MerQuR+İstatistik Sözlüğü

İstatistik Sözlüğü → Mann-Kendall + Sen Eğimi

Mann-Kendall + Sen Eğimianaliz

Bir zaman serisinde zamanla sürekli artış ya da azalış (monoton trend) olup olmadığını dağılım varsayımı gerektirmeden sınayan, trendin büyüklüğünü de Sen eğimiyle veren parametrik olmayan yöntem.

Kavram

İklim, hidroloji ve çevre verilerinde sık sorulan soru 'bu değişken yıllar içinde artıyor mu, azalıyor mu?' sorusudur. Doğrusal regresyon bu soruyu yanıtlayabilir, ama normal dağılım varsayar ve birkaç uç yıl eğimi büyük ölçüde değiştirebilir. Mann-Kendall testi değerlerin kendisi yerine yalnızca sıralarına bakar; bu nedenle çarpık dağılımlara ve aykırı değerlere dayanıklıdır ve trendin doğrusal olmasını değil yalnızca tek yönlü (monoton) olmasını gerektirir.

Test, olası bütün gözlem çiftlerini karşılaştırır: sonraki gözlem öncekinden büyükse +1, küçükse −1 yazılır ve bunların toplamı S istatistiğini verir. S belirgin biçimde pozitifse artan, negatifse azalan trend vardır; S'nin varyansından hesaplanan Z değeri p değerini verir. Trendin büyüklüğü Sen eğimiyle ölçülür: bütün çiftler arasındaki eğimlerin (değer farkı / zaman farkı) medyanı. Kendall τ ise zaman ile değer arasındaki sıra korelasyonu olarak etki büyüklüğü görevi görür.

Klasik test gözlemlerin birbirinden bağımsız olduğunu varsayar. Ardışık yıllar birbirine benziyorsa (pozitif otokorelasyon) test, gerçekte olmayan trendleri anlamlı bulma eğilimindedir; bu durumda otokorelasyon düzeltmeleri kullanılmalıdır. Test bir trendin varlığını gösterir ama nedenini açıklamaz; ayrıca dönemin ortasında ani bir kayma ile yavaş bir trend birbirinden ayırt edilemeyebilir, bunun için değişim noktası testlerine bakılır.

Ne zaman kullanılır?

  • Yıllık yağış, sıcaklık, akım, kirletici derişimi gibi serilerde, dağılım varsayımı gerektirmeden bir artış ya da azalış trendini sınamak için.
  • Aylık ya da mevsimsel veride mevsim etkisi trendi örtüyorsa mevsimsel Kendall testi; ardışık gözlemler otokorelasyonluysa Hamed-Rao, Yue-Wang ya da TFPW düzeltmesi kullanılır.
  • Veri normal dağılıyor ve doğrusal bir değişim hızı kestirilmek isteniyorsa doğrusal regresyon (otokorelasyon varsa Newey-West standart hatalarıyla); serinin trend ve mevsim bileşenlerini görmek için STL ayrıştırması tercih edilir.

Gündelik bir örnek

Bir köyün yanındaki gölün 40 yıllık yıllık ortalama su seviyesi ölçülmüş olsun. Bazı yıllar kurak, bazı yıllar yağışlı geçtiği için seviye inip çıkıyor ve birkaç aşırı kurak yıl grafiği bozuyor. Mann-Kendall testi her yılı sonraki bütün yıllarla karşılaştırır; sonraki yılların çoğunlukla daha düşük olduğunu bulursa anlamlı bir azalış trendi raporlar. Sen eğimi örneğin −3 cm/yıl çıkarsa göl 40 yılda kabaca 1,2 metre alçalmış demektir; bu kestirim birkaç aşırı yıldan pek etkilenmez.

MerQur'da parametreler

Tarih (isteğe bağlı) ve Slope birimi (Otomatik / Yıl başına / Gün başına / Gözlem başına)

Kavram: Sen eğimi bir değer farkının zaman farkına oranıdır; bu yüzden birimi zaman ekseninin nasıl ölçüldüğüne bağlıdır. Tarih yoksa eğim 'gözlem başına', yıl ya da takvim tarihi varsa 'yıl başına' ya da 'gün başına' okunur.

Gündelik örnek: Göl ölçümleri her yıl bir kez yapıldıysa gözlem başına ve yıl başına eğim aynıdır: −3 cm. Aynı seri gün başına ifade edilirse eğim yaklaşık −0,008 cm/gün olur; anlam değişmez, yalnızca birim değişir.

