İstatistik Sözlüğü → Aykırı değer
Aykırı değerkavram
Verinin geri kalanından belirgin biçimde uzak duran ve bir ölçüm hatasını, farklı bir süreci ya da gerçek ama nadir bir durumu yansıtabilen gözlem.
Tek değişkende en yaygın ölçüt Tukey'nin kutu grafiği kuralıdır: birinci çeyreğin 1,5 × IQR altında ya da üçüncü çeyreğin 1,5 × IQR üstünde kalan değerler olası aykırı, 3 × IQR dışındakiler uç aykırı sayılır. z skoru (|z| > 3) ortalama ve standart sapma aykırılardan etkilendiği için aykırıları maskeleyebilir; medyan ve MAD'e dayalı değiştirilmiş z skoru daha sağlamdır. Çok değişkenli veride tek tek normal görünen ama birlikte alışılmadık olan gözlemler Mahalanobis uzaklığıyla, yoğunluğu değişen veride LOF ya da Isolation Forest gibi yöntemlerle bulunur.
Bir değeri aykırı diye işaretlemek onu silmek için yeterli gerekçe değildir. Önce veri giriş ya da ölçüm hatası olup olmadığı denetlenmeli; gerçek bir gözlemse analiz aykırılarla ve aykırılar olmadan yapılıp sonuçların duyarlılığı raporlanmalıdır. Regresyonda bağımlı değişkende uç olan nokta (büyük artık) ile öngörücüde uç olan nokta (kaldıraç) farklıdır; sonucu asıl değiştiren, ikisini birleştiren etkili gözlemlerdir. Sağlam yöntemler (medyan, sağlam regresyon) aykırılara karşı daha az duyarlıdır.
Gündelik bir örnek
Bir apartmanda dairelerin aylık su tüketimi 8-15 m³ arasında değişirken bir dairede 140 m³ görülüyor. Bu bir sayaç okuma hatası (14 yerine 140), bir boru patlaması ya da dairede işletilen bir çamaşırhane olabilir. Değer kontrol edilmeden silinirse gerçek bir sızıntı gözden kaçabilir; kontrol edilmeden bırakılırsa 12 dairelik apartmanın ortalaması 12'den yaklaşık 23 m³'e fırlar.
MerQur'da
Tanımlayıcı istatistiklerde 'Uç değerler / aykırılar' seçeneği en yüksek ve en düşük beş değeri listeler ve Tukey menteşelerine göre 1,5 menteşe aralığı dışındaki gözlemleri bildirir. Anomali tespiti analizinin 'Yöntem' seçeneği IQR, z skoru, MAD, Isolation Forest, LOF, Mahalanobis, MCD, Grubbs, Rosner ESD ve STL artığı ölçütlerini sunar. Çoklu doğrusal regresyonda 'Ek çıktı: Etkili gözlem tanıları' Bonferroni aykırı değer testini, sağlam regresyon MCD tabanlı aykırı değer tanılarını verir; DBSCAN / HDBSCAN hiçbir kümeye girmeyen noktaları gürültü sayar, k-ortalamalar kümelemedeki K-medoids (PAM) algoritması ve variogramdaki Cressie-Hawkins kestiricisi aykırı değerlere daha dayanıklıdır.
Bu kavramın geçtiği analizler
Tanımlayıcı İstatistiklerÇoklu Doğrusal RegresyonK-Ortalamalar KümelemeDBSCAN / HDBSCANSağlam RegresyonSTL Mevsimsel AyrıştırmaAnomali TespitiLOESSVariogram + Kriging
İlgili kavramlar
Çeyrekler açıklığı (IQR) ve Tukey çitleriOrtanca mutlak sapma (MAD) ve değiştirilmiş z-puanıMahalanobis uzaklığı