İstatistik Sözlüğü → Yanıt Yüzeyi Regresyonu
Yanıt Yüzeyi Regresyonuanaliz
Tasarlanmış bir deneyde bir sonucun iki ya da daha fazla sayısal faktöre göre nasıl değiştiğini ikinci dereceden bir yüzeyle modelleyen ve sonucu en yüksek ya da en düşük yapan faktör düzeylerini arayan yöntem.
Kavram
Bir süreçte birden fazla ayar aynı anda değiştirilebilir: fırının sıcaklığı ve pişirme süresi, gübre ve su miktarı, bir ilacın iki bileşeninin dozu. Amaç çoğu zaman 'en iyi' ayar birleşimini bulmaktır. Faktörleri tek tek denemek, birbirlerini nasıl etkilediklerini kaçırır. Yanıt yüzeyi yöntemi, planlı bir deneyden elde edilen verilerle sonucun faktörlere göre biçimini bir yüzey olarak kestirir ve bu yüzeyin tepesini ya da çukurunu arar.
Kullanılan model tam ikinci derecedendir: her faktör için doğrusal terim, kare terimi ve faktör çiftleri için çapraz çarpım terimi bulunur. İki faktör için: y = β₀ + β₁x₁ + β₂x₂ + β₁₁x₁² + β₂₂x₂² + β₁₂x₁x₂ + ε. Kare terimleri eğriliği, çapraz terim ise bir faktörün etkisinin diğerinin düzeyine göre değişmesini yakalar. Kanonik analiz, yüzeyin eğiminin sıfır olduğu durağan noktayı bulur ve özdeğerlerin işaretine göre bu noktanın bir maksimum (hepsi negatif), minimum (hepsi pozitif) ya da eyer noktası (karışık işaretli) olduğunu söyler. Durağan nokta deney bölgesinin dışındaysa sırt analizi, deney merkezinden uzaklaştıkça en iyi yanıtın hangi yönde bulunduğunu gösterir.
İkinci dereceden model yalnız denenen faktör aralığında güvenilir bir yaklaşımdır; bu aralığın dışına yapılan tahminler yanıltıcı olabilir. Merkez noktada tekrarlanan denemeler varsa uyum eksikliği testi, ikinci dereceden modelin yeterli olup olmadığını sınar. Tasarım dengeli (ör. merkezî bileşik ya da Box-Behnken) değilse katsayılar birbirine bağımlı kestirilir ve yorum güçleşir.
Ne zaman kullanılır?
- Bir sonucun (verim, kalite, maliyet) birkaç sürekli faktörün düzeyine göre nasıl değiştiğini modellemek ve en iyi faktör birleşimini bulmak için, merkezî bileşik ya da Box-Behnken gibi bir yanıt yüzeyi tasarımıyla toplanmış verilerde.
- Henüz hangi faktörlerin önemli olduğu bilinmiyorsa önce iki düzeyli faktöriyel ya da kesirli faktöriyel tarama deneyleri yapılır; yanıt yüzeyi yöntemi önemli faktörler belirlendikten sonra kullanılır.
- İlişkinin ikinci dereceden bir yüzeyle iyi yaklaşılamadığı (uyum eksikliği anlamlı) durumlarda daha yüksek dereceli modeller ya da LOESS gibi esnek yöntemler düşünülebilir.
Gündelik bir örnek
Bir fırın, ekmeğin tadım puanını en yüksek yapacak fırın sıcaklığı ve pişirme süresini bulmak istiyor. Sıcaklık 200-240 °C, süre 25-40 dakika aralığında planlı 13 deneme yapılıyor ve her ekmek bir tadım panelince puanlanıyor. Yanıt yüzeyi modeli, puanın her iki faktörde de bir tepe noktası yaptığını ve en yüksek puanın örneğin 222 °C'de 32 dakikada beklendiğini gösterebilir. Kanonik analizde iki özdeğer de negatifse bu nokta gerçekten bir maksimumdur.
MerQur'da parametreler
Faktörler
Kavram: Faktörler deneyde araştırmacının bilinçli olarak değiştirdiği sayısal ayarlardır. Model her faktör için doğrusal ve kare terimleri, her faktör çifti için de çapraz çarpım terimini kendiliğinden kurar.
Gündelik örnek: Fırın örneğinde faktörler sıcaklık ve pişirme süresidir. Model sıcaklık, süre, sıcaklık², süre² ve sıcaklık x süre terimlerini içerir; son terim 'yüksek sıcaklıkta kısa süre yeter mi?' sorusunu yanıtlar.
Ne işe yarar: Deneyde değiştirilen sayısal faktörleri seçer; modele ikinci dereceden yüzey için doğrusal, kare ve çapraz çarpım terimleri girer.
Sonuca etkisi: Model boyutunu ve tüm çıktıları belirler. Yalnız tam ikinci dereceden model desteklenir.
Doğrulama verisinde: smell (Box-Behnken, n = 15, üç faktör): R2 0.881989, model F 4.152122 (p 0.065691); MBT (n = 12, iki faktör): R2 0.800257, model F 4.807726 (p 0.041029).
Ortak değişkenler (isteğe bağlı)
Kavram: Ortak değişkenler, yüzeyin parçası olmayan ama sonucu etkileyen sayısal değişkenlerdir. Modele yüzey terimlerinden önce girerek onların etkisini ayıklar; en iyi nokta tahminleri ortak değişkenlerin ortalama değerinde verilir.
Gündelik örnek: Deneme günlerinde fırının bulunduğu ortamın nemi değiştiyse ve nem ekmeğin kabuğunu etkiliyorsa, nem ortak değişken olarak eklenir. Böylece sıcaklık ve sürenin etkisi nem farkından arındırılmış olarak kestirilir.
Ne işe yarar: Yüzeye girmeyen sayısal ortak değişkenleri yüzey terimlerinden önce modele sokar. Kanonik ve sırt tahminleri ortak değişken ortalamalarında verilir.
Sonuca etkisi: Hata kareler toplamını ve faktör sınamalarını değiştirir; faktör katsayıları ortak değişkene göre düzeltilir.
Doğrulama verisinde: Experiment (Day bloğu): ortak değişkensiz toplam hata KT 9405.129724, model F 0.530816; Grade eklenince toplam hata KT 0.10082, R2 0.999993.
Hedef Sütun
Kavram: Hedef, deneyde ölçülen ve en iyilenmek (en yüksek ya da en düşük yapılmak) istenen sayısal sonuçtur.
Gündelik örnek: Hedef, tadım panelinin ekmeğe verdiği 0-100 arası puandır.
Ne işe yarar: Sayısal yanıt değişkenini seçer.
Sonuca etkisi: Tüm çıktıları belirler.
Doğrulama verisinde: ChemReact: Yield (verim), yanıt ortalaması 80.585714.
Blok (isteğe bağlı)
Kavram: Blok, denemelerin farklı koşullarda yapıldığı grupları (gün, parti, makine) temsil eden kategorik bir değişkendir. Bloklar arası düzey farkı modelden ayıklandığında faktörlerin etkisi daha kesin kestirilir.
Gündelik örnek: 13 denemenin yarısı pazartesi, yarısı salı farklı bir un çuvalıyla yapıldıysa gün blok olarak eklenir. Salı ununun tüm puanları 5 puan düşürmesi, sıcaklık ya da süre etkisi sanılmaz.
Ne işe yarar: Kategorik blok değişkenini kukla değişkenlerle yüzey terimlerinden önce modele sokar.
Sonuca etkisi: Blok varyansını hatadan ayırır; kanonik ve sırt tahminleri blok ortalamasında verilir.
Doğrulama verisinde: ChemReact bloklu: R2 0.998082, model F 607.169689, uyum eksikliği F 0.530712 (p 0.685088); bloksuz: R2 0.282593, model F 0.630254.
Kodlama (SAS (orta nokta / yarı aralık), Kodlama yok (özgün birimler))
Kavram: Kodlama, her faktörü deney aralığının ortası 0, kenarları -1 ve +1 olacak biçimde dönüştürür. Kodlu birimde katsayılar faktörlerin ölçü biriminden bağımsızdır ve birbiriyle karşılaştırılabilir; özgün birimlerdeki katsayılar ise doğrudan pratik ayara çevrilebilir.
Gündelik örnek: Sıcaklık 200-240 °C aralığında denendiyse 220 °C kodlu 0'a, 240 °C kodlu +1'e karşılık gelir. Böylece 'sıcaklığın etkisi sürenin etkisinden büyük mü?' sorusu derece ile dakikayı karşılaştırmadan yanıtlanabilir.
Ne işe yarar: Orta nokta / yarı aralık kodlamasında kod = (x - M) / S, M = (maks + min) / 2, S = (maks - min) / 2; faktörler -1..1 aralığına gelir (varsayılan).
Sonuca etkisi: Kanonik ve sırt analizini kodlanmış ölçekte yürütür; ANOVA kodlamadan etkilenmez.
Doğrulama verisinde: ChemReact: Time M = 85, S = 7.07; Temp M = 175, S = 7.07.
Ayrışım sırası (SAS RSREG (doğrusal, kare, çapraz), R rsm (FO, TWI, PQ))
Kavram: Sıralı (Tip I) kareler toplamı, terim gruplarının (doğrusal, kare, çapraz çarpım) modele hangi sırayla eklendiğine göre açıklanan değişkenliği paylaştırır. Tasarım dik (ortogonal) ise sıra sonucu değiştirmez; dik değilse önce giren grup daha büyük pay alabilir.
Gündelik örnek: Dengeli bir merkezî bileşik tasarımda 'doğrusal, kare, çapraz' ile 'doğrusal, çapraz, kare' sıraları aynı tabloyu verir. Bazı denemeler başarısız olup atıldıysa tasarım bozulur ve iki sıra farklı paylar gösterebilir.
Ne işe yarar: Sıralı (Tip I) kareler toplamının terim sırasını belirler: doğrusal, kare, çapraz çarpım ya da doğrusal, çapraz çarpım, kare.
Sonuca etkisi: Dengesiz tasarımda Kare ve Çapraz çarpım KT'leri iki sırada farklı çıkabilir; dik tasarımlarda aynıdır.
Doğrulama verisinde: smell: doğrusal 7143.25, kare 11445.233333, çapraz çarpım 293.5; dört tasarımın hepsi dik olduğundan iki sıra aynı değerleri verir.
Sırt analizi (En büyük yanıt, En küçük yanıt, İkisi de, Yok)
Kavram: Sırt analizi, deney merkezinden başlayarak giderek büyüyen çemberler üzerinde tahmini yanıtı en yüksek (ya da en düşük) yapan faktör birleşimini bulur. Durağan nokta bir eyer noktasıysa ya da deney bölgesinin dışındaysa, en iyi sonucun hangi yönde aranacağını gösterir.
Gündelik örnek: Kanonik analiz bir eyer noktası bulduysa 'en iyi ayar' tek bir nokta değildir. Sırt analizi, merkezden uzaklaştıkça puanın en hızlı hangi yönde (ör. daha yüksek sıcaklık ve daha kısa süre) arttığını gösterir ve bir sonraki deneyin nerede yapılacağına yol gösterir.
Ne işe yarar: Kodlanmış merkezden artan yarıçaplarda tahmini en büyük ya da en küçük yapan faktör düzeylerini bulur (Draper 1963).
Sonuca etkisi: Yalnız sırt çıktısını (konum, tahmin, SE) belirler; modeli değiştirmez.
Doğrulama verisinde: MBT: 11 yarıçap için tahmin, SE ve faktör düzeyleri verilir.
En büyük yarıçap (varsayılan 1.0) ve Yarıçap adımı (varsayılan 0.1)
Kavram: Sırt analizinin hangi uzaklığa kadar ve hangi aralıklarla yapılacağını kodlu birimde belirler. Yarıçap 1, deney bölgesinin kenarıdır; bunun ötesindeki tahminler denenmemiş koşullara uzanır.
Gündelik örnek: Varsayılan ayarlarda merkezden kenara kadar 11 adımda en iyi ayarlar listelenir. Yarıçap 1,5'e çıkarılırsa 240 °C'nin de ötesine uzanan önerilerin deneyle doğrulanmamış tahminler olduğu unutulmamalıdır.
Ne işe yarar: Sırt analizinin yarıçap aralığını kodlanmış birimde belirler (1 = deney bölgesinin kenarı).
Sonuca etkisi: Yalnız sırt tablosunun satır sayısını ve aralığını değiştirir.
Doğrulama verisinde: Varsayılanlarla 11 yarıçap (MBT).
Veri setine kaydet ([Parametreler] onay kutusu)
Kavram: Her deneme için modelin tahmin ettiği yanıtı ve gözlenen değerle arasındaki farkı (artık) veri setine yeni sütunlar olarak ekler.
Gündelik örnek: Her ekmeğin satırına 'beklenen puan' ve 'beklenenden sapma' sütunları eklenir. Sapması çok büyük bir deneme, örneğin fırın kapağının açık kaldığı bir pişirme olabilir ve yeniden incelenmelidir.
Ne işe yarar: "<hedef>_rsm_pred" ve "<hedef>_rsm_resid" sütunlarını ekler.
Sonuca etkisi: Hesabı değiştirmez.
Doğrulama verisinde: ChemReact: Yield_rsm_pred ve Yield_rsm_resid sütunları eklenir.
Kanonik analiz (otomatik çıktı)
Kavram: Kanonik analiz yüzeyin eğiminin sıfır olduğu durağan noktayı ve bu noktadaki eğriliği özdeğerlerle verir. Tüm özdeğerler negatifse nokta bir tepe (maksimum), tümü pozitifse bir çukur (minimum), işaretler karışıksa bir eyer noktasıdır. Sıfıra yakın bir özdeğer, yanıtın o yönde neredeyse değişmediği uzun bir sırt olduğunu gösterir.
Gündelik örnek: Durağan nokta 222 °C ve 32 dakikada, iki özdeğer de negatifse burası gerçek bir tepedir. Özdeğerlerden biri sıfıra çok yakınsa, sıcaklığı biraz artırıp süreyi biraz kısaltarak puandan neredeyse hiç kaybetmeden farklı ayarlar seçilebilir; bu da enerji tasarrufu sağlayabilir.
Ne işe yarar: Durağan noktayı (tam ters), özdeğerleri, özvektörleri ve yüzey türünü (minimum, maksimum, eyer) verir. Küçük özdeğerlerde MerQur uyarı yazar.
Sonuca etkisi: Modeli değiştirmez; optimumun yerini ve türünü raporlar.
Doğrulama verisinde: smell: durağan noktada tahmin -52.024631, yüzey türü minimum; MBT: 83.74194, eyer.
Gerçek veride örnek
Veri: ChemReact, Myers ve Montgomery, R rsm
Değişkenler: faktörler Time (süre) ve Temp (sıcaklık), hedef Yield (verim), blok Block
- Soru: Kimyasal tepkimede süre (Time) ve sıcaklık (Temp) verimi (Yield) en yüksek yapan düzeyler nedir? (ChemReact, iki blok, n = 14)
- Model: Blok + tam ikinci dereceden yüzey; R² = .998, düzeltilmiş R² = .996, Root MSE = 0.163, model F = 607.17, p < .001.
- Ayrışım: Blok KT = 69.53 (F = 2611.10), doğrusal F = 180.73, kare F = 334.05 (p < .001), çapraz çarpım F = 2.35 (p = .169).
- Uyum eksikliği: F(3, 4) = 0.53, p = .685; ikinci dereceden model yeterlidir.
- Kanonik analiz: Özdeğerler -1.846 ve -2.637 (ikisi de negatif): durağan nokta bir maksimumdur; Time = 86.86, Temp = 176.67, tahmini verim 82.14.
- Ek bulgu: Blok etkisi büyüktür (B2 katsayısı -4.46); blok modelden çıkarılırsa R² .28'e düşer.
- APA: İkinci dereceden yanıt yüzeyi, R² = .998, F(6, 7) = 607.17, p < .001; uyum eksikliği F(3, 4) = 0.53, p = .685; maksimum Time = 86.9, Temp = 176.7.
İlgili kavramlar
Sırt (ridge) analizi (yanıt yüzeyi)Bloklama (blok değişkeni)Kodlanmış faktörler (yanıt yüzeyi)Durağan nokta ve kanonik analiz (yanıt yüzeyi)Kareler toplamı tipleri (Tip I, II, III)Kovaryat (ortak değişken)Özdeğer ve özvektörKukla (gösterge) değişken kodlaması
Örneklerdeki sayılar MerQur'un bağımsız, kamuya açık doğrulama verileri üzerindeki çıktılarıdır; ayrıntılar için MerQur Teknik Not'a bakınız.