeltme.
- Kodlanmış faktörler (yanıt yüzeyi)kavramYanıt yüzeyi ve deney tasarımı analizlerinde, faktörlerin özgün birimlerinden genellikle -1 ile +1 arasında değişen ortak bir ölçeğe dönüştürülmüş hâli.
- Kolmogorov-Smirnov testi ve Lilliefors düzeltmesikavramÖrneklemin birikimli dağılımını kuramsal bir dağılımla (ya da iki örneklemi birbiriyle) en büyük dikey uzaklık üzerinden karşılaştıran uyum testi.
- Korelasyon Analizianalizİki sayısal değişkenin birlikte nasıl değiştiğini, ilişkinin yönünü (pozitif ya da negatif) ve gücünü −1 ile 1 arasında tek bir katsayıyla gösteren analiz.
- Kovaryans (korelasyon) yapısı (UN, VC, AR(1), değiştirilebilir)kavramTekrarlı ya da kümelenmiş ölçümlerde, aynı birime ait gözlemler arasındaki varyans ve korelasyonların hangi kalıba uyduğunu belirten model varsayımı.
- Kovaryans ve korelasyon matrisikavramBirden çok değişkenin varyanslarını köşegende, her değişken çiftinin kovaryansını (ya da korelasyonunu) köşegen dışında toplayan kare tablo.
- Kovaryat (ortak değişken)kavramAsıl ilgi konusu olmayan ama bağımlı değişkeni etkilediği için modele eklenen, genellikle sürekli bir değişken; etkisi istatistiksel olarak denetlenir.
- Koşu TestianalizBir dizideki gözlemlerin rastgele bir sırayla mı geldiğini, yoksa benzer değerlerin öbeklenip öbeklenmediğini ya da düzenli biçimde ardışık değişip değişmediğini sınayan parametrik olmayan test.
- Koşullu LojitanalizBir kişinin birkaç seçenek arasından birini seçtiği durumlarda, seçeneklerin özelliklerinin (fiyat, süre, kalite) seçilme olasılığını nasıl etkilediğini her seçim kümesinin içindeki karşılaştırmayla kestiren model.
- Koşullu varyans (oynaklık) ve GARCH mertebelerikavramBir serinin bir sonraki dönemdeki belirsizliğinin geçmiş şoklara ve geçmiş oynaklığa bağlı olarak zaman içinde değişmesi; GARCH modellerinin modellediği nicelik.
- Koşulsuz kesin testler (Barnard, Boschloo)kavram2×2 tabloda iki bağımsız oranı karşılaştırırken yalnızca grup büyüklüklerini sabit kabul eden ve Fisher testinden genellikle daha güçlü olan kesin testler.
- KPSS durağanlık testikavramSıfır hipotezi serinin (düzey ya da trend etrafında) durağan olduğu, alternatifi ise birim kökü bulunduğu zaman serisi testi.
- Kriging (basit, sıradan, evrensel, blok)kavramÖlçüm yapılmamış konumlardaki değeri, komşu ölçümlerin variogramla belirlenen uzamsal ilişkisine dayanan ağırlıklı ortalamasıyla tahmin eden ve tahminin belirsizliğini de veren uzamsal enterpolasyon yöntemi.
- Kruskal-Wallis TestianalizÜç ya da daha fazla bağımsız grubun değerlerini birlikte sıralayıp grupların ortalama sıralarını karşılaştırarak, en az bir grubun diğerlerinden sistematik olarak farklı olup olmadığını sınayan, normallik gerektirmeyen test.
- Kuadrat sayımı testikavramBir çalışma alanını eşit hücrelere (kuadratlara) bölüp her hücredeki nokta sayılarını karşılaştırarak, noktaların tam uzamsal rastlantısallığa (CSR) uygun dağılıp dağılmadığını sınayan ki-kare testi.
- Kukla (gösterge) değişken kodlamasıkavramk düzeyli bir kategorik değişkeni, her biri bir düzeyi temsil eden k - 1 tane 0/1 değişkenle regresyon modeline sokma yöntemi.
- Kullback-Leibler (KL) ayrışımıkavramBir olasılık dağılımının, ikinci bir dağılımla yaklaşık olarak temsil edildiğinde ne kadar bilgi kaybedildiğini ölçen, sıfır ya da pozitif değerli bir ayrışım ölçüsü.
- Kutu grafiği (kutu-bıyık)kavramBir değişkenin medyanını, çeyreklerini, yayılımını ve uç değerlerini tek bir kutu ve iki bıyıkla özetleyen grafik.
- Küme sayısının seçimikavramKümeleme ya da gizil sınıf analizlerinde verinin kaç gruba ayrılacağına, dirsek, silhouette, gap istatistiği veya bilgi ölçütleri gibi göstergelere bakarak karar verme işlemi.
- Küme-sağlam (kümelenmiş) standart hatalarkavramAynı kümedeki (okul, hasta, firma) gözlemlerin birbirine bağımlı olabileceğini hesaba katarak hesaplanan sandviç tipi standart hatalar.
- Küme-Sağlam Cox (Marjinal ve Frailty Modeli)analizAynı kişiden, aileden ya da merkezden birden çok olay süresinin bulunduğu verilerde, bu gözlemlerin birbirine bağımlılığını hesaba katarak Cox regresyonunu kestiren; standart hataları küme düzeyinde düzelten ya da kümeler arası farkı bir kırılganlık (frailty) terimiyle modelleyen yöntem.
- Kümülatif insidans fonksiyonu (CIF) ve Gray testikavramRekabet eden olayların bulunduğu durumda, belirli bir olay türünün t zamanına kadar gerçekleşme olasılığını veren fonksiyon ve bu fonksiyonu gruplar arasında karşılaştıran test.
- Kümülatif tehlike ve log-eksi-log grafiğikavramSağkalım analizinde, belirli bir zamana kadar biriken olay riskini gösteren fonksiyon, H(t) = -ln S(t); log-eksi-log grafiği ise ln(-ln S(t)) değerlerini ln t'ye karşı çizerek orantılı tehlike varsayımını görsel olarak denetler.
- Küresellik varsayımıkavramTekrarlı ölçümler ANOVA'sında, denek içi faktörün tüm düzey çiftleri arasındaki fark puanlarının varyanslarının eşit olduğu varsayımı.
- Kırp ve doldur (trim-and-fill)kavramMeta-analizde huni grafiğindeki asimetriye dayanarak yayımlanmamış olabilecek çalışmaların sayısını kestiren ve bunları ekleyerek düzeltilmiş bir birleşik etki veren yöntem.
- Kırpılmış ortalamakavramVerinin her iki ucundan belirli bir oranda en küçük ve en büyük gözlem atıldıktan sonra kalan değerlerin aritmetik ortalaması.
- Kırılganlık (frailty) modelikavramSağkalım analizinde, aynı kümedeki (aile, hastane, birey içi tekrarlayan olaylar) gözlemlerin paylaştığı gözlenmemiş riski, tehlike fonksiyonunu çarpan rastgele bir etkiyle modelleyen yaklaşım.
- Kısmi AUCkavramROC eğrisinin altındaki alanın yalnız belirli bir özgüllük (ya da duyarlılık) aralığında, örneğin özgüllüğün 0,90'ın üzerinde olduğu bölgede hesaplanmış hâli.
- Kısmi bağımlılık grafiğikavramBir makine öğrenmesi modelinde bir açıklayıcının değeri değiştirildiğinde, diğer açıklayıcıların etkisi üzerinden ortalama alınarak modelin ortalama öngörüsünün nasıl değiştiğini gösteren grafik.
- Kısmi En Küçük Kareler RegresyonuanalizÇok sayıda ve birbiriyle güçlü biçimde ilişkili yordayıcıyı, yanıtla en çok ilişkili az sayıda gizil bileşene indirip yanıtı bu bileşenlerle modelleyen regresyon yöntemi.
- Kısmi ve yarı kısmi korelasyonkavramİki değişken arasındaki ilişkinin, bir ya da daha fazla üçüncü değişkenin etkisi çıkarıldıktan sonraki gücünü gösteren korelasyonlar.
- Kısıtlı en çok olabilirlik (REML)kavramKarma modellerde varyans bileşenlerini, sabit etkilerin kestirilmesiyle harcanan serbestlik derecelerini hesaba katarak kestiren en çok olabilirlik türü.
L
- Lasso RegresyonanalizKatsayıları bir cezayla küçülterek bazılarını tam sıfıra indiren ve böylece çok sayıda aday öngörücü arasından tahmin için gerekli olanları seçen regresyon yöntemi.
- Levene testikavramİki ya da daha fazla grubun varyanslarının (dağınıklıklarının) eşit olup olmadığını sınayan test.
- Likert Ölçek Analizianaliz'Kesinlikle katılmıyorum'dan 'kesinlikle katılıyorum'a uzanan Likert tipi maddelerde yanıtların nasıl dağıldığını, katılım ve katılmama oranlarını ve madde setinin tutarlılığını madde madde özetleyen analiz.
- Lin uyum korelasyon katsayısı (CCC)kavramİki ölçüm yönteminin değerlerinin yalnız birlikte değişip değişmediğini değil, 45 derecelik eşitlik doğrusuna ne kadar yakın düştüğünü de ölçen uyum katsayısı.
- Liste bazında ve çift bazında silmekavramEksik veri içeren gözlemlerle başa çıkmanın iki basit yolu: herhangi bir değişkende eksiği olan satırı tümüyle dışarıda bırakmak (liste bazında) ya da her hesapta yalnız o hesaba giren değişkenlerde eksiği olanları dışarıda bırakmak (çift bazında).
- Ljung-Box (portmanteau) testikavramBir zaman serisinin ya da model artıklarının ilk h gecikmedeki otokorelasyonlarının hep birlikte sıfır olup olmadığını sınayan test.
- Lo-Mendell-Rubin (LMR) testikavramGizil sınıf ve gizil profil analizinde K sınıflı modelin K − 1 sınıflı modele göre veriye anlamlı biçimde daha iyi uyup uymadığını sınayan düzeltilmiş olabilirlik oranı testi.
- LOESSanalizBir sonucun bir ya da iki açıklayıcıya göre nasıl değiştiğini, önceden doğru, parabol gibi bir biçim varsaymadan, veriye yerel olarak uydurulan küçük regresyonlarla çizilen düzgün bir eğriyle (ya da yüzeyle) gösteren yöntem.
- Log-Doğrusal ModelanalizÜç ya da daha fazla kategorik değişkenin oluşturduğu çapraz tablodaki hücre sayılarını modelleyerek hangi değişkenlerin birbiriyle ilişkili olduğunu ve bu ilişkilerin diğer değişkenlere göre değişip değişmediğini inceleyen yöntem.
- Log-rank testi (ve Breslow, Tarone-Ware)kavramİki ya da daha çok grubun sağkalım eğrilerinin eşit olup olmadığını, her olay zamanında gözlenen ve beklenen olay sayılarını karşılaştırarak sınayan test.
- Logaritmik getirikavramBir fiyat serisindeki ardışık iki değerin oranının doğal logaritması: r_t = ln(P_t / P_(t-1)); genellikle 100 ile çarpılarak yüzde benzeri bir ölçekte kullanılır.
- Lojistik RegresyonanalizEvet/hayır biçimindeki iki sınıflı bir sonucun gerçekleşme olasılığını, bir ya da daha çok öngörücüye bağlayarak tahmin eden ve her öngörücünün etkisini odds oranıyla (OR) gösteren regresyon modeli.
M
- M-tahmincisi (Huber, Tukey biweight)kavramBüyük artıkların etkisini sınırlayan bir kayıp fonksiyonu kullanarak aykırı değerlere karşı dayanıklı konum ya da regresyon kestirimi yapan yöntem ailesi.
- Madde güçlüğü, ayırt ediciliği ve şans parametresi (1PL, 2PL, 3PL)kavramMadde tepki kuramında bir maddenin, farklı yetenek düzeyindeki kişilerce doğru yanıtlanma olasılığını belirleyen parametreler.
- Madde Tepki KuramıanalizBir test ya da ölçekteki her maddenin güçlüğünü ve ayırt ediciliğini, her kişinin de ölçülen özellikteki düzeyini aynı ölçek üzerinde kestiren, yanıt olasılığını kişi ile madde arasındaki ilişkiye bağlayan model ailesi.
- Madde uyumu (infit, outfit, S-X²)kavramMadde tepki kuramı ve Rasch modellerinde, bir maddeye verilen gözlenen yanıtların modelin öngördüğü yanıtlarla ne kadar uyuştuğunu değerlendiren istatistikler.
- Mahalanobis uzaklığıkavramBir gözlemin çok değişkenli bir dağılımın merkezine olan uzaklığını, değişkenlerin ölçeklerini ve aralarındaki korelasyonları hesaba katarak ölçen uzaklık.
- Maliyet (ceza) parametresi C ve ε-duyarsız bantkavramDestek vektör makinesinde marjın genişliği ile eğitim hatalarına verilen ceza arasındaki dengeyi kuran C parametresi ve destek vektör regresyonunda cezalandırılmayan hata payını belirleyen ε.
- Mann-Kendall + Sen EğimianalizBir zaman serisinde zamanla sürekli artış ya da azalış (monoton trend) olup olmadığını dağılım varsayımı gerektirmeden sınayan, trendin büyüklüğünü de Sen eğimiyle veren parametrik olmayan yöntem.
- Mann-Whitney U Testianalizİki bağımsız grubun değerlerini sıralara çevirip karşılaştırarak, gruplardan birinin değerlerinin diğerininkinden sistematik olarak daha büyük olma eğiliminde olup olmadığını sınayan, normallik gerektirmeyen test.
- MANOVAanalizGrupların birden çok sürekli sonuç değişkeninde birlikte, yani bu değişkenlerin ortalamalarından oluşan profil bakımından farklı olup olmadığını tek bir testte sınayan çok değişkenli varyans analizi.
- Mantel-Haenszel ortak odds oranıkavramBir karıştırıcı değişkenin tabakalarına ayrılmış 2x2 tabloları, tabakalar arasında ortak olduğu varsayılan tek bir odds oranında birleştiren tahminci.
- Mardia çok değişkenli normallik testikavramBirden çok değişkenin birlikte çok değişkenli normal dağılıma uyup uymadığını, çok değişkenli çarpıklık ve basıklık ölçüleriyle sınayan test.
- Marjinal ve koşullu en çok olabilirlik (MML, CML)kavramMadde tepki kuramında, kişi yeteneklerini ya bir dağılım üzerinden integralle dışarıda bırakarak (MML) ya da yeterli istatistiğe koşullayarak (CML) madde parametrelerini kestiren iki yöntem.
- Mauchly küresellik testikavramTekrarlı ölçümler ANOVA'sında, koşullar arasındaki tüm ikili farkların varyanslarının eşit olduğu (küresellik) varsayımını sınayan test.
- McDonald ω (omega) güvenirlik katsayısıkavramBir ölçeğin toplam puanındaki varyansın ne kadarının ortak faktör(ler)den kaynaklandığını faktör yükleri üzerinden kestiren iç tutarlılık güvenirliği katsayısı.
- McNemar TestianalizAynı kişilerde iki kez ölçülen evet/hayır türünde bir sonucun oranının iki ölçüm arasında değişip değişmediğini, yalnız görüş ya da durum değiştirenlere bakarak sınayan test.
- Medyan sağkalım süresi ve kısıtlı ortalama sağkalım (RMST)kavramSağkalım analizinde iki özet ölçü: medyan, katılımcıların yarısının olayı yaşadığı süredir; RMST ise belirli bir zaman sınırına kadar ortalama olarak olaysız geçirilen süredir.
- Mekânsal ağırlık matrisi (W)kavramMekânsal analizde hangi birimlerin birbirine komşu sayılacağını ve bu komşulukların ne kadar ağırlık taşıyacağını tanımlayan n × n boyutlu matris.
- Mekânsal gecikme ve mekânsal Durbin modelleri (SAR, SDM, SDEM)kavramBir yerdeki sonucun komşu yerlerdeki sonuçlardan ya da komşu yerlerin açıklayıcı değişkenlerinden etkilendiğini, mekânsal ağırlık matrisi W aracılığıyla modelleyen regresyon modelleri.
- Mekânsal Hata ModelianalizKomşu bölgelerin benzerliği modelde yer almayan ortak etkenlerden geldiğinde, bu bağımlılığı hata teriminde modelleyerek açıklayıcıların etkisini doğru standart hatalarla kestiren mekânsal regresyon modeli.
- Mekânsal otokorelasyon (Moran I, Geary C)kavramBir değişkenin birbirine yakın konumlarda birbirine benzer (ya da farklı) değerler alma eğilimi; yaygın ölçüleri Moran I ve Geary C'dir.
- Merkezi olmayan t dağılımına dayalı güven aralığıkavramCohen d gibi standartlaştırılmış etki büyüklükleri için, gözlenen t değerini üretebilecek merkezi olmayan t dağılımlarını arayarak kurulan kesin güven aralığı.
- Meta-AnalizanalizAynı soruyu inceleyen birden çok çalışmanın sonuçlarını, her çalışmanın kesinliğine göre ağırlıklandırarak tek bir ortak etki tahmininde birleştiren ve çalışmalar arasındaki farklılığı inceleyen yöntem.
- Meta-regresyonkavramBir meta-analizde çalışmalar arasında değişen etki büyüklüklerini, çalışma düzeyindeki özelliklerle (moderatörlerle) açıklamaya çalışan regresyon modeli.
- Metrik ve metrik olmayan MDS (SMACOF)kavramNesneler arasındaki uzaklıkları ya da benzemezlikleri az boyutlu bir haritada gösteren çok boyutlu ölçeklemenin, uzaklıkların kendisini (metrik) ya da yalnızca sıralarını (metrik olmayan) korumaya çalışan iki türü.
- Mevsimsel Kendall testikavramMevsimsellik içeren zaman serilerinde tekdüze (monoton) bir eğilim olup olmadığını, her mevsimi kendi içinde karşılaştırarak sınayan, Mann-Kendall testinin mevsimsel uzantısı.
- Mevsimsellik ve mevsim periyodukavramBir zaman serisinde sabit uzunlukta bir takvim döngüsüyle (gün, hafta, yıl) düzenli olarak yinelenen örüntü; döngünün gözlem sayısı cinsinden uzunluğuna mevsim periyodu (m) denir.
- Model tanımlanması (std.lv, birim yük)kavramBir modelin parametrelerinin gözlenen veriden tek bir değer kümesi olarak kestirilebilmesi koşulu; gizil değişkenli modellerde bunun için ölçek sabitleme gibi kısıtlar gerekir.
- Model uyum indeksleri (χ², CFI, TLI, RMSEA, SRMR)kavramDoğrulayıcı faktör analizi ve yapısal eşitlik modellerinde, modelin öngördüğü kovaryans yapısının gözlenen veriye ne kadar iyi uyduğunu farklı açılardan özetleyen ölçüler.
- Monte Carlo p-değerikavramBir test istatistiğinin sıfır hipotezi altındaki dağılımını çok sayıda rastgele yeniden düzenleme ya da simülasyonla taklit ederek elde edilen yaklaşık p-değeri.
- Monte Carlo zarfı (simülasyon zarfı)kavramBir özet fonksiyonun (ör. Ripley K ya da L) sıfır hipotezi altında çok sayıda simülasyonla elde edilen değerlerinden oluşturulan ve gözlenen eğrinin rastlantıyla uyumlu olup olmadığını görsel olarak sınayan bant.
- Mood medyan testikavramİki ya da daha çok bağımsız grubun medyanlarının aynı olup olmadığını, gözlemlerin genel medyanın üstünde ya da altında kalmasına bakarak sınayan parametrik olmayan test.
- Moran's IanalizBir değişkenin birbirine yakın konumlarda benzer değerler alıp almadığını, yani mekânsal otokorelasyon bulunup bulunmadığını tüm alan için tek bir istatistikle (küresel Moran's I) ve her konum için ayrı ayrı (yerel Moran, LISA) sınayan yöntem.
- MR Frekans AnalizianalizBir kişinin birden fazla seçeneği işaretleyebildiği çok seçimli (multiple response) bir sorunun her seçeneğinin kaç kez ve katılımcıların yüzde kaçı tarafından seçildiğini özetleyen analiz.
- MR × Kategorik Çapraz TabloanalizÇok seçimli bir sorunun her seçeneğinin seçilme oranının, tek yanıtlı bir kategorik değişkenin grupları (cinsiyet, yaş grubu, eğitim düzeyi gibi) arasında farklılaşıp farklılaşmadığını inceleyen analiz.
- MR × MR Çapraz Tabloanalizİki ayrı çok seçimli sorunun seçenekleri arasındaki ilişkiyi, her seçenek çiftinin birlikte seçilme sıklığına bakarak hücre hücre inceleyen analiz.
- mtry (bölünme başına denenen değişken sayısı)kavramRastgele ormanda, ağaçların her bölünme noktasında aday olarak rastgele seçilen değişken sayısı.
- Multinomial Lojistik RegresyonanalizÜç ya da daha fazla sırasız kategorili bir sonucun (ör. ulaşım türü, program seçimi) hangi kategoride gerçekleşeceğini öngörücülere bağlayan ve her kategoriyi bir referans kategoriyle karşılaştıran regresyon modeli.
- Mutlak uyum ve tutarlılık (ICC türleri)kavramSınıf içi korelasyon katsayısında, değerlendiricilerin aynı değeri vermesini (mutlak uyum) ya da yalnızca denekleri aynı sırayla ve aynı aralıklarla puanlamasını (tutarlılık) ölçen iki farklı tanım.
N
- Nedene özgü tehlikekavramRekabet eden riskler bulunan sağkalım verisinde, henüz hiçbir olay yaşamamış kişiler arasında belirli bir olay türünün anlık gerçekleşme hızı.
- Nokta Örüntüsü AnalizianalizBir alan içindeki nokta konumlarının rastgele mi dağıldığını, yoksa beklenenden daha kümeli ya da daha düzenli mi olduğunu ve bunun hangi uzaklık ölçeğinde geçerli olduğunu sınayan yöntemler (Ripley K/L, G/F/J, Clark-Evans, dörtgen testi).
- Normallik TestlerianalizBir sayısal değişkenin değerlerinin normal (çan eğrisi biçimli) bir dağılımdan gelmiş olabileceği varsayımını sınayan testler ve grafikler.
- Normallik varsayımıkavramBirçok parametrik testin, verinin ya da model artıklarının normal (Gauss) dağılımdan geldiğini kabul eden varsayımı.
- Nugget, eşik (sill) ve menzil (range)kavramBir variogram modelini tanımlayan üç parametre: çok küçük uzaklıklardaki açıklanamayan değişkenlik (nugget), variogramın ulaştığı plato (eşik) ve uzamsal ilişkinin sona erdiği uzaklık (menzil).
O
- Odds oranı (OR)kavramBir olayın bir gruptaki odds'unun (olma olasılığının olmama olasılığına oranı) başka bir gruptaki odds'una oranı.
- Offset (maruziyet terimi)kavramSayım modellerinde, gözlemlerin farklı uzunlukta süre, alan ya da nüfus üzerinden sayıldığını hesaba katmak için doğrusal öngörücüye katsayısı 1'e sabitlenmiş olarak eklenen terim (çoğunlukla maruziyetin logaritması).
- Olabilirlik oranı testi (LRT)kavramİç içe iki modelin en çok olabilirlik değerlerini karşılaştırarak, eklenen parametrelerin modeli anlamlı ölçüde iyileştirip iyileştirmediğini sınayan test.
- Olay hızı oranı (IRR)kavramSayım modellerinde bir açıklayıcının bir birim artmasıyla birim zaman ya da birim maruziyet başına beklenen olay sayısının kaç katına çıktığını gösteren oran.
- Olay çalışması (event study) tasarımıkavramBir müdahalenin etkisini, müdahaleden önceki ve sonraki her dönem için ayrı ayrı kestiren ve böylece etkinin zaman içindeki seyrini ve öncül eğilimleri gösteren farkların farkı uzantısı.
- Olumsallık (kontenjans) katsayısı CkavramKi-kare istatistiğinden türetilen ve iki kategorik değişken arasındaki ilişkinin gücünü 0 ile 1'in altındaki bir üst sınır arasında gösteren ölçü: C = √(χ² / (χ² + n)).
- Omega kare (ω²)kavramANOVA'da bir etkinin evrendeki açıklanan varyans oranını, eta kareye göre daha az yanlı biçimde kestiren etki büyüklüğü.
- Optimizasyon algoritması (Adam, SGD, L-BFGS)kavramBir modelin parametrelerini, kayıp fonksiyonunu (ya da artık kareler toplamını) en küçük yapacak biçimde adım adım güncelleyen sayısal yöntem.
- Oran için güven aralığı (Wilson, Clopper-Pearson, Agresti-Coull, Jeffreys)kavramBir örneklemde gözlenen oranın (ör. 40 kişiden 12'si) evrendeki değeri için belirsizliği gösteren aralık ve bu aralığı kurmanın farklı yöntemleri.
- Oran tahmincisi (Y/X)kavramAnket verisinde iki toplamın oranını, örneğin kişi başına harcama ya da hane başına araç sayısını, ağırlıklı toplamların oranı olarak kestiren tahminci.
- Orantılı hata azalımı ölçüleri (lambda, Goodman-Kruskal τ, belirsizlik katsayısı)kavramBir nominal değişkeni bilmenin, ikinci bir nominal değişkenin tahminindeki hatayı yüzde kaç azalttığını gösteren ilişki ölçüleri.
- Orantılı odds (paralel doğrular) varsayımıkavramSıralı lojistik regresyonda, her açıklayıcının etkisinin (eğiminin) sonuç değişkeninin tüm eşiklerinde aynı olduğunu kabul eden varsayım.
- Orantılı tehlikeler varsayımıkavramCox modelinde iki kişinin ya da iki grubun risk oranının zaman içinde sabit kaldığı varsayımı.
- Orantılı yanlılıkkavramİki ölçüm yöntemi arasındaki farkın sabit kalmayıp ölçülen büyüklükle birlikte artması ya da azalması durumu.
- OrdinalanalizDüşük-orta-yüksek ya da Likert yanıtları gibi sıralı kategorili bir sonucun daha üst kategorilerde gerçekleşme eğilimini öngörücülere bağlayan ve etkileri odds oranıyla veren regresyon modeli.
- Orta-p (mid-p) değerikavramKesin testlerde, gözlenen sonucun kendi olasılığının yalnızca yarısını hesaba katarak elde edilen, daha az tutucu p-değeri.
- Ortak dil etki büyüklüğü (CLES)kavramBir gruptan rastgele seçilen bir kişinin değerinin, diğer gruptan rastgele seçilen bir kişininkinden büyük olma olasılığı olarak ifade edilen etki büyüklüğü.
- Ortak varyans (communality)kavramBir değişkenin varyansının, faktör analizinde çıkarılan ortak faktörler (ya da temel bileşenler analizinde tutulan bileşenler) tarafından açıklanan oranı; h² ile gösterilir.
- Ortalama marjinal etki (AME)kavramDoğrusal olmayan modellerde (lojistik, probit, Tobit) bir açıklayıcıdaki değişimin yanıt olasılığı ya da beklenen değer üzerindeki etkisinin, örneklemdeki tüm gözlemler üzerinden ortalaması.
- Ortalama tedavi etkisi (ATE, ATT, ATC)kavramBir müdahalenin ortalama nedensel etkisinin, hangi evren için tanımlandığına göre üç biçimi: tüm örneklem (ATE), tedavi görenler (ATT) ve tedavi görmeyenler (ATC).
- Ortanca mutlak sapma (MAD) ve değiştirilmiş z-puanıkavramGözlemlerin medyandan mutlak uzaklıklarının medyanı olan, aykırı değerlere dirençli bir yayılım ölçüsü; değiştirilmiş z-puanı bu ölçüyle hesaplanan standartlaştırılmış uzaklıktır.
- Otokorelasyon (ACF) ve kısmi otokorelasyon (PACF) fonksiyonlarıkavramBir zaman serisinin kendi geçmiş değerleriyle farklı gecikmelerdeki korelasyonunu (ACF) ve aradaki gecikmelerin etkisi çıkarıldıktan sonraki doğrudan korelasyonunu (PACF) gösteren fonksiyonlar.
- Otokorelasyon düzeltmesi ve ön beyazlatma (Hamed-Rao, TFPW)kavramMann-Kendall eğilim testinde, serideki pozitif otokorelasyonun testi yanıltmasını önlemek için ya test istatistiğinin varyansını düzelten ya da otokorelasyonu seriden ayıklayan yöntemler.
Ö
- Ölçme değişmezliği (yapısal, metrik, skaler, katı)kavramBir ölçme aracının farklı gruplarda (cinsiyet, ülke, zaman) aynı yapıyı aynı biçimde ölçüp ölçmediğinin, giderek sıkılaşan eşitlik kısıtlarıyla sınanması.
- Ölçüm modeli ve yapısal modelkavramYapısal eşitlik modellemesinde, gizil değişkenlerin gözlenen göstergelerle nasıl ölçüldüğünü tanımlayan bölüm (ölçüm modeli) ile gizil değişkenler arasındaki yönlü ilişkileri tanımlayan bölüm (yapısal model).
- Ölçümün standart hatası (SEM) ve en küçük saptanabilir değişim (MDC)kavramBir kişinin gözlenen puanının, ölçme hatası nedeniyle gerçek puanının çevresinde tipik olarak ne kadar oynadığını gösteren değer ve bundan türetilen, gerçek değişim sayılabilecek en küçük fark.
- Öngörü hatası varyans ayrıştırması (FEVD)kavramVAR modelinde, bir değişkenin h dönem sonrası için yapılan öngörüsündeki hata varyansının hangi oranda kendi şoklarından, hangi oranda diğer değişkenlerin şoklarından kaynaklandığını gösteren ayrıştırma.
- Öngörü ufku ve öngörü aralığıkavramBir zaman serisi modelinin son gözlemden sonra kaç dönem ileriye öngörü yapacağı (ufuk) ve her öngörünün çevresinde, gelecekteki değerin belirli bir olasılıkla düşeceği aralık.
- Önsel (prior) dağılımkavramBayesci çözümlemede veriyi görmeden önce bir parametre hakkında sahip olunan bilgiyi ya da belirsizliği ifade eden olasılık dağılımı.
- Önsel sınıf olasılıkları (diskriminant)kavramSınıflandırmada, veriye bakmadan önce bir gözlemin her sınıfa ait olma olasılığına ilişkin varsayım; sınıflandırma kararını ve eşiği bu olasılıklar da belirler.
- Örneklem ağırlığı (tasarım ağırlığı)kavramKarmaşık örneklemlerde her gözlemin evrende kaç birimi temsil ettiğini gösteren ve genellikle seçilme olasılığının tersi olarak tanımlanan ağırlık.
- Örneklem seçim yanlılığı (Heckman)kavramSonuç değişkeninin yalnızca belirli bir seçim sürecinden geçen birimlerde gözlenmesi ve bu seçimin sonuçla ilişkili olması nedeniyle tahminlerin yanlı çıkması; Heckman modeli bu yanlılığı düzeltmek için geliştirilmiştir.
- Örneklem Seçimi ve Kesik RegresyonanalizSonuç değişkeni yalnız seçilmiş bir alt grupta gözlendiğinde (Heckman modeli) ya da belirli bir sınırın dışındaki gözlemler veriye hiç girmediğinde (kesik regresyon), bu seçimden doğan yanlılığı düzelterek regresyon katsayılarını kestiren yöntemler.
- Özdeğer ve özvektörkavramBir kare matrisin (ör. korelasyon ya da kovaryans matrisinin) yön değiştirmeden yalnızca ölçeklendirdiği vektörler (özvektörler) ve bu ölçeklendirme çarpanları (özdeğerler).
- Öğrenme oranı (shrinkage)kavramYinelemeli bir öğrenme algoritmasında her adımda yapılan güncellemenin ne kadar büyük olacağını belirleyen katsayı.
P
- p-değerikavramSıfır hipotezi doğruyken, gözlenen kadar ya da ondan daha uç bir sonucun yalnızca rastlantıyla elde edilme olasılığı.
- PABAK ve κ_maxkavramCohen kappa'nın, sınıfların çok dengesiz dağıldığı ya da puanlayıcıların farklı eğilimler taşıdığı durumlarda yanıltıcı biçimde düşük çıkmasını yorumlamaya yardım eden iki tamamlayıcı ölçü.
- Page testi (sıralı alternatifler)kavramAynı deneklerde ölçülen üç ya da daha çok koşulun, önceden öngörülen bir sırada artan (ya da azalan) bir eğilim gösterip göstermediğini sınayan parametrik olmayan test.
- Panel Veri RegresyonuanalizAynı birimlerin (firma, hane, il, ülke) birkaç dönem boyunca izlendiği verilerde, birimlerin gözlenmeyen ve zamanla değişmeyen özelliklerini denetleyerek değişkenler arasındaki ilişkiyi kestiren regresyon yöntemleri.
- Paralel analiz (Horn) ve MAP ölçütükavramFaktör ya da bileşen sayısına karar vermek için gözlenen özdeğerleri rastgele verilerden elde edilen özdeğerlerle karşılaştıran yöntem ve kısmi korelasyonlara dayanan bir başka ölçüt.
- Paralel eğilimler varsayımıkavramFarkların farkı yönteminin temel varsayımı: müdahale olmasaydı, müdahale gören ve görmeyen grupların sonuç ortalamaları zaman içinde aynı miktarda değişecekti.
- Paralel ve kesin paralel ölçümler modelikavramÖlçeğin tüm maddelerinin aynı gerçek puanı aynı duyarlılıkla ve aynı hata miktarıyla ölçtüğünü varsayan (kesin paralel modelde ayrıca ortalamaları da eşit olan) klasik test kuramı modeli.
- Parametrik SağkalımanalizOlaya kadar geçen süreyi Weibull, log-normal gibi belirli bir olasılık dağılımıyla modelleyen ve etkenlerin bu süreyi kaç kat uzattığını ya da kısalttığını (zaman oranı) veren sağkalım modeli.
- Pearson korelasyon katsayısıkavramİki sayısal değişken arasındaki doğrusal ilişkinin yönünü ve gücünü -1 ile +1 arasında ölçen katsayı.
- Periodogram ve spektral yoğunlukkavramBir zaman serisinin toplam varyansının farklı frekanslara (döngü uzunluklarına) nasıl dağıldığını gösteren ve serideki baskın periyotları ortaya çıkaran araç.
- Permütasyon p-değerikavramGrup etiketleri rastgele karıştırıldığında elde edilen test istatistiklerinin dağılımına dayanan, dağılım varsayımı gerektirmeyen p-değeri.
- Permütasyon TestianalizGrup etiketlerini (ya da eşli farkların işaretlerini) rastgele yeniden dağıtarak 'gerçekte fark yoksa ne görürdük?' sorusunun dağılımını veriden üreten ve p değerini bu dağılımdan hesaplayan, dağılım varsayımı gerektirmeyen test.
- Permütasyon önemikavramBir değişkenin değerleri rastgele karıştırıldığında modelin test başarımının ne kadar düştüğüne bakarak o değişkenin öngörüye katkısını ölçen, modelden bağımsız önem ölçüsü.
- Perplexity (t-SNE etkin komşu sayısı)kavramt-SNE'de her noktanın çevresindeki komşuluğun genişliğini belirleyen ve kabaca her noktanın kaç etkin komşu dikkate aldığını gösteren parametre.
- Phi (φ) katsayısıkavramİki ikili (iki kategorili) değişken arasındaki ilişkinin gücünü -1 ile +1 arasında ölçen ilişki katsayısı.
- PLS-SEManalizGöstergelerle ölçülen gizil yapılar arasındaki yol ilişkilerini, yapı skorlarını iteratif biçimde oluşturup bunlar üzerinde regresyonlar kurarak kestiren ve içsel yapılardaki açıklanan varyansı en çoğa çıkarmayı hedefleyen varyansa dayalı yapısal eşitlik yöntemi.
- Poisson / Negatif Binomial RegresyonanalizKaza, ziyaret, tür ya da hata sayısı gibi 0, 1, 2, … biçimindeki sayım sonuçlarının öngörücülerle nasıl değiştiğini, her etkiyi bir oran (IRR) olarak veren regresyon modelleri.
- Polikorik ve tetrakorik korelasyonkavramİki sıralı (ya da ikili) değişkenin, arkalarında yattığı varsayılan sürekli ve normal dağılımlı gizil değişkenler arasındaki korelasyonun kestirimi.
- Polinom (eğilim) karşıtlıklarıkavramSıralı bir faktörün düzeyleri boyunca ortalamaların doğrusal, eğrisel (kuadratik) ya da daha karmaşık bir eğilim izleyip izlemediğini sınayan birbirine dik karşıtlıklar.
- Post hoc testler (ikili karşılaştırmalar)kavramGenel bir test (ör. ANOVA) gruplar arasında fark bulduğunda, hangi grup çiftlerinin farklı olduğunu çoklu test hatasını denetleyerek belirleyen karşılaştırmalar.
- Pozitif ve negatif kestirim değeri (PPV, NPV)kavramBir tanı testi ya da sınıflandırıcı 'pozitif' dediğinde gerçekten pozitif olma olasılığı (PPV) ve 'negatif' dediğinde gerçekten negatif olma olasılığı (NPV).
- Probit Regresyonanalizİkili bir sonucun (öldü / yaşadı, geçti / kaldı) olasılığını, standart normal dağılımın birikimli fonksiyonu aracılığıyla yordayıcılara bağlayan ve doz-yanıt çalışmalarında etkili doz (ED50, LD50) kestirimi için sıkça kullanılan regresyon modeli.
- Profil olabilirlik güven aralığıkavramBir parametrenin güven aralığını, o parametrenin her değeri için diğer parametrelerin olabilirliği en büyük yapacak biçimde yeniden kestirildiği profil olabilirlik eğrisinden elde eden yöntem.
Q
- Q-Q ve P-P grafiklerikavramVerinin kuramsal bir dağılıma (çoğunlukla normal dağılıma) ne kadar uyduğunu, gözlenen ve beklenen kantilleri (Q-Q) ya da birikimli olasılıkları (P-P) karşılaştırarak gösteren grafikler.
- QIC ve QICu ölçütlerikavramGenelleştirilmiş tahmin denklemlerinde (GEE), tam olabilirlik tanımlı olmadığı için AIC'nin yerine kullanılan, yarı-olabilirliğe dayalı model seçim ölçütleri.
- Q² öngörü geçerliliği (Stone-Geisser, PRESS)kavramBir modelin, kestirimde kullanılmayan veri noktalarını ne kadar iyi öngördüğünü gösteren, çapraz geçerlemeye dayalı R² benzeri ölçü.
R
- Ramsey RESET testikavramBir doğrusal regresyon modelinin işlev biçiminin yanlış kurulup kurulmadığını, tahmin edilen değerlerin kuvvetlerini modele ekleyerek sınayan genel bir belirtim testi.
- Rastgele başlangıçlar ve yerel en iyi çözümkavramYinelemeli algoritmaların farklı başlangıç noktalarından defalarca çalıştırılması; amaç, algoritmanın yalnızca yerel bir en iyi çözüme (yerel optimum) takılıp kalmasını önlemek ve gerçek en iyi çözüme ulaşma olasılığını artırmaktır.
- Rastgele eğimkavramKarma modellerde bir açıklayıcının yanıt üzerindeki etkisinin (eğiminin) gruptan gruba değişmesine izin veren rastgele etki.
- Rastgele OrmananalizÇok sayıda karar ağacını verinin farklı yeniden örneklemleri ve rastgele değişken alt kümeleriyle kurup ağaçların oylarını (ya da ortalamasını) birleştirerek sınıf ya da sayısal değer öngören makine öğrenmesi yöntemi.
- Rastgele tohum (seed)kavramBilgisayardaki rastgele sayı üretecinin başlangıç noktasını belirleyen ve aynı değer verildiğinde aynı 'rastgele' sonuçların yeniden elde edilmesini sağlayan sayı.
- Referans kategori (karşılaştırma düzeyi)kavramKategorik bir değişken kukla değişkenlerle modele alındığında, diğer düzeylerin karşılaştırıldığı ve kendi katsayısı sıfır kabul edilen düzey.
- Regresyon eğimlerinin homojenliğikavramANCOVA'nın, kovaryat ile bağımlı değişken arasındaki ilişkinin (eğimin) tüm gruplarda aynı olduğu varsayımı.
- Regresyon katsayısı (B) ve parametre tahminlerikavramBir öngörücüdeki bir birimlik artışın, diğer öngörücüler sabitken bağımlı değişkende yol açtığı tahmini ortalama değişim.
- Rekabet Eden RiskleranalizBirden çok olay türünün bulunduğu ve birinin gerçekleşmesinin diğerini olanaksız kıldığı durumlarda, her olayın zaman içindeki birikimli olasılığını ve etkenlerin bu olaylar üzerindeki etkisini kestiren sağkalım analizi.
- Ridge RegresyonanalizÖngörücüler birbiriyle güçlü ilişkili olduğunda katsayıları küçük bir cezayla sıfıra doğru büzerek kararlı hâle getiren ve yeni verideki tahmin başarısını artırmayı amaçlayan regresyon yöntemi.
- Ripley K/L ve G, F, J fonksiyonlarıkavramNokta örüntülerinin farklı uzaklık ölçeklerinde kümelenmiş, rastgele ya da düzenli olup olmadığını tam mekânsal rastgelelikle (CSR) karşılaştırarak inceleyen özet fonksiyonlar.
- ROC EğrisianalizSürekli bir test değeri ya da model olasılığının, iki durumu (hasta/sağlıklı, olay var/yok) tüm olası eşiklerde ne kadar iyi ayırt ettiğini gösteren eğri ve bu ayırt etme gücünü tek sayıda özetleyen eğri altındaki alan (AUC).
- ROC eğrisi altındaki alan (AUC)kavramBir sınıflandırıcının ya da tanı testinin, rastgele seçilen bir pozitif olguya rastgele seçilen bir negatif olgudan daha yüksek skor verme olasılığı; tüm eşikler boyunca ayırt etme gücünün özeti.
- Rubin kuralları (atama sonuçlarını birleştirme)kavramÇoklu atamayla oluşturulan m tamamlanmış veri setinin her birinde ayrı yapılan analizlerin sonuçlarını tek bir tahmin ve onun doğru belirsizliğinde birleştiren kurallar.
S
- Sabit ve rastgele etkilerkavramBir faktörün düzeylerinin ilgilenilen tüm düzeyler olarak mı (sabit), yoksa daha geniş bir evrenden alınmış bir örnek olarak mı (rastgele) modellendiğini belirten ayrım.
- Sabitsiz (orijinden geçen) regresyonkavramSabit terimi modelden çıkararak regresyon doğrusunu ya da düzlemini orijinden (tüm açıklayıcılar sıfırken yanıt sıfır) geçmeye zorlayan model.
- Sansürleme (sağkalım analizi)kavramBir gözlemde olayın gerçekleştiği zamanın tam bilinmemesi; en sık olarak çalışma bittiğinde olayın henüz gerçekleşmemiş olması.
- Sapma (etki) kodlamasıkavramKategorik bir değişkenin her düzeyini genel ortalamadan sapması olarak temsil eden ve düzey etkilerinin toplamını sıfıra eşitleyen kodlama biçimi.
- SARanalizBir bölgedeki sonucun komşu bölgelerdeki sonuçlardan da etkilendiği durumlarda, bu yayılma etkisini (mekânsal gecikme) açıklayıcıların etkisiyle birlikte kestiren mekânsal regresyon modeli.
- Satterthwaite ve Kenward-Roger serbestlik derecesi yaklaşımlarıkavramVaryansı birden çok varyans bileşeninin birleşiminden oluşan bir tahminde, t ve F testleri için yaklaşık (çoğu zaman tam sayı olmayan) serbestlik derecesi hesaplayan yöntemler.
- Saçılım (dağılım) grafiğikavramİki sayısal değişkenin her gözlemini, değerleri koordinat olacak biçimde bir nokta olarak gösteren grafik.
- Sağkalım güven aralığı dönüşümleri (log-log)kavramKaplan-Meier sağkalım olasılığı S(t) için güven aralığı kurulurken, aralığın 0-1 sınırları içinde kalmasını ve daha iyi kapsama vermesini sağlamak amacıyla kullanılan ölçek dönüşümleri.
- Sağlam (sandviç) standart hatalar (HC0-HC3)kavramHata varyansının sabit olmadığı ya da modelin varyans yapısının yanlış belirlendiği durumlarda da tutarlı kalan katsayı standart hataları.
- Sağlam ML tahmincileri (MLM, MLR; Satorra-Bentler)kavramYapısal eşitlik ve doğrulayıcı faktör modellerinde, veriler normal dağılmadığında ML kestirimlerini koruyup standart hataları ve ki-kare testini düzelten tahminci türleri.
- Sağlam RegresyonanalizAykırı gözlemlerin ve olağandışı açıklayıcı değerlerine sahip kaldıraç noktalarının katsayıları çarpıtmasını, bu gözlemlerin etkisini sınırlayarak önleyen doğrusal regresyon yöntemleri ailesi.
- Sağlam regresyon tahmincileri (MM, S, LTS) ve kırılma noktasıkavramAykırı gözlemlerin ve kaldıraç noktalarının regresyon katsayılarını bozmasını sınırlayan tahminciler ve bir tahmincinin ne kadar kirlenmeye dayanabildiğini gösteren kırılma noktası.
- Scheffé testikavramANOVA'dan sonra yalnız ikili karşılaştırmaları değil, grup ortalamalarının olası tüm doğrusal karşıtlıklarını aynı anda sınayan ve ailesel hata oranını koruyan çoklu karşılaştırma yöntemi.
- Sen eğimikavramBir zaman serisindeki doğrusal eğilimin büyüklüğünü, tüm gözlem çiftleri arasındaki eğimlerin medyanı olarak kestiren sağlam yöntem.
- Serbestlik derecesikavramBir istatistiğin hesaplanmasında serbestçe değişebilen bağımsız bilgi parçalarının sayısı; test istatistiğinin hangi kuramsal dağılımla karşılaştırılacağını belirler.
- Seri korelasyon (otokorelasyon) testleri (Breusch-Godfrey)kavramZaman ya da sıra boyunca birbirini izleyen hata terimlerinin birbirleriyle ilişkili olup olmadığını sınayan testler; Breusch-Godfrey testi bunların en genel olanlarındandır.
- Seçim kararlılığı (stability selection)kavramLasso gibi değişken seçen yöntemlerin, verinin farklı alt örneklemlerinde aynı değişkenleri ne sıklıkla seçtiğini ölçerek seçimin güvenilirliğini değerlendiren yöntem.
- SHAP değerlerikavramBir makine öğrenmesi modelinin her bir tahminini, değişkenlerin katkılarının toplamı olarak açıklayan ve oyun kuramındaki Shapley değerlerine dayanan ölçü.
- Shapiro-Wilk testikavramBir örneklemin normal dağılımdan gelip gelmediğini, sıralanmış verinin normal dağılımda beklenen sıralı değerlerle ne kadar uyuştuğuna bakarak sınayan test.
- Siluet katsayısıkavramHer gözlemin kendi kümesine, en yakın komşu kümeye göre ne kadar iyi uyduğunu -1 ile +1 arasında ölçen ve kümeleme kalitesini özetleyen gösterge.
- Skor (Lagrange çarpanı) testikavramBir parametre kısıtının (ör. katsayı = 0) geçerli olup olmadığını yalnız kısıtlı modeli kestirerek, olabilirlik fonksiyonunun o noktadaki eğiminden yararlanıp sınayan test.
- Skor ve ölçek testleri (Van der Waerden, Savage, Siegel-Tukey, Ansari-Bradley, Mood, Klotz)kavramHam sıralar yerine sıralardan türetilen puanları kullanarak gruplar arasında konum ya da yayılım farkını sınayan parametrik olmayan testler.
- Sobel testikavramAracılık analizinde dolaylı etkinin (a × b) sıfırdan farklı olup olmadığını, çarpımın yaklaşık standart hatasına dayalı bir z testiyle sınayan yöntem.
- Sonlu anakütle düzeltmesi (FPC)kavramİadesiz örneklemede örneklem anakütlenin kayda değer bir bölümünü oluşturduğunda, tahminlerin varyansını (1 − n/N) çarpanıyla küçülten düzeltme.
- Sonsal (posterior) dağılım ve sonsal kestirim kontrolükavramBayesçi analizde, önsel bilgi ile verinin birleştirilmesiyle elde edilen ve bir parametrenin olası değerlerine ilişkin güncellenmiş inancı gösteren olasılık dağılımı; sonsal kestirim kontrolü bu dağılımdan üretilen verilerle modelin uyumunu sınar.
- Spearman sıra korelasyonukavramİki değişken arasındaki tekdüze (monoton) ilişkinin gücünü ve yönünü, değerlerin kendileri yerine sıralarını kullanarak ölçen korelasyon katsayısı.
- Spearman-Brown formülü (tek ve ortalama ölçüm)kavramBir ölçümün güvenirliğinin, aynı nitelikte ölçüm sayısı artırıldığında ya da azaltıldığında nasıl değişeceğini öngören formül: ρ_k = k·ρ / (1 + (k - 1)·ρ).
- Spline ve baz fonksiyonu sayısı (k)kavramBir değişkenin etkisini, düğüm noktalarında düzgünce birleştirilmiş parçalı polinomlarla esnek biçimde modelleyen fonksiyonlar ve bu esnekliğin üst sınırını belirleyen baz sayısı.
- Standart hatakavramBir tahminin (ör. ortalamanın ya da regresyon katsayısının) örneklemden örnekleme ne kadar değişeceğini gösteren, örnekleme dağılımının standart sapması.
- Standartlaştırılmış ortalama farkı (SMD) ve dengekavramİki grubun ortalamaları arasındaki farkın standart sapma birimiyle ifade edilmesi; eğilim skoru analizinde grupların bir değişken bakımından ne kadar dengeli olduğunu gösteren ölçü.
- Standartlaştırılmış regresyon katsayısı (β)kavramTüm değişkenler standart sapma birimine çevrildiğinde elde edilen, açıklayıcıdaki bir standart sapmalık artışın bağımlı değişkende kaç standart sapmalık değişime karşılık geldiğini gösteren katsayı.
- Standartlaştırılmış ve düzeltilmiş artıklar (çapraz tablo)kavramBir çapraz tablonun her hücresinde gözlenen sayının beklenenden ne kadar saptığını, karşılaştırılabilir bir ölçekte gösteren değerler.
- STL Mevsimsel AyrıştırmaanalizBir zaman serisini uzun dönem eğilim (trend), düzenli tekrar eden mevsim deseni ve geriye kalan rastgele dalgalanma (artık) bileşenlerine ayıran yöntem.
- Stres ölçütü, uyum ölçüleri ve Shepard diyagramı (MDS)kavramÇok boyutlu ölçeklemede, haritadaki noktalar arası uzaklıkların özgün benzemezlikleri ne kadar iyi yansıttığını özetleyen ölçüler ve bunu gösteren grafik.
- Survey-PHREGanalizAğırlıklı, tabakalı ve kümeli bir örneklem tasarımıyla toplanmış (ör. ulusal sağlık araştırması) sağkalım verisinde, Cox regresyonunu evrenin tamamını temsil edecek biçimde kestiren ve standart hataları örneklem tasarımına göre hesaplayan yöntem.
- SVM çekirdek fonksiyonu (rbf, doğrusal, polinom) ve γkavramDestek vektör makinesinde gözlemler arasındaki benzerliği tanımlayarak karar sınırının biçimini (düz, eğrisel, esnek) belirleyen fonksiyon; γ, rbf gibi çekirdeklerde bu benzerliğin ne kadar yerel olduğunu ayarlar.
- Sönümlü eğilim (damped trend)kavramÜstel düzgünleştirmede eğilimin tahmin ufku uzadıkça giderek zayıflamasını ve tahminlerin sonunda sabit bir düzeye yaklaşmasını sağlayan model bileşeni.
- Sözde R² (McFadden, Cox-Snell, Nagelkerke)kavramLojistik regresyon gibi en çok olabilirlikle kestirilen modellerde, doğrusal regresyondaki R²'ye benzer biçimde modelin boş modele göre iyileşmesini özetleyen ölçüler.
- Süreklilik düzeltmesi (Yates)kavramAyrık (sayıma dayalı) bir test istatistiğine sürekli bir dağılımla yaklaşılırken, ayrıklıktan doğan hatayı azaltmak için istatistiği beklenen değere doğru yarım birim kaydıran düzeltme.
- Sütun oranları z-testikavramBir çapraz tablonun her satırında, sütun gruplarının yüzdelerini ikişer ikişer iki-oran z testiyle karşılaştıran ve farklı olanları harflerle gösteren post-hoc yöntem.
- Sıfır hipotezi (H₀) ve test değerikavramBir hipotez testinde 'fark yok', 'etki yok' ya da 'parametre belirli bir değere eşittir' biçiminde kurulan ve verinin onunla ne kadar uyumsuz olduğu sınanan önerme.
- Sıfır şişirilmiş ve engel (hurdle) modellerkavramSayım verisinde standart Poisson ya da negatif binom modelinin öngördüğünden çok daha fazla sıfır olduğunda kullanılan, sıfırları ayrı bir süreçle açıklayan iki model ailesi.
- Sınıf dengesizliği ve dengeli ağırlıklarkavramBir sınıflama probleminde sınıflardan birinin diğerlerinden çok daha az gözleme sahip olması durumu ve bu durumun modeli çoğunluk sınıfına kaydırmasını önlemek için sınıflara verilen ters orantılı ağırlıklar.
- Sınıf içi korelasyon (ICC)kavramToplam varyansın ne kadarının gruplar (ya da ölçülen birimler) arasındaki farklardan kaynaklandığını gösteren ve hem ölçüm güvenirliğinde hem çok düzeyli verilerde kullanılan oran.
- Sınıf İçi Korelasyon KatsayısıanalizAynı denekleri ölçen birden fazla değerlendiricinin, cihazın ya da ölçüm zamanının birbirine ne kadar uyumlu sonuç verdiğini 0 ile 1 arasında bir güvenirlik katsayısıyla gösteren analiz.
- Sınıflandırma eşiği (kesim değeri)kavramBir modelin ürettiği olasılık ya da skorun hangi değerden itibaren 'pozitif' sınıf olarak kabul edileceğini belirleyen sınır.
- Sınıflandırma tablosu (karışıklık matrisi)kavramBir modelin tahmin ettiği sınıflar ile gerçek sınıfları çapraz tabloda karşılaştıran ve doğru ve yanlış sınıflamaların türünü gösteren tablo.
- Sıra-iki serili korelasyon (rank-biserial r)kavramMann-Whitney U ya da Wilcoxon işaretli sıralar testine eşlik eden, -1 ile +1 arasında değişen sıraya dayalı etki büyüklüğü.
- Sıralı ilişki ölçüleri (gamma, tau-b, tau-c, Somers d)kavramSıralı iki kategorik değişken arasındaki ilişkinin yönünü ve gücünü, uyumlu ve uyumsuz gözlem çiftlerinin sayısıyla ölçen katsayılar.
- Sırt (ridge) analizi (yanıt yüzeyi)kavramİkinci dereceden bir yanıt yüzeyi modelinde, deney bölgesinin merkezinden giderek büyüyen yarıçaplarda öngörülen yanıtı en büyük (ya da en küçük) yapan faktör düzeylerini izleyen yöntem.
- Šidák düzeltmesikavramBirden çok testin hepsinde birlikte en az bir yanlış pozitif çıkma olasılığını α düzeyinde tutmak için her testin anlamlılık düzeyini 1 − (1 − α)^(1/m) olarak küçülten çoklu karşılaştırma düzeltmesi.
T
- t-SNEanalizÇok sayıda değişkenle tanımlanmış gözlemleri, birbirine yakın olanları yine yakın gösterecek biçimde iki ya da üç boyutlu bir haritaya yerleştiren doğrusal olmayan görselleştirme yöntemi.
- Tabakalı analiz (tabaka değişkeni)kavramBir karıştırıcı ya da tasarım değişkeninin her düzeyinde (tabakada) analizi ayrı yapıp sonuçları birleştirerek o değişkenin etkisini denetleme yaklaşımı.
- Tabakalı örnekleme (tasarım tabakası)kavramEvrenin önce birbirini dışlayan alt gruplara (tabakalara) ayrıldığı ve örneklemin her tabakadan bağımsız olarak seçildiği örnekleme tasarımı.
- Tahmin (öngörü) aralığıkavramOrtalama yanıt için değil, yeni tek bir gözlem (ya da yeni bir çalışmanın gerçek etkisi) için belirli bir olasılıkla beklenen değer aralığı.
- Tahmin hata ölçütleri (RMSE, MAE, MAPE, MASE)kavramBir modelin tahminlerinin gerçek değerlerden ne kadar saptığını özetleyen ölçüler.
- Tahmini marjinal ortalamalar (EMM)kavramBir faktörün her düzeyi için, modeldeki diğer faktörler dengelenmiş ve kovaryatlar sabit bir değerde (genellikle ortalamada) tutularak modelden hesaplanan ortalamalar.
- Tam bilgi en çok olabilirlik (FIML)kavramEksik veri bulunan durumda, her gözlemin olabilirliğe yalnızca gözlenen değişkenleriyle katkıda bulunduğu ve böylece eksik satırların atılmadığı kestirim yöntemi.
- Tam mekânsal rastgelelik (CSR)kavramNoktaların inceleme alanına birbirinden bağımsız ve her yerde eşit yoğunlukla dağıldığı, homojen Poisson süreciyle tanımlanan sıfır hipotezi.
- Tam ve yarı tam ayrışma (separation)kavramLojistik türü modellerde bir açıklayıcının ya da açıklayıcı birleşiminin sonucu kusursuz ya da neredeyse kusursuz ayırması ve bu nedenle en çok olabilirlik kestiricilerinin sonsuza gitmesi.
- Tanımlayıcı İstatistikleranalizBir değişkenin değerlerinin nerede toplandığını, ne kadar dağıldığını ve nasıl bir şekil aldığını birkaç özet sayı, tablo ve grafikle anlatan ilk inceleme adımı.
- Tasarım etkisi (DEFF)kavramKarmaşık bir örneklem tasarımında (küme, tabaka, ağırlık) bir kestirimin varyansının, aynı büyüklükteki basit rastgele örneklemde beklenen varyansa oranı.
- Taylor doğrusallaştırması ve yineleme (replikasyon) varyans yöntemlerikavramKarmaşık örneklem tasarımlarında ağırlıklı kestirimlerin standart hatalarını, tabaka ve küme yapısını hesaba katarak bulmanın iki ana yolu.
- Tedavi için gereken sayı (NNT)kavramBir tedavinin, kontrol durumuna göre bir ek olumlu sonuç elde etmek (ya da bir ek olumsuz olayı önlemek) için kaç kişiye uygulanması gerektiğini gösteren ölçü.
- Tehlike oranı (HR)kavramBir etkenin, olayın herhangi bir anda gerçekleşme riskini kaç kat artırdığını ya da azalttığını gösteren oran.
- Tek boyutlulukkavramBir ölçeğin maddelerine verilen yanıtların temelde tek bir gizil özellik (yetenek, tutum) tarafından belirlendiği varsayımı.
- Tek Yönlü ANOVAanalizÜç ya da daha fazla bağımsız grubun ortalamalarının eşit olup olmadığını, gruplar arasındaki farkları grupların kendi içindeki dağınıklıkla karşılaştırarak sınayan varyans analizi.
- Tek yönlü ve çift yönlü test (hipotez yönü)kavramAlternatif hipotezin yalnız bir yöndeki farkı mı (tek yönlü), yoksa her iki yöndeki farkı mı (çift yönlü) aradığını belirleyen seçim.
- Tek Örneklem t-TestianalizBir örneklemin ortalamasının önceden belirlenmiş bir değerden (hedef, norm ya da önceki bir çalışmanın değeri) gerçekten farklı olup olmadığını sınayan test.
- Tekrarlı Ölçümler ANOVAanalizAynı kişilerin üç ya da daha fazla zamanda ya da koşulda ölçüldüğü desenlerde ortalamaların farklı olup olmadığını, kişiler arasındaki kalıcı farkları hesaptan ayırarak sınayan varyans analizi.
- Temel Bileşenler AnalizianalizBirbiriyle ilişkili çok sayıda sayısal değişkeni, bilginin büyük kısmını koruyarak birbirinden bağımsız ve önem sırasına dizilmiş az sayıda bileşene indirgeyen boyut indirgeme yöntemi.
- Ters kodlanmış maddelerkavramÖlçekteki diğer maddelerle zıt yönde ifade edilmiş maddelerin puanlarının, aynı yöne bakacak şekilde çevrilmesi.
- Ters Mills oranıkavramStandart normal yoğunluğun birikimli dağılıma oranı, λ(z) = φ(z) / Φ(z); Heckman seçim modelinde örneklem seçiminin yarattığı yanlılığı düzeltmek için regresyona eklenen terim.
- Ters olasılık ağırlıklandırması (IPW)kavramGözlemsel çalışmalarda her bireyi, aldığı tedaviyi alma olasılığının (eğilim skorunun) tersiyle ağırlıklandırarak, tedavi grupları arasında gözlenen karıştırıcı değişkenler bakımından denge sağlayan yöntem.
- Ters uzaklık ağırlıklandırması (IDW)kavramBilinmeyen bir noktanın değerini, çevresindeki bilinen noktaların değerlerini uzaklıklarının bir kuvvetinin tersiyle ağırlıklandırarak tahmin eden yöntem.
- Tobit RegresyonanalizBağımlı değişkenin bir alt ya da üst sınırda yığıldığı (ör. çok sayıda sıfır) durumlarda, sınırın ötesinde kalan değerleri sansürlü kabul ederek yordayıcıların etkisini kestiren regresyon modeli.
- Tukey HSD testikavramAnlamlı bir ANOVA sonrasında tüm grup çiftlerinin ortalamalarını, aile boyu I. tip hata oranını α düzeyinde tutarak karşılaştıran çoklu karşılaştırma testi.
- Tukey toplanabilirlik (eklenebilirlik) testikavramHer hücrede tek gözlem bulunan iki yönlü bir düzende (ör. kişiler × maddeler), satır ve sütun etkilerinin toplanabilir olup olmadığını, yani aralarında çarpımsal bir etkileşim bulunup bulunmadığını sınayan tek serbestlik dereceli test.
- Turnbull NPMLE (aralık sansürlü veri)kavramOlay zamanının tam olarak bilinmediği, yalnızca iki muayene arasındaki bir aralıkta gerçekleştiğinin bilindiği verilerde sağkalım fonksiyonunun parametrik olmayan en çok olabilirlik tahmini.
U
- UMAPanalizÇok değişkenli gözlemleri, her birinin yakın komşularını koruyacak biçimde iki ya da birkaç boyutlu bir haritaya yerleştiren, komşuluk grafiğine dayalı hızlı ve doğrusal olmayan boyut indirgeme yöntemi.
- Uyarlanır Gauss-Hermite kuadratürü (AGQ) ve Laplace yaklaşımıkavramGenelleştirilmiş doğrusal karma modellerde rastgele etkiler üzerinden alınması gereken ve kapalı çözümü olmayan olabilirlik integralini sayısal olarak hesaplayan yöntemler.
- Uyum Analizianalizİki (ya da daha fazla) kategorik değişkenin çapraz tablosundaki ilişkiyi, satır ve sütun kategorilerini benzerliklerine göre az boyutlu bir haritaya yerleştirerek görsel olarak özetleyen yöntem.
- Uyum eksikliği (lack-of-fit) testikavramBir modelin, her farklı yordayıcı değer bileşimine kendi ortalamasını veren tam (doymuş) bir modele göre veriyi yeterince iyi açıklayıp açıklamadığını sınayan F testi.
- Uyum iyiliği testleri (Pearson X² ve sapma)kavramBir modelin tahmin ettiği frekansların ya da olasılıkların gözlenen veriyle ne kadar uyuştuğunu sınayan testler; en yaygınları Pearson X² ve sapma (G²) istatistikleridir.
- Uyum sınırları (Bland-Altman)kavramİki ölçüm yönteminin aynı birimlerde verdiği sonuçlar arasındaki farkların yaklaşık %95'inin içinde kalması beklenen aralık.
- Uzaklık ölçüsü (Öklid, Manhattan, Gower, büyük daire)kavramKümeleme, ölçekleme ve mekânsal analizlerde iki gözlemin birbirine ne kadar benzemediğini sayıya çeviren tanım.
Ü
- Üstel düzgünleştirme parametreleri (α, β, γ, φ)kavramÜstel düzgünleştirme yöntemlerinde serinin düzeyinin, eğiliminin ve mevsimsel bileşeninin yeni gözlemlerle ne hızla güncelleneceğini ve eğilimin ne ölçüde sönümleneceğini belirleyen parametreler.
- Üstel DüzlemeanalizBir zaman serisinin düzeyini, eğilimini ve mevsim desenini, yakın geçmişe daha çok ağırlık veren ağırlıklı ortalamalarla sürekli güncelleyerek kısa vadeli tahmin üreten yöntemler ailesi (SES, Holt, Holt-Winters).
V
- Vaka yüzdesi ve yanıt yüzdesikavramÇok seçimli sorularda bir seçeneğin sıklığını, seçim yapan kişi sayısına (vaka yüzdesi) ya da toplam seçim sayısına (yanıt yüzdesi) bölerek veren iki yüzde türü.
- VARanalizBirbirini karşılıklı etkileyen birkaç zaman serisini, her birini hem kendi geçmişiyle hem de öteki serilerin geçmişiyle açıklayan bir denklem sistemiyle birlikte modelleyen vektör otoregresyon yöntemi.
- Variogram (yarı-variogram)kavramMekânsal verilerde iki nokta arasındaki benzemezliğin, aralarındaki uzaklığa göre nasıl değiştiğini gösteren fonksiyon; kriging enterpolasyonunun temelidir.
- Variogram + KriginganalizÖlçüm noktaları arasındaki benzerliğin uzaklıkla nasıl azaldığını variogramla modelleyip bu modele dayanarak ölçüm yapılmamış konumlardaki değerleri ve tahminlerin belirsizliğini kestiren mekânsal enterpolasyon yöntemi.
- Varyans analizi (ANOVA) tablosukavramToplam değişkenliği kaynaklarına (model, faktörler, artık) ayıran ve her kaynak için kareler toplamı, serbestlik derecesi, kareler ortalaması, F ve p değerlerini gösteren özet tablo.
- Varyans bileşenlerikavramBir ölçümdeki toplam değişkenliğin, rastgele etkiler olarak modellenen farklı kaynaklara (ör. denekler, değerlendiriciler, gruplar, hata) ayrılmış payları.
- Varyans Bileşenleri AnalizianalizBir ölçümdeki toplam değişkenliği, rastgele etki olarak ele alınan kaynaklara (parti, operatör, okul, hayvan gibi) ve ölçüm hatasına ayırıp her kaynağın payını kestiren analiz.
- Varyans homojenliği varsayımıkavramKarşılaştırılan grupların evrendeki varyanslarının (dağınıklıklarının) eşit olduğu varsayımı; klasik t-testi ve ANOVA bu varsayıma dayanır.
- Vektör hata düzeltme modeli (VECM)kavramAralarında uzun dönem denge ilişkisi (eşbütünleşme) bulunan durağan olmayan zaman serilerinin hem kısa dönem dalgalanmalarını hem de dengeye geri dönüşlerini birlikte modelleyen model.
W
- Wald testi ve Wald güven aralığıkavramBir parametre tahmininin, sıfır hipotezindeki değerden kaç standart hata uzakta olduğuna bakan test ve bu mantıkla kurulan 'tahmin ± z × standart hata' biçimindeki güven aralığı.
- Welch düzeltmesikavramGrupların varyansları eşit olmadığında t-testinin ve ANOVA'nın standart hatasını ve serbestlik derecesini düzelten yöntem.
- Wilcoxon İşaretli Sıralar TestianalizAynı kişilerden alınan iki ölçüm arasındaki farkların sıfır çevresinde dengeli mi dağıldığını, yoksa sistematik olarak bir yöne mi kaydığını, farkların büyüklük sıralarına ve işaretlerine bakarak sınayan, normallik gerektirmeyen test.
Y
- Yakınsama ve en fazla iterasyonkavramYinelemeli algoritmaların, ardışık adımlar arasındaki değişim belirli bir toleransın altına düştüğünde durması (yakınsama) ve sonsuza dek sürmemesi için konulan iterasyon üst sınırı.
- Yamaç (scree) grafiğikavramTemel bileşenler ya da faktör analizinde özdeğerleri büyükten küçüğe sırayla çizen ve kaç bileşen ya da faktörün tutulacağına karar vermeye yardım eden grafik.
- Yanlış keşif oranı (FDR, Benjamini-Hochberg, Storey q)kavramAnlamlı bulunan sonuçlar arasında beklenen yanlış pozitif oranı; çok sayıda test yapıldığında aile boyu hata oranına göre daha esnek bir denetim ölçütü.
- Yanıt Yüzeyi RegresyonuanalizTasarlanmış bir deneyde bir sonucun iki ya da daha fazla sayısal faktöre göre nasıl değiştiğini ikinci dereceden bir yüzeyle modelleyen ve sonucu en yüksek ya da en düşük yapan faktör düzeylerini arayan yöntem.
- Yapay Sinir AğıanalizGirdileri ağırlıklı toplamlar ve doğrusal olmayan dönüşümlerden oluşan ara katmanlardan geçirerek bir sınıfı ya da sayısal değeri öngören, ağırlıklarını hatayı en aza indirecek biçimde veriden öğrenen esnek model.
- Yapısal Eşitlik ModelianalizDoğrudan ölçülemeyen kavramları birkaç gözlenen değişkenle tanımlayıp bu kavramlar arasındaki doğrudan ve dolaylı neden-sonuç varsayımlarını tek bir model içinde birlikte sınayan analiz.
- Yardımcı değişkenler (atama modeli)kavramAsıl analizde yer almayan ama eksik verinin çoklu atamasında yordayıcı olarak kullanılan, eksik değişkenle ya da eksikliğin nedeniyle ilişkili değişkenler.
- Yarıya bölme güvenirliği ve Guttman λkavramBir ölçeğin maddelerini iki yarıya ayırıp yarıların toplam puanları arasındaki ilişkiden tüm ölçeğin güvenirliğini tahmin eden yöntem; Guttman λ katsayıları bu düşüncenin genelleştirilmiş alt sınırlarıdır.
- Yayın yanlılığıkavramAnlamlı ya da beklenen yönde sonuç bulan çalışmaların yayımlanma olasılığının daha yüksek olması nedeniyle yayımlanmış literatürün gerçek etkiyi olduğundan büyük göstermesi.
- Yaş Standardizasyonu ve SMRanalizYaş (ve isteğe bağlı olarak cinsiyet) yapısı farklı nüfusların hastalık ya da ölüm hızlarını, yaş farkının etkisini ayıklayarak karşılaştırılabilir hale getiren yöntem.
- Yaşam tablosu (aktüeryal yöntem)kavramSağkalım sürelerini önceden belirlenmiş aralıklara ayırıp her aralıkta olay olasılığını ve birikimli sağkalımı hesaplayan yöntem.
- Yerel aykırılık faktörü (LOF)kavramBir gözlemin çevresindeki yoğunluğu, komşularının çevresindeki yoğunlukla karşılaştırarak, verinin farklı yoğunluktaki bölgelerinde de aykırı noktaları bulan yöntem.
- Yerel mekânsal ilişki göstergeleri (LISA) ve Gi*kavramKüresel mekânsal otokorelasyonu tek tek konumlara ayırarak her birimin çevresiyle birlikte anlamlı bir yüksek ya da düşük değer kümesi oluşturup oluşturmadığını gösteren yerel istatistikler.
- Yol AnalizianalizGözlenen değişkenler arasındaki yönlü ilişkilerden oluşan bir kuramsal modeli (kim kimi etkiler) eşanlı denklemlerle kestiren ve modelin veriyle ne kadar uyumlu olduğunu sınayan analiz.
- Youden J indeksi (optimal eşik)kavramBir tanı testinin ya da sınıflandırıcının duyarlılık ve özgüllüğünü tek sayıda birleştiren J = duyarlılık + özgüllük - 1 ölçüsü ve bu ölçüyü en büyük yapan eşik değeri.
- Yüzdelik (kantil) ve yüzdelik tanımlarıkavramSıralanmış verinin belirli bir oranını altında bırakan değer; örneğin 90. yüzdelik, gözlemlerin yaklaşık %90'ının altında kaldığı noktadır.
Z
- z-puanı (standartlaştırma)kavramBir değerin ortalamadan kaç standart sapma uzakta olduğunu gösteren, ölçü biriminden bağımsız puan: z = (x - ortalama) / standart sapma.
- Z/√N tabanlı r etki büyüklüğükavramSıralara dayalı testlerde, testin standart normal istatistiği Z'nin örneklem büyüklüğünün kareköküne bölünmesiyle elde edilen ve korelasyon ölçeğinde yorumlanan etki büyüklüğü.
- Zaman SerisianalizTek bir zaman serisinin durağan olup olmadığını, geçmiş değerleriyle ne kadar ilişkili olduğunu ve mevsimsellik içerip içermediğini, modelleme öncesinde betimleyen ve sınayan inceleme.
- Zamana Bağlı Cox RegresyonuanalizBir kişinin özelliklerinin izlem sırasında değiştiği (ör. tedaviye sonradan başlama) ya da bir etkenin etkisinin zamanla değiştiği durumlarda, olay riskini her an o anki değerlere göre modelleyen Cox regresyonu.
- Zamana bağlı kovaryat ve sayım süreci verisikavramDeğeri izlem süresince değişen bir açıklayıcı ve bu tür açıklayıcıları sağkalım modellerine taşımak için her kişinin izlemini (başlangıç, bitiş] aralıklarına bölen veri biçimi.
- Zincirleme denklemlerle atama (FCS/MICE) ve PMMkavramEksik değerleri, her değişkeni diğerlerinden yordayan ayrı modellerle sırayla ve yinelemeli olarak doldurup birden çok tamamlanmış veri seti üreten çoklu atama yaklaşımı.