İstatistik Sözlüğü → MR × MR Çapraz Tablo
MR × MR Çapraz Tabloanaliz
İki ayrı çok seçimli sorunun seçenekleri arasındaki ilişkiyi, her seçenek çiftinin birlikte seçilme sıklığına bakarak hücre hücre inceleyen analiz.
Kavram
Bazı araştırmalarda her iki soru da çok seçimlidir: ör. 'hangi içecekleri alırsınız?' ve 'hangi yiyecekleri alırsınız?'. Soru, bir sorudaki belirli bir seçeneği işaretleyenlerin diğer sorudaki belirli bir seçeneği de daha sık işaretleyip işaretlemediğidir. Bir kişi her iki soruda da birden çok yanıt verebildiği için sıradan bir çapraz tablo ve tek bir ki-kare testi kullanılamaz.
Analiz, birinci sorunun her seçeneğini ikinci sorunun her seçeneğiyle eşleştirir ve her çift için 'A seçildi mi × B seçildi mi' biçiminde bir 2x2 tablo kurar. Her tabloda ki-kare testi, ilişkinin gücü için phi ve odds oranı, birlikte seçilme benzerliği için Jaccard katsayısı ve ilişkinin 'şansın kaç katı' olduğunu gösteren lift hesaplanır: lift = P(A ve B) / (P(A) · P(B)). Lift = 1 iki seçeneğin birbirinden bağımsız seçildiğini, 1'den büyük değerler birlikte seçilme eğilimini gösterir.
Seçenek çifti sayısı hızla arttığı için (ör. 3 × 4 = 12 hücre) çoklu karşılaştırma düzeltmesi gerekir; eşzamanlı çift marjinal bağımsızlık (SPMI) testi tüm hücreleri birlikte sınayarak genel bir karar verir. Hücre testleri aynı kişilerden geldiği için birbirinden bağımsız değildir. Anlamlı bir ilişki birlikte görülmeyi gösterir; bir seçeneğin diğerine neden olduğunu göstermez.
Ne zaman kullanılır?
- İki çok seçimli anket sorusunun seçenekleri arasında hangi çiftlerin birlikte işaretlenme eğiliminde olduğunu incelerken (ör. yapılan etkinlikler ile kullanılan donanım, belirtiler ile başvurulan tedaviler).
- Yalnız bir soru çok seçimliyse ve diğeri tek yanıtlı bir grup değişkeniyse MR × kategorik çapraz tablo kullanılır.
- Çok sayıda ikili değişkenin birlikte bulunma örüntülerini keşfetmek için birliktelik kuralları analizi ya da çoklu uyum analizi daha geniş bir bakış sunar.
Gündelik bir örnek
Kafe 200 müşterisine hem 'hangi içecekleri alırsınız?' hem 'hangi atıştırmalıkları alırsınız?' diye soruyor. Müşterilerin %60'ı kahve, %40'ı kek işaretlemiş; iki tercih birbirinden bağımsız olsaydı müşterilerin yaklaşık %24'ünün (48 kişi) ikisini birlikte seçmesi beklenirdi, ama 64 kişi ikisini birlikte işaretlemiş. Lift = 64 / 48 ≈ 1,33: kahve alanlar kek almaya şansla beklenenden yaklaşık üçte bir daha yatkın. Kafe bu bulguya dayanarak 'kahve + kek' menüsü düşünebilir.
MerQur'da parametreler
MR Set 1 (satır) ve MR Set 2 (sütun)
Kavram: İlişkisi incelenecek iki çok seçimli soru kümesidir; birincinin seçenekleri satırları, ikincinin seçenekleri sütunları oluşturur. Her satır-sütun kesişimi ayrı bir 2x2 tablodur ve hücre sayısı iki kümenin seçenek sayılarının çarpımıdır.
Gündelik örnek: Kafe örneğinde birinci küme içecekler (çay, kahve, ayran), ikinci küme atıştırmalıklardır (simit, kek, sandviç, kurabiye). Böylece 3 × 4 = 12 içecek-atıştırmalık çifti ayrı ayrı incelenir.
Ne işe yarar: Kesişimi incelenecek iki çok seçimli kümedir; aynı küme iki kez seçilemez.
Sonuca etkisi: I x J hücre oluşur; her hücrede (W_i, Y_j) 2x2 tablosu kurulur.
Doğrulama verisinde: Hücre sayımları Tablo 1'deki gibidir (w1 x y1 = 27 ... w3 x y4 = 0). Satır ve sütun kümelerinin yer değiştirmesi aynı χ², p ve (devrik) OR'yi verir. Ayraçlı metinden kurulan kümeler ikili kümelerle aynı sonucu verir.
p düzeltmesi (Düzeltme yok, Bonferroni, Holm, Benjamini-Hochberg (FDR))
Kavram: Her hücre için ayrı bir test yapıldığından, hiçbir gerçek ilişki olmasa bile bazı hücrelerin şansla anlamlı çıkma olasılığı artar. Bonferroni ve Holm en az bir yanlış alarm olasılığını sınırlar; Benjamini-Hochberg anlamlı bulunan hücreler içindeki yanlış alarm oranını kontrol eder.
Gündelik örnek: 12 içecek-atıştırmalık çiftinde %5 düzeyinde, hiçbir ilişki olmasa bile ortalama yarım hücre tesadüfen anlamlı çıkar. Düzeltme, kahve-kek ilişkisinin bu tür bir tesadüf olmadığını güvenceye alır.
Ne işe yarar: 12 hücrenin χ² p değerlerine çoklu karşılaştırma düzeltmesi uygular.
Sonuca etkisi: Düzeltilmiş p ve anlamlı hücre listesi değişir.
Doğrulama verisinde: Bonferroni ile anlamlı hücreler w1 x y3 (0.00187), w2 x y3 (0.00757), w3 x y1 (0.00222). Holm aynı üç hücreyi, Benjamini-Hochberg beş hücreyi verir (w2 x y1 0.0251 ve w3 x y3 0.0233 eklenir).
Güven Düzeyi (%90, %95, %99, Diğer (özel))
Kavram: 'Anlamlı' kararının eşiğini (α = 1 − güven düzeyi) ve hücre odds oranları için verilen güven aralıklarının genişliğini belirler. Ki-kare değerleri ve p'ler değişmez.
Gündelik örnek: Kahve-kek çiftinin odds oranı için %95 güven aralığı 1'in üstünde kalıyorsa ilişki güvenilirdir; %99 güven istenirse aralık genişler ve 1'e yaklaşabilir.
Ne işe yarar: Karar eşiği alfa = 1 - güven düzeyi ve OR Woolf aralığının düzeyidir.
Sonuca etkisi: Aralık sınırları, anlamlılık işaretleri ve ekrandaki eşik açıklaması (ör. "p < 0.1") değişir; χ² ve p değişmez.
Doğrulama verisinde: w1 x y1 OR 2.2023: %95 [1.0842, 4.4731], %90 [1.215, 3.991], %99 [0.8678, 5.5887], %99.9 [0.6702, 7.2365]. %90'da w1 x y2 (p = 0.087) anlamlı sayılır.
Ek testler: Hücre ilişki ölçüleri
Kavram: Her hücrede ilişkinin gücünü farklı açılardan anlatan ölçülerdir: phi iki seçenek arasındaki korelasyon (−1 ile 1 arası), odds oranı birinciyi seçenlerde ikinciyi seçme odds'unun kaç katına çıktığı, Jaccard birlikte seçilme benzerliği (ikisini birlikte seçenler / en az birini seçenler), lift ise birlikte seçilmenin şansla beklenenin kaç katı olduğudur.
Gündelik örnek: Kahve-kek çiftinde 64 kişi ikisini birlikte, 136 kişi en az birini seçtiyse Jaccard = 64/136 ≈ 0,47'dir; lift ≈ 1,33 ise birlikte seçilme şansla beklenenin üçte bir fazlasıdır. Lift, market sepeti analizlerinde de kullanılan sezgisel bir ölçüdür.
Ne işe yarar: Her hücre için işaretli phi, OR ve Woolf aralığı (sıfır hücrede Haldane-Anscombe + 0.5), Jaccard a/(a + b + c) ve lift (a·n/(r1·c1)) verir.
Sonuca etkisi: Yalnız ek sütunlar.
Doğrulama verisinde: w1 x y1 phi 0.1330, Jaccard 0.1731, lift 1.317; w3 x y1 OR 10.266 [2.343, 44.979]; w3 x y4 (a = 0) Haldane OR 0.4229 [0.0243, 7.3617]. Sıfır hücrede OR, hücrelere 0.5 eklenerek (Haldane düzeltmesi) hesaplanır.