Ne işe yarar: Sen eğiminin zaman ekseni. Tarih yoksa gözlem sırası; sayısal yıl ise yıl farkı; takvim tarihi ise gün farkı/365.25 (yıl) ya da gün. Otomatik: tarih varsa ve aralık 2 yıldan uzunsa yıl başına.

Sonuca etkisi: Yalnızca Sen eğimi ve aralığı; Mann-Kendall S, Z ve p tarihten bağımsızdır.

Doğrulama verisinde: Nile: gözlem sırasıyla -2.6 /gözlem; sayısal yıl -2.6 /yıl; takvim tarihi -2.600036 /yıl (artık yıllar nedeniyle); gün başına -0.007119.

→ Sen eğimi

Otokorelasyon düzeltmesi (Yok / Hamed-Rao / Yue-Wang / TFPW)

Kavram: Pozitif otokorelasyonda ardışık gözlemler birbirine benzer ve serideki bağımsız bilgi miktarı göründüğünden azdır (etkin örneklem büyüklüğü küçülür). Düzeltme yapılmazsa S'nin varyansı küçümsenir ve p değeri aşırı küçük çıkar; Hamed-Rao ve Yue-Wang varyansı büyüterek, TFPW ise seriyi ön-beyazlatarak bunu giderir.

Gündelik örnek: Göl seviyesi bir yıl düşükse ertesi yıl da büyük olasılıkla düşüktür, çünkü göl ancak yavaş dolar. 40 yıllık seri bu nedenle aslında 40 bağımsız ölçüm kadar bilgi taşımaz; düzeltme, bu benzerliği hesaba katarak trendin gerçekten anlamlı olup olmadığını daha dürüst sınar.

Ne işe yarar: Pozitif otokorelasyon Mann-Kendall p değerini aşırı küçültür. Hamed ve Rao (1998) ile Yue ve Wang (2004) Var(S)'i etkin örneklem oranıyla büyütür; TFPW (Yue ve ark. 2002) trendi çıkarıp gecikme-1 ön-beyazlatma yapar.

Sonuca etkisi: Var(S), Z ve p (TFPW'de S de).

Doğrulama verisinde: Nile (r1 = 0.498): klasik p = 3.66e-05; Hamed-Rao n/n* = 2.143, p = 0.0048; Yue-Wang p = 3.49e-05; TFPW S = -1515, p = 4.7e-06.

→ Otokorelasyon düzeltmesi ve ön beyazlatma (Hamed-Rao, TFPW)

Mevsimsel Kendall periyodu (0 = kapalı)

Kavram: Mevsimsel Kendall testi, her mevsimi (ör. her ayı) yalnızca kendi içinde, yıllar arasında karşılaştırır ve sonuçları birleştirir. Böylece yaz ile kış arasındaki büyük fark trend sanılmaz ve güçlü bir mevsim deseni zayıf bir trendi örtmez.

Gündelik örnek: Göl seviyesi aylık ölçülüyorsa her bahar yükselir, her sonbahar düşer. Periyot 12 ile test her Nisan'ı yalnızca öteki Nisan'larla, her Ekim'i öteki Ekim'lerle karşılaştırır ve yıllar içindeki asıl alçalmayı ortaya çıkarır.

Ne işe yarar: Her mevsim kendi içinde karşılaştırılır (Hirsch, Slack ve Smith 1982) ve mevsimsel Sen eğimi hesaplanır.

Sonuca etkisi: Mevsimsel S, Var(S), Z, p ve mevsimsel Sen eğimi.

Doğrulama verisinde: nottem, m = 12: S = 224, Var(S) = 11364, Z = 2.0919, p = 0.03645, mevsimsel Sen 0.05 /yıl. Mevsimsiz Mann-Kendall p = 0.433.

→ Mevsimsel Kendall testi

Hipotez yönü (Çift yönlü / Tek yönlü: artış / Tek yönlü: azalış)

Kavram: Araştırma sorusunun 'bir trend var mı?' (çift yönlü) mi yoksa önceden belirlenmiş tek bir yönde mi ('azalıyor mu?') sorulduğunu belirtir. Tek yönlü test o yöndeki trende daha duyarlıdır ama ters yöndeki bir trendi hiç sınamaz.

Gündelik örnek: Köylüler gölün çekildiğinden yakınıyorsa ve soru yalnızca 'seviye azalıyor mu?' ise tek yönlü azalış seçilebilir. Yön, veriye bakıldıktan sonra değil, önceden belirlenmelidir.

Ne işe yarar: Alternatif hipotezin yönü; mevsimsel bölümde de uygulanır.

Sonuca etkisi: p değeri ve trend kararı.

Doğrulama verisinde: Nile: çift yönlü p = 3.66e-05; azalış p = 1.83e-05; artış p ≈ 1 (trend kararı "yok").

→ Tek yönlü ve çift yönlü test (hipotez yönü)

Ek çıktılar: Değişim noktası, Kesin p, Kaydet

Kavram: Değişim noktası testleri (Pettitt, Buishand, SNHT) serinin ortalamasının belirli bir anda birden kayıp kaymadığını arar ve en olası kayma noktasını gösterir. Kesin p değeri, küçük ve bağsız serilerde normal yaklaşım yerine S'nin tam dağılımını kullanır.

Gündelik örnek: Gölün yukarısına 20. yılda bir baraj kurulduysa seviye yavaş yavaş değil, bir anda düşmüş olabilir. Mann-Kendall bunu da 'azalış trendi' olarak görür; değişim noktası testi ise kaymanın 20. yıl civarında olduğunu göstererek iki yorumu ayırt etmeye yardım eder.

Ne işe yarar: Değişim noktası: Pettitt, Buishand ve SNHT testleri. Kesin p: bağsız ve n ≤ 60 seride S'nin kesin dağılımı. Kaydet: Sen uyumu ve artık sütunları.

Sonuca etkisi: Yalnız ek çıktı.

Doğrulama verisinde: Nile: Pettitt K = 1617 (p = 3.6e-07), Buishand R/√n = 2.952, SNHT T = 43.22; üçü de 28. gözlemi (1898) gösterir. austa (n = 36) kesin p = 3.26e-30.

→ Değişim noktası testleri (Pettitt, Buishand, SNHT)

Güven Düzeyi (%90 / %95 / %99 / Diğer, özel değer)

Kavram: Sen eğimi için verilen güven aralığının ne kadar güvenle kurulacağını ve trend kararının eşiğini (α) belirler. Aralık, çift eğimlerin sıralanmış listesinden S'nin varyansına göre seçilen iki eğimle kurulur.

Gündelik örnek: Sen eğimi −3 cm/yıl ve %95 aralığı [−4,1; −1,8] ise göl her yıl en az 1,8, en çok 4,1 cm alçalıyor denebilir. %99 güven istenirse aralık genişler, ama sıfırı içermediği sürece azalış kararı değişmez.

Ne işe yarar: Sen eğimi aralığı (C = z_{1-α/2}·√Var(S)), trend kararı, r1 uyarı sınırı ve Hamed-Rao anlamlı gecikme sınırı.

Sonuca etkisi: Aralık sınırları ve karar.

Doğrulama verisinde: Nile Sen eğimi aralığı: %90 [-3.4286, -1.6591], %95 [-3.6279, -1.4286], %99 [-4.0333, -1.04].

→ Güven düzeyi ve güven aralığı

Gerçek veride örnek

Veri: Nile, Durbin ve Koopman 2001, R datasets

Değişkenler: değer flow (Asuan'da yıllık Nil akımı), tarih yok (gözlem sırası)

  • Soru: Nil Nehri'nin yıllık akımında (1871-1970, n = 100) monoton bir trend var mı?
  • Sonuç: Mann-Kendall S = -1387, Var(S) = 112728.33, Z = -4.13, p < .001; azalan trend anlamlıdır.
  • Etki büyüklüğü: Kendall τ-b = -0.281; zaman ile akım arasında orta düzeyde negatif monoton ilişki.
  • Eğim: Sen eğimi = -2.60 birim/gözlem (%95 GA [-3.63, -1.43]); akım yılda ortalama yaklaşık 2.6 birim azalmaktadır.
  • Varsayım: Gecikme-1 otokorelasyon r1 = 0.498 (Ljung-Box Q(1) = 25.59, p < .001); klasik MK p değeri fazla küçük olabilir, Hamed-Rao ya da TFPW düzeltmesi önerilir.
  • APA: Mann-Kendall testi anlamlı azalan trend göstermiştir, S = -1387, Z = -4.13, p < .001, τ = -.28; Sen eğimi = -2.60 [-3.63, -1.43].

İlgili kavramlar

Sen eğimiOtokorelasyon düzeltmesi ve ön beyazlatma (Hamed-Rao, TFPW)Mevsimsel Kendall testiDeğişim noktası testleri (Pettitt, Buishand, SNHT)Mevsimsellik ve mevsim periyoduOtokorelasyon (ACF) ve kısmi otokorelasyon (PACF) fonksiyonlarıTek yönlü ve çift yönlü test (hipotez yönü)p-değeri

Örneklerdeki sayılar MerQur'un bağımsız, kamuya açık doğrulama verileri üzerindeki çıktılarıdır; ayrıntılar için MerQur Teknik Not'a bakınız.