İstatistik Sözlüğü → Sabit ve rastgele etkiler
Sabit ve rastgele etkilerkavram
Bir faktörün düzeylerinin ilgilenilen tüm düzeyler olarak mı (sabit), yoksa daha geniş bir evrenden alınmış bir örnek olarak mı (rastgele) modellendiğini belirten ayrım.
Sabit etkide her düzeyin ayrı bir parametresi kestirilir ve sonuçlar yalnızca o düzeyler için geçerlidir (ör. üç belirli ilaç dozu). Rastgele etkide düzeyler bir dağılımdan (genellikle ortalaması sıfır, varyansı σ² olan normal) çekilmiş sayılır; ilgi tek tek düzeylere değil, düzeyler arasındaki değişkenliğe (varyans bileşenine) yöneliktir ve sonuç düzeylerin geldiği evrene genellenir (ör. rastgele seçilmiş okullar). Rastgele etkilerin tahminleri (BLUP) genel ortalamaya doğru büzülür.
Meta-analizde sabit etki modeli tüm çalışmaların tek bir ortak gerçek etkiyi tahmin ettiğini; rastgele etkiler modeli gerçek etkilerin çalışmadan çalışmaya değiştiğini (τ² > 0) varsayar. Panel ekonometrisinde terimler biraz farklı kullanılır: sabit etkiler kestiricisi birim içi değişimi kullanır ve birim etkisinin açıklayıcılarla ilişkili olmasına izin verir; rastgele etkiler kestiricisi bu ilişkinin olmadığını varsayar ve daha etkindir. İkisi arasında seçim çoğu zaman Hausman testiyle yapılır.
Gündelik bir örnek
Bir eğitim araştırmacısı, ülkedeki tüm okullar arasından rastgele seçtiği 30 okulda öğrenci başarısını inceliyor. Amacı bu 30 okulu tek tek karşılaştırmak değil, okullar arasındaki farkın ne kadar büyük olduğunu bilmek ve sonucu tüm okullara genellemek; bu yüzden okul rastgele etki olarak modellenir. Aynı çalışmadaki 'öğretim yöntemi' (A ya da B) ise sabit etkidir.
MerQur'da
Meta-Analizde 'Model' seçeneği (Rastgele etkiler, Sabit etki); Doğrusal Karma Model ve GLMM'de 'Grup değişkeni (random intercept)'; İç İçe Karma Modelde 'Üst grup (P) tipi' ve Çapraz Karma Modelde 'Faktör A tipi / Faktör B tipi' (rastgele ya da sabit); Panel Veri Regresyonunda 'Model' (sabit etkiler, rastgele etkiler, havuzlanmış OLS …) ve 'RE varyans kestiricisi'. Küme-Sağlam Cox'ta 'Model' seçeneğinin paylaşılan gamma frailty biçimi kümeler için ortak bir rastgele etki ekler.
Bu kavramın geçtiği analizler
Meta-AnalizDoğrusal Karma Modelİç İçe Karma ModelÇapraz Karma ModelGenelleştirilmiş Doğrusal Karma ModellerPanel Veri RegresyonuFarkların FarkıVaryans Bileşenleri AnaliziBayesci ANOVAHiyerarşik Bayesci RegresyonKüme-Sağlam Cox (Marjinal ve Frailty Modeli)
İlgili kavramlar
Rastgele eğimVaryans bileşenleriİç içe (yuvalanmış) ve çapraz rastgele etkiler