Ek testler: Fisher kesin testi
Kavram: Her hücrenin 2x2 tablosu için ki-kare yaklaşımı yerine kesin olasılıklara dayanan Fisher testini verir. Nadir seçilen seçeneklerin bulunduğu hücrelerde beklenen sayılar küçük olacağından daha güvenilirdir.
Gündelik örnek: Ayranı yalnız 15 müşteri, kurabiyeyi yalnız 10 müşteri işaretlediyse ayran-kurabiye hücresinde beklenen sayı 1'in altına düşer. Bu hücrede Fisher p'si, ki-kare p'sinden daha güvenilirdir.
Ne işe yarar: Her hücrenin 2x2 tablosu için iki yönlü Fisher p değeri verir.
Sonuca etkisi: Yalnız ek sütun.
Doğrulama verisinde: w1 x y1 için 0.02758, w1 x y3 için 5.75e-05.
Ek testler: Genel SPMI testi
Kavram: Tüm hücreleri birlikte ele alarak iki çok seçimli soru arasında herhangi bir ilişki olup olmadığını tek bir testle sınar. Hücre hücre incelemeye geçmeden önce genel bir yanıt verir.
Gündelik örnek: Kafe önce 'içecek tercihleri ile atıştırmalık tercihleri genel olarak ilişkili mi?' diye sorar. SPMI testi anlamlıysa hangi çiftlerin ilişkiyi taşıdığına hücre testleriyle bakılır.
Ne işe yarar: Agresti ve Liu (1999) eşzamanlı çift marjinal bağımsızlık testi: X²_S = hücre χ² toplamı; Bonferroni p = min(1, IJ x en küçük p).
Sonuca etkisi: Ek genel test satırı. MRCV'nin Rao-Scott (X²_S.adj = 36.17) ve bootstrap sürümleri MerQur'da yoktur.
Doğrulama verisinde: X²_S = 64.825, Bonferroni p = 0.001876; sıfır hücreli tablolara (w3 x y4) sabit eklenmez.
Gerçek veride örnek
Veri: Bilder ve Loughin (2007), R MRCV farmer2
Değişkenler: satır kümesi test (su testinde aranan kirleticiler), sütun kümesi depo (gübre depolama yöntemleri)
- Soru: Çiftçilerin su testinde aradığı kirleticiler (tuz, fosfor, azot) ile kullandıkları gübre depolama yöntemleri (tank, doğal drenaj, çukur, lagün) arasında ilişki var mı? İki değişken de çok seçimlidir.
- Yöntem: Her (kirletici, depolama) çifti için tüm 279 vaka üzerinden 2x2 tablo kurulur ve düzeltmesiz Pearson χ²(1) hesaplanır (3 x 4 = 12 hücre).
- Sonuç: 12 çiftin 6'sında p < .05: azot x doğal drenaj (χ² = 14.30, p = .0002), tuz x lagün (13.98, p = .0002), fosfor x doğal drenaj (11.68, p = .0006), tuz x doğal drenaj (7.08, p = .008), fosfor x lagün (6.56, p = .010), azot x lagün (4.93, p = .026).
- Yön: Lagün kullananlar kirletici testini beklenenden sık yaptırır (ör. tuz: 19 gözlenen, 10.8 beklenen), doğal drenaj kullananlar beklenenden seyrek (ör. azot: 2 gözlenen, 12.2 beklenen).
- Sınırlılık: Hücrelerin %25'inde beklenen değer 5'in altındadır ve 12 test aynı anda yapılmıştır. Bonferroni düzeltmeli genel SPMI testinde genel ilişki yine anlamlıdır (p = .002); hücre düzeyinde azot x doğal drenaj, tuz x lagün ve fosfor x doğal drenaj anlamlı kalır.
- APA: Azot testi ile doğal drenaj kullanımı arasında anlamlı ilişki bulundu, χ²(1, N = 279) = 14.30, p < .001.
İlgili kavramlar
Post hoc testler (ikili karşılaştırmalar)Çoklu marjinal bağımsızlık testleri (MMI, SPMI)Fisher kesin olasılık testiÇoklu yanıt seti (MR seti)Odds oranı (OR)Çoklu karşılaştırma ve aile boyu hata oranı (FWER)Phi (φ) katsayısıKesin (exact) test ve kesin p-değeri
Örneklerdeki sayılar MerQur'un bağımsız, kamuya açık doğrulama verileri üzerindeki çıktılarıdır; ayrıntılar için MerQur Teknik Not'a bakınız.