İstatistik Sözlüğü → Mevsimsellik ve mevsim periyodu
Mevsimsellik ve mevsim periyodukavram
Bir zaman serisinde sabit uzunlukta bir takvim döngüsüyle (gün, hafta, yıl) düzenli olarak yinelenen örüntü; döngünün gözlem sayısı cinsinden uzunluğuna mevsim periyodu (m) denir.
Periyot verinin sıklığına bağlıdır: aylık veride yıllık döngü için m = 12, çeyreklik veride 4, günlük veride haftalık döngü için 7, saatlik veride günlük döngü için 24'tür. Bir seride birden çok mevsimsellik bulunabilir (ör. saatlik elektrik tüketiminde hem günlük hem haftalık döngü). Toplamsal mevsimsellikte mevsim dalgalanmasının genliği serinin düzeyinden bağımsızdır; çarpımsal mevsimsellikte ise düzey büyüdükçe dalgalanma da orantılı olarak büyür. Çarpımsal desen genellikle log dönüşümüyle toplamsal hâle getirilebilir.
Mevsimsellik ayrıştırmayla (STL), mevsim kuklalarıyla, mevsimsel farkla (yₜ - yₜ₋ₘ) ya da mevsimsel ARIMA ve üstel düzleme modelleriyle ele alınır. Mevsim gücü, mevsim bileşeninin artıklara göre ne kadar baskın olduğunu 0 ile 1 arasında özetler (Wang, Smith ve Hyndman ölçüsü). Mevsimsellik, düzenli olmayan aralıklarla görülen döngüsel dalgalanmalarla (ör. ekonomik çevrimler) karıştırılmamalıdır; döngülerin uzunluğu sabit değildir. Mevsimsel yapı göz ardı edilirse eğilim testleri ve öngörüler yanıltıcı olur; örneğin her yaz artan bir seri yalnız yaz aylarına bakılarak 'artış eğiliminde' sanılabilir.
Gündelik bir örnek
Bir dondurmacının aylık satışları her yıl temmuzda zirve yapıp ocakta en düşük düzeye iniyor; periyot 12 aydır. İşletme büyüdükçe yaz ile kış arasındaki fark da 2.000 kutudan 6.000 kutuya çıkıyor; bu çarpımsal bir mevsimselliktir. Satışların log'u alındığında yaz-kış farkı yıllar boyunca yaklaşık sabit kalıyor ve analiz kolaylaşıyor.
MerQur'da
STL mevsimsel ayrıştırmada 'Period' (0 = otomatik) ve 'MSTL periyotları', üstel düzlemede 'Mevsim tipi' (toplamsal / çarpımsal / yok) ve 'Mevsim periyodu', gözlenemeyen bileşenler modelinde 'Mevsimsellik' (kukla, trigonometrik, yok) ve eşbütünleşmede 'Mevsim kuklaları (Johansen)' olarak bulunur. Zaman serisi, ARIMA, Mann-Kendall (mevsimsel Kendall testi) ve anomali tespiti (STL artığı) analizlerinde de yer alır.
Bu kavramın geçtiği analizler
Zaman SerisiSTL Mevsimsel AyrıştırmaARIMA TahminÜstel DüzlemeMann-Kendall + Sen EğimiAnomali TespitiEşbütünleşmeGözlenemeyen Bileşenler Modeli
İlgili kavramlar
Mevsimsel Kendall testiFark alma (differencing)Periodogram ve spektral yoğunluk