İstatistik Sözlüğü → Koşu Testi
Koşu Testianaliz
Bir dizideki gözlemlerin rastgele bir sırayla mı geldiğini, yoksa benzer değerlerin öbeklenip öbeklenmediğini ya da düzenli biçimde ardışık değişip değişmediğini sınayan parametrik olmayan test.
Kavram
Zaman içinde ya da belirli bir sırayla toplanan verilerde gözlemlerin birbirinden bağımsız olması birçok analizin temel varsayımıdır. Koşu testi, değerlerin sırasının rastgele olup olmadığını sorar: yüksek değerler peş peşe mi geliyor (kümelenme), yoksa yüksek ve düşük değerler sürekli yer mi değiştiriyor (alternasyon)?
Önce her gözlem bir kesme noktasına (çoğunlukla medyana) göre 'üstte' ya da 'altta' diye etiketlenir. Aynı etiketin kesintisiz sürdüğü her öbeğe koşu denir; ör. Ü Ü A Ü A A A dizisinde 4 koşu vardır. Rastgelelik altında beklenen koşu sayısı yalnız iki grubun büyüklüğüne bağlıdır: E[R] = 2n₁n₂/(n₁ + n₂) + 1. Gözlenen koşu sayısı bundan belirgin biçimde azsa benzer değerler öbeklenmiştir, belirgin biçimde fazlaysa değerler düzenli biçimde ardışık değişmektedir.
Test yalnız değerlerin kesme noktasının hangi yanında olduğuna baktığı için dağılım varsayımı gerektirmez; ama aynı nedenle büyüklük bilgisini kullanmaz ve otokorelasyon katsayısı gibi bir etkinin ne kadar güçlü olduğunu söylemez. Anlamlı bir sonuç dizinin rastgele olmadığını gösterir, nedenini (eğilim, mevsimsellik, ardışık bağımlılık) göstermez.
Ne zaman kullanılır?
- Zaman sırasıyla toplanmış bir ölçüm dizisinin ya da bir modelin artıklarının rastgele sıralanıp sıralanmadığını hızlıca sınamak istendiğinde.
- Değerler zaten iki kategoriliyse (0/1, yazı/tura, kusurlu/kusursuz) dizinin rastgeleliğini doğrudan sınamak için de kullanılabilir.
- Ardışık bağımlılığın gücünü ve gecikmesini görmek gerekiyorsa otokorelasyon fonksiyonu ya da Ljung-Box testi; regresyon artıklarında birinci derece otokorelasyon için Durbin-Watson testi daha bilgilendiricidir.
Gündelik bir örnek
Bir fırın her sabah çıkan ekmeklerin ağırlığını sırayla tartıyor. 30 günlük kayıtta medyanın üstündeki günlere Ü, altındakilere A yazıldığında dizi 'Ü Ü Ü Ü A A A A A Ü Ü Ü…' gibi uzun öbekler halinde ilerliyorsa yalnız 8 koşu sayılabilir, oysa rastgele bir sırada yaklaşık 16 koşu beklenir. Bu, fırının ayarının birkaç gün boyunca aynı yöne kaydığını düşündürür. Tersine, 'Ü A Ü A Ü A…' biçiminde 28 koşu çıksaydı her gün bir öncekini düzelten aşırı bir ayar alışkanlığından söz edilebilirdi.
MerQur'da parametreler
Sütun
Kavram: Koşu testi sıranın kendisini incelediği için seçilen sütundaki satır sırası anlamlı olmalıdır (çoğunlukla zaman sırası). Değerler zaten iki kategoriliyse dizi doğrudan iki etikete ayrılmış sayılır.
Gündelik örnek: Fırının 30 günlük ekmek ağırlıkları tarih sırasıyla tek bir sütunda durmalıdır. Kayıtlar ağırlığa göre sıralanmış olsaydı koşu sayısı anlamsız olurdu, çünkü sıra artık zamanı yansıtmazdı.
Ne işe yarar: Sırası anlamlı (zaman) diziyi seçer. Değerler yalnız 0 ve 1 ise dizi olduğu gibi kullanılır ve kesme ayarlarının hiçbiri etkili olmaz.
Sonuca etkisi: Tüm sonuçları belirler.
Doğrulama verisinde: hsb2 female (0/1): 4 koşu (E = 100.19), Z = -13.7496; kesme türü, değeri ve kuralı sonucu değiştirmez (tasarım gereği).
Güven düzeyi (%90, %95, %99, Diğer/özel 80.0-99.9)
Kavram: Kararın eşiğini (α = 1 − güven düzeyi) belirler: p bu eşiğin altındaysa dizinin rastgele olduğu varsayımı reddedilir. Test istatistiğinin kendisi değişmez.
Gündelik örnek: Fırın yöneticisi yalnız çok güçlü bir kanıt görürse fırını servise göndermek istiyorsa %99 güven seçer; bu durumda p = 0,03 çıkan bir dizi 'rastgele değil' sayılmaz, %95 güvende ise sayılırdı.
Ne işe yarar: Yalnız karar eşiği (α) ve grafikteki E[R] ± z·SD bandı için kullanılır.
Sonuca etkisi: Z ve p değişmez; karar değişebilir.
Doğrulama verisinde: lh (p = 0.003603): %99.9'da "H₀ kabul (p >= 0.001)", diğer düzeylerde kümelenme kararı.
Kesme noktası (Medyan, Ortalama, Mod, Özel değer) ve özel değer
Kavram: Sürekli bir ölçümü 'üstte' ve 'altta' diye iki etikete ayırmak için kullanılan eşiktir. Medyan iki grubu yaklaşık eşit büyüklükte tutar; ortalama ya da anlamlı bir hedef değer de seçilebilir ve koşu sayısı bu seçime göre değişir.
Gündelik örnek: Fırının ekmekleri için medyan yerine paketteki 500 gramlık hedef ağırlık kesme noktası yapılabilir. O zaman soru 'hedefin üstünde ve altında kalan günler rastgele mi sıralanıyor?' olur.
Ne işe yarar: Sürekli diziyi iki gruba bölmek için kesme noktasını belirler: medyan, ortalama, mod (birden çoksa en küçüğü) ya da özel değer. Özel değer yalnız "Özel değer" seçiliyken okunur.
Sonuca etkisi: Grup büyüklükleri, koşu sayısı, Z ve p değişir.
Doğrulama verisinde: LEW: medyan -162 -> 120 koşu, Z = 2.6938, p = 0.007065; ortalama -177.435 -> Z = 2.7005; mod 83 (iki mod: 83 ve 194) -> Z = 4.0664; özel 0 -> Z = 4.6212.
Kesmeye eşit değerler (Alt gruba (x > kesme -> üst), Üst gruba (x >= kesme -> üst, SPSS kuralı))
Kavram: Kesme noktasına tam eşit çıkan gözlemlerin hangi gruba sayılacağını belirleyen kuraldır. Değerler yuvarlanmış ya da kesikliyse eşitlikler çok olabilir ve bu kural koşu sayısını değiştirebilir; bu nedenle raporda belirtilmelidir.
Gündelik örnek: Ekmekler 10 gramlık adımlarla tartılıyorsa birçok gün tam medyan olan 500 gram çıkabilir. Bu günlerin 'altta' mı 'üstte' mi sayıldığı öbeklerin sınırlarını ve dolayısıyla koşu sayısını değiştirir.
Ne işe yarar: x = kesme olan gözlemlerin hangi gruba gideceğini belirler.
Sonuca etkisi: Eşitlik yoksa (LEW) iki kural aynıdır; kesikli veride sonuç belirgin biçimde değişebilir ve raporda belirtilmelidir.
Doğrulama verisinde: discoveries (20 gözlem medyan 3'e eşit): alt kural 33 / 67, 44 koşu, Z = -0.2777, p = 0.781; üst kural 53 / 47, 38 koşu, Z = -2.5865, p = 0.0097.
Hipotez yönü (İki yönlü, Az koşu (kümelenme), Çok koşu (alternasyon))
Kavram: Rastgelelikten hangi yönde sapmanın arandığını belirtir: çift yönlü test hem az hem çok koşuya bakar; tek yönlü test yalnız kümelenmeyi (az koşu) ya da yalnız alternasyonu (çok koşu) arar. Yön veriye bakmadan seçilmelidir.
Gündelik örnek: Fırın teknisyeni yalnız ayarın birkaç gün aynı yöne kaymasından endişe ediyorsa 'az koşu' yönünü seçer. Hem kaymayı hem aşırı düzeltmeyi merak ediyorsa çift yönlü test uygundur.
Ne işe yarar: Az ya da çok koşu yönünde tek yanlı test.
Sonuca etkisi: Yön seçiliyken ana p ve karar yönlü p'ye dayanır; iki yönlü p ayrı satırda gösterilir.
Doğrulama verisinde: LEW "Az koşu": yönlü p = 0.996468, karar H₀ reddedilemedi; "Çok koşu" p = 0.003532, anlamlı. lh "Az koşu" p = 0.001802 anlamlı. İki yönlü p = 0.007065.
Süreklilik düzeltmeli Z (onay kutusu)
Kavram: Koşu sayısı tamsayıdır ama Z istatistiği onu sürekli normal dağılımla karşılaştırır. Süreklilik düzeltmesi bu uyumsuzluğu azaltmak için farkı yarım birim küçültür ve küçük dizilerde daha temkinli bir p verir.
Gündelik örnek: Fırının yalnız 20 günlük kaydı varsa 9 koşu ile 10 koşu arasındaki fark normal yaklaşımda olduğundan büyük görünