MerQuR+İstatistik Sözlüğü

İstatistik Sözlüğü → Zaman Serisi

Zaman Serisianaliz

Tek bir zaman serisinin durağan olup olmadığını, geçmiş değerleriyle ne kadar ilişkili olduğunu ve mevsimsellik içerip içermediğini, modelleme öncesinde betimleyen ve sınayan inceleme.

Kavram

Zaman içinde düzenli aralıklarla ölçülen değerler (aylık satış, günlük sıcaklık) birbirinden bağımsız değildir: bugünkü değer çoğu zaman dünküne ve geçen yılın aynı dönemine benzer. Bu bağımlılık yapısı bilinmeden kurulan bir tahmin modeli yanıltıcı olur. Bu analiz, modelden önce serinin 'kişiliğini' ortaya koyar: bir trendi var mı, mevsimsel bir döngüsü var mı, şoklar kalıcı mı geçici mi?

Otokorelasyon işlevi (ACF), serinin k dönem önceki değeriyle korelasyonunu; kısmi otokorelasyon (PACF) aradaki gecikmelerin etkisi çıkarıldıktan sonra kalan korelasyonu gösterir. Ljung-Box testi ilk K gecikmenin hepsinin birlikte sıfır olup olmadığını sınar. Birim kök testleri (ADF, Phillips-Perron) 'seri durağan değildir' boş hipotezini, KPSS ise tersine 'seri durağandır' boş hipotezini sınar; iki tür test birlikte okunur.

Durağan bir serinin ortalaması ve varyansı zamanla değişmez; durağan olmayan seride bu koşul bozulur ve çoğu zaman fark alma (bir dönemden ötekine değişim) gerekir. Testlerin gücü kısa serilerde düşüktür ve sonuçlar seçilen gecikme sayısına, sabit ya da trend terimine duyarlıdır. Bu nedenle kararlar tek bir p değerine değil, grafiklere ve testlerin bütününe dayandırılmalıdır.

Ne zaman kullanılır?

  • ARIMA, üstel düzleme ya da VAR gibi bir model kurmadan önce serinin durağanlığını, fark alma gereğini ve mevsim yapısını belirlemek için.
  • Bir modelin artıklarında otokorelasyon kalıp kalmadığını denetlemek için (Ljung-Box, ACF).
  • Seriyi trend, mevsim ve artık bileşenlerine ayırıp görmek istendiğinde STL ayrıştırması; parametrik olmayan bir trend testi gerekiyorsa Mann-Kendall testi kullanılır.

Gündelik bir örnek

Bir şehir hastanesi acil servisine altı yıl boyunca her ay gelen hasta sayısını kaydetmiş olsun (72 ay). Grafikte her kış bir tepe, her yaz bir çukur görülüyor. ACF'nin 12. gecikmede yüksek çıkması, bir ayın başvurularının geçen yılın aynı ayına benzediğini gösterir; Ljung-Box testi bu benzerliğin şansla açıklanamayacağını söyler. Birim kök ve KPSS testleri ise serinin ortalamasının yıllar içinde sabit kalıp kalmadığını, yani tahmin modelinden önce fark alınması gerekip gerekmediğini gösterir.

MerQur'da parametreler

ACF/PACF gecikme sayısı (1 ile 200; varsayılan 20)

Kavram: ACF ve PACF'nin kaç dönem geriye kadar hesaplanacağını belirler. Ljung-Box testi de bu gecikmelere kadar olan otokorelasyonların birlikte sıfır olup olmadığını sınar.

Gündelik örnek: Aylık acil başvurularında gecikme sayısı 24 seçilirse iki yıl geriye bakılır ve hem 12. hem 24. gecikmedeki yıllık tekrar görülür. Gecikme 6 seçilseydi yıllık döngü korelogramda hiç görünmezdi.

Ne işe yarar: Korelogramda ve Ljung-Box tablosunda gösterilecek en büyük gecikme K.

Sonuca etkisi: ACF, PACF, Bartlett SE ve Ljung-Box Q(k) satır sayısı; durağanlık testlerini değiştirmez.

Doğrulama verisinde: AirPassengers: K = 10, 20, 40, 100 için tablo 10, 20, 40, 100 satırdır; değerler K'dan bağımsızdır (ACF[12] = 0.7604). K = 100 (n = 144) iken PACF yalnız 71 gecikmeye kadar (n/2 - 1) hesaplanır.

→ Otokorelasyon (ACF) ve kısmi otokorelasyon (PACF) fonksiyonları

Güven Düzeyi (%90 / %95 / %99 / Diğer (özel))

Kavram: Testlerde 'boş hipotezi reddet' kararının eşiğini (α = 1 − güven düzeyi) belirler. Eşik küçüldükçe durağanlık ya da trend hakkında bir karar vermek için daha güçlü kanıt gerekir.

Gündelik örnek: ADF testinin p değeri 0,03 çıkmışsa %95 güvenle seri durağan sayılır, %99 güvenle ise karar 'durağan olduğu gösterilemedi' olur. Hangi düzeyin kullanılacağı veriye bakmadan seçilmelidir.

Ne işe yarar: α = 1 - düzey; ADF/KPSS durağanlık kararı ve doğrusal trend kararı bu α ile verilir. ACF/PACF anlamlılık sınırı güven düzeyinden bağımsız olarak ±1.96/√n kalır.

Sonuca etkisi: Yalnız karar metni.

Doğrulama verisinde: AirPassengers'ta (ADF p = 0.992, KPSS p < 0.01) %90, %95, %97.5 ve %99'da karar değişmedi; sınır 0.1633 sabit.

→ Güven düzeyi ve güven aralığı

ADF belirtimi: sabit / sabit + trend / hiçbiri

Kavram: ADF testi, serinin birim kök içerip içermediğini (yani şokların kalıcı olup olmadığını) sınar. Regresyona sabit ya da sabit + trend eklenmesi, alternatif hipotezin 'sabit bir ortalama çevresinde durağan' mı yoksa 'doğrusal bir trend çevresinde durağan' mı olduğunu belirler.

Gündelik örnek: Şehrin nüfusu arttıkça acil başvuruları da yıldan yıla düzenli yükseliyorsa sabit + trend belirtimi seçilir. Başvurular yalnızca sabit bir ortalama çevresinde dalgalanıyorsa sabit yeterlidir; yanlış belirtim testin kararını değiştirebilir.

Ne işe yarar: Birim kök regresyonundaki deterministik terimler (Dickey ve Fuller 1979; Said ve Dickey 1984).

Sonuca etkisi: τ istatistiği, MacKinnon p değeri ve kritik değerler.

Doğrulama verisinde: AirPassengers: sabit τ = 0.8154 (p = 0.992); sabit + trend τ = -2.1008 (p = 0.546); hiçbiri τ = 2.3906 (p = 0.997).

→ Deterministik terimler (sabit, eğilim)

ADF belirtimi: gecikme ölçütü (AIC / BIC / t-stat / sabit gecikme) ve en büyük gecikme

Kavram: ADF regresyonuna, hata terimindeki otokorelasyonu temizlemek için kaç gecikmeli fark ekleneceğini belirler. Çok az gecikme testi yanıltır, çok fazla gecikme gücünü düşürür; AIC ya da BIC bu dengeyi otomatik kurar.

Gündelik örnek: Aylık başvurularda bir ayın değeri on iki ay önceki değerle güçlü biçimde ilişkiliyse, ADF'nin geçerli olması için 12 gecikmeye kadar gerekebilir. Bu kadar çok gecikme ise 72 aylık kısa bir seride testin birim kökü reddetme gücünü azaltır.

Ne işe yarar: Artık otokorelasyonu gidermek için eklenen gecikmeli farkların sayısını seçer (AIC, BIC, genelden özele t-stat; Ng ve Perron 1995). En büyük gecikme 0 ise ⌈12(n/100)^¼⌉ alınır.

Sonuca etkisi: Seçilen gecikme ve τ.

Doğrulama verisinde: AirPassengers: AIC, BIC ve t-stat aynı gecikmeyi (13) seçer; "sabit gecikme" en büyük gecikmeyi (14) kullanır (τ = 0.894). En büyük gecikme 4 ise τ = -0.9865 (p = 0.758).

→ Gecikme uzunluğu seçimi

KPSS belirtimi: düzey durağanlık / trend durağanlık ve gecikme: oto / gecikme: kısa / gecikme: uzun

Kavram: KPSS testinde boş hipotez ADF'nin tersidir: seri (düzey ya da trend çevresinde) durağandır. Gecikme seçimi, serinin uzun dönem varyansının kaç dönemlik bağımlılık hesaba katılarak kestirileceğini belirler.

Gündelik örnek: ADF birim kökü reddeder ve KPSS durağanlığı reddetmezse iki test aynı şeyi söyler: başvuru serisi durağandır. İkisi de reddederse ya da ikisi de reddetmezse sonuç belirsizdir; grafiğe ve başka testlere bakılır.

Ne işe yarar: Boş hipotezi durağanlık olan KPSS testi (Kwiatkowski ve ark. 1992). Gecikme uzun dönem varyans penceresidir: oto Hobijn ve ark. (2004), kısa ⌊4(n/100)^¼⌋, uzun ⌊12(n/100)^¼⌋.

Sonuca etkisi: KPSS istatistiği ve p değeri.

Doğrulama verisinde: AirPassengers: düzey + oto 1.6513 (8 gecikme, p < 0.01); trend + oto 0.0961 (p > 0.10); kısa 2.7395 (4 gecikme). goog kısa: 10.7223.

→ KPSS durağanlık testi

Frekans / toplama / eksik (frekans: oto, günlük, haftalık, aylık, çeyreklik, yıllık; ortalama, toplam, son değer; eksikleri at, doğrusal interpolasyon, önceki değer (LOCF))

Kavram: Zaman serisi yöntemleri gözlemlerin eşit aralıklı olduğunu varsayar. Düzensiz kayıtlar ortak bir zaman ızgarasına çekilir; aynı döneme düşen değerlerin nasıl birleştirileceği (toplam, ortalama, son değer) değişkenin doğasına bağlıdır ve eksik dönemlerin doldurulma biçimi otokorelasyonu etkiler.

Gündelik örnek: Günlük acil başvuruları aylık seriye çevrilirken toplam alınır, çünkü soru 'ayda kaç hasta geldi'dir; günlük sıcaklık aylığa çevrilirken ise ortalama alınır. Bir ayın kaydı kayıpsa doğrusal interpolasyon komşu aylardan makul bir değer üretir.

Ne işe yarar: Seriyi düzenli ızgaraya yeniden örnekler; aynı döneme düşenleri ortalama, toplam ya da son değerle birleştirir; eksik dönemleri atar, doğrusal ya da önceki değerle doldurur.

Sonuca etkisi: Seri uzunluğu ve tüm sonuçlar. Seri iki tam dönemden kısaysa (n < 2m) mevsim gücü hesaplanmaz.

Doğrulama verisinde: hyndsight günlükten haftalığa: n = 53; ADF τ ortalama 0.044, toplam -3.123. presidents (6 eksik): at n = 114 (ACF[1] 0.7636), doğrusal n = 119 (0.7813), önceki değer n = 119 (0.7736).

Çapraz korelasyon (CCF) serisi

Kavram: Çapraz korelasyon, iki seri arasındaki korelasyonu farklı gecikmelerde hesaplar ve hangi serinin öbürünün önünden gittiğine dair ipucu verir. İki seri de trend ya da mevsim içeriyorsa, aralarında gerçek bir bağ olmadan yüksek çapraz korelasyon görülebilir.

Gündelik örnek: Aylık ortalama sıcaklık ile acil başvuruları arasındaki çapraz korelasyon, soğuk bir ayın başvuruları aynı ayda mı yoksa bir ay sonra mı artırdığını gösterebilir. Ama ikisi de güçlü yıllık mevsim taşıdığı için mevsim etkisi çıkarılmadan okunan korelasyon abartılı olur.

Ne işe yarar: r(k) = cor(x[t+k], y[t]), k = -K..K.

Sonuca etkisi: Yalnız ek tablo.

Doğrulama verisinde: mdeaths-fdeaths r(0) = 0.976, r(1) = 0.736, r(-1) = 0.744.

→ Çapraz korelasyon fonksiyonu (CCF)

Ek çıktılar: Phillips-Perron birim kök testi, Fark alma önerisi (ndiffs / nsdiffs), Otokorelasyona dayanıklı trend testi (Newey-West), Periodogram (baskın periyotlar)

Kavram: Phillips-Perron, ADF gibi birim kökü sınar ama otokorelasyonu gecikme eklemek yerine istatistiği düzelterek ele alır. Fark alma önerisi serinin durağan olması için kaç olağan ve kaç mevsimsel fark gerektiğini; Newey-West testi otokorelasyon varken doğrusal eğimin anlamlılığını; periodogram ise serideki baskın döngü uzunluklarını verir.

Gündelik örnek: Başvuru serisi için öneri 'bir mevsimsel fark' çıkarsa, her ay geçen yılın aynı ayıyla karşılaştırılarak çalışılmalıdır. Periodogramda 12 aylık periyodun en yüksek tepe olması yıllık döngünün baskın olduğunu doğrular.

Ne işe yarar: PP Z(τ) ve Z(α); gereken fark sayısı (KPSS, α = 0.05) ve mevsimsel fark sayısı (mevsim gücü > 0.64); y = a + b·t eğiminin Newey-West SE'si; ham periodogramın en yüksek 5 frekansı.

Sonuca etkisi: Yalnız ek çıktı.

Doğrulama verisinde: AirPassengers PP sabit Z(τ) = -1.8443 (p = 0.359); ndiffs d = 1, nsdiffs D = 1. Nile eğim -2.714 (OLS SE 0.522, HAC SE 0.696). lynx periodogram: periyot 9.5, 38, 7.6.

→ Birim kök testleri (ADF, Phillips-Perron)

Yumuşatma (MA pencere / EMA α), ortalanmış

Kavram: Hareketli ortalama son w gözlemin ortalamasını alarak kısa süreli dalgalanmaları bastırır; ortalanmış hareketli ortalama gecikme (faz kayması) yaratmaz. Üstel hareketli ortalama yakın gözlemlere daha çok ağırlık verir; α büyüdükçe seriyi daha yakından izler.

Gündelik örnek: Acil başvurularının 12 aylık ortalanmış hareketli ortalaması mevsim dalgasını siler ve geriye yalnızca yıllar içindeki genel gidiş kalır. α = 0,3 ile üstel ortalama ise son aylardaki artışı daha çabuk yansıtır.

Ne işe yarar: Sondan MA(w), ortalanmış MA (çift w için 2xw) ve EMA (s_1 = x_1, α verilir) ile seriyi düzeltir. Çıktı son 12 gözlemlik tablo ve tanım notları içerir.

Sonuca etkisi: Yalnız düzeltilmiş seri.

Doğrulama verisinde: AirPassengers: sondan MA(12), ortalanmış 2x12 MA ve EMA α = 0.3 (ör. 2x12 MA[7] = 126.7916666667, EMA[144] = 461.7665886331).

→ Hareketli ortalama ve üstel hareketli ortalama ile düzgünleştirme

Spektral pencere (Yok (ham periodogram) / Daniell / Daniell (değiştirilmiş) / Bartlett / Tukey-Hanning / Tukey-Hamming / Parzen) ve Spektral ek çıktılar: Çapraz spektrum

Kavram: Periodogram serinin varyansını farklı frekanslara (döngü uzunluklarına) dağıtır, ama ham hâli çok gürültülüdür. Spektral pencere komşu frekansları ağırlıklı ortalayarak yoğunluğu düzgünleştirir (yanlılık ile varyans arasında bir ödünleşim); çapraz spektrum ise iki serinin hangi frekanslarda birlikte hareket ettiğini (uyum) ve aralarındaki zaman kaymasını (faz) gösterir.

Gündelik örnek: Ham periodogramda başvuru serisinin pek çok rastgele küçük tepesi görünür; Daniell penceresi bunları yumuşatıp 12 aylık ve 6 aylık döngüleri belirginleştirir. Sıcaklıkla çapraz spektrum, iki serinin özellikle yıllık frekansta güçlü uyum gösterdiğini ortaya koyabilir.

Ne işe yarar: Düzeltilmiş periodogram (spektral yoğunluk) için pencere seçimi ve iki seri arasında uyum (koherens) ve faz.

Sonuca etkisi: Yoğunluk kestirimi, eşdeğer serbestlik derecesi ve bant genişliği.

Doğrulama verisinde: lh, span 5: düzgünleştirilmiş spektrum beş pencerede de hesaplanır. lh ve ldeaths için uyum (coherence) ve faz verilir.

→ Periodogram ve spektral yoğunluk

Spektral pencere: Yok (ham periodogram) ve Tukey-Hamming

Kavram: 'Yok' seçeneği periodogramı hiç düzgünleştirmeden kullanır; baskın periyotları görmek için yeterlidir ama yoğunluk kestirimi olarak güvenilmezdir. Tukey-Hamming, ağırlıkları kosinüs biçiminde azalan bir penceredir; Hanning'den farklı olarak ağırlıkları kenarlarda tam sıfıra inmez.

Gündelik örnek: Yalnızca 'başvuru serisinde hangi döngüler var?' diye soruluyorsa ham periodogram 12 aylık tepeyi zaten gösterir. Spektral yoğunluğun kendisi raporlanacaksa Tukey-Hamming gibi bir pencereyle düzgünleştirmek daha sağlıklı olur.

Ne işe yarar: "Yok" varsayılandır; düzgünleştirilmiş spektrum hesaplanmaz, periodogram ek çıktısı ham periodogramdan baskın periyotları verir. Tukey-Hamming kosinüs penceresidir (w(x) = 0.54 + 0.46 cos(πx); Hanning'de 0.5 + 0.5 cos(πx)); ağırlıklar toplamı 1 olacak biçimde ölçeklenir.

Sonuca etkisi: "Yok" seçilince pencere uygulanmaz; çapraz spektrumda uyum her frekansta 1 çıkar. Tukey-Hamming yoğunluğu, eşdeğer sd'yi ve bant genişliğini pencere genişliğine göre değiştirir.

Doğrulama verisinde: Ham periodogram (incelme yok) lynx serisinde baskın periyotları 9.5, 38 ve 7.6 olarak verir. Tukey-Hamming diğer pencerelerle aynı ağırlık üretecini kullanır.

→ Periodogram ve spektral yoğunluk

Spektral ek çıktılar: Beyaz gürültü testi

Kavram: Beyaz gürültü, otokorelasyonu olmayan ve varyansı sabit, tamamen rastgele bir seridir; periodogramı her frekansta yaklaşık düz olur. Fisher kappa testi tek bir baskın tepe arar, Bartlett testi ise birikimli periodogramın düz çizgiden sapmasına bakar.

Gündelik örnek: Başvuru serisine bir tahmin modeli uydurulduktan sonra kalan artıkların beyaz gürültü olması beklenir. Test artıklarda hâlâ belirgin bir 12 aylık tepe bulursa model mevsim yapısını tam yakalamamış demektir.

Ne işe yarar: Serinin beyaz gürültü olup olmadığını periodogram üzerinden sınar.

Sonuca etkisi: Yalnız ek test.

Doğrulama verisinde: lh: Fisher kappa ve Bartlett KS beyaz gürültü testleri verilir; Bartlett p = 6.93e-5.

→ Beyaz gürültü

Chow kırılma gözlemi

Kavram: Chow testi, belirtilen bir noktadan önceki ve sonraki dönemlerde doğrusal eğilimin (sabit ve eğim) aynı olup olmadığını F testiyle sınar. Kırılma noktası verideki en büyük sıçramaya bakılarak değil, dış bir bilgiye dayanarak önceden belirlenmelidir.

Gündelik örnek: Şehirde yeni bir aile sağlığı merkezinin açıldığı ay biliniyorsa o ay kırılma noktası olarak girilir. Test, açılıştan sonra acil başvurularının eğiliminin değişip değişmediğini sınar.

Ne işe yarar: y = a + b·t doğrusal eğiliminde belirtilen gözlemden sonra yapısal kırılma var mı sınar (klasik F, Chow 1960).

Sonuca etkisi: Yalnız ek test.

Doğrulama verisinde: Nile verisinde kırılma noktası 29 için Chow testi hesaplanır.

→ Chow yapısal kırılma testi

Gerçek veride örnek

Veri: İngiltere akciğer hastalığı ölümleri 1974-1979, R datasets mdeaths/fdeaths

Değişkenler: tarih date (aylık), değer mdeaths (erkek ölümleri)

  • Soru: İngiltere'de 1974-1979 aylık erkek akciğer hastalığı ölümleri (mdeaths, n = 72) durağan mı, otokorelasyon ve mevsimsellik içeriyor mu?
  • Otokorelasyon: ACF[1] = 0.7571, ACF[12] = 0.7171, ACF[6] = -0.6640; 12 aylık dalgalı desen güçlü yıllık mevsimselliği gösterir. Ljung-Box Q(14) = 312.66, p < .001: seri beyaz gürültü değildir.
  • Birim kök: ADF (sabitli, AIC ile 12 gecikme) τ = -0.2728, p = 0.929; %5 kritik değer -2.912. Birim kök reddedilemez.
  • Durağanlık: KPSS (düzey, gecikme 4) = 0.2276, p > 0.10; düzey durağanlık reddedilmez. İki test çelişir: ADF'nin 12 mevsim gecikmesiyle gücü düşüktür; MerQur sonuç olarak "durağan değil (fark alma gerekebilir)" kararını verir.
  • Ek bulgu: STL mevsim gücü F_S = 0.824 (eşik 0.64 üstü, güçlü mevsimsellik); trend azalan yöndedir.
  • APA: Ljung-Box Q(14) = 312.66, p < .001; ADF τ = -0.27, p = .93; KPSS = 0.23, p > .10.

İlgili kavramlar

Periodogram ve spektral yoğunlukKPSS durağanlık testiOtokorelasyon (ACF) ve kısmi otokorelasyon (PACF) fonksiyonlarıBirim kök testleri (ADF, Phillips-Perron)Çapraz korelasyon fonksiyonu (CCF)Hareketli ortalama ve üstel hareketli ortalama ile düzgünleştirmeBeyaz gürültüDurağanlık

Örneklerdeki sayılar MerQur'un bağımsız, kamuya açık doğrulama verileri üzerindeki çıktılarıdır; ayrıntılar için MerQur Teknik Not'a bakınız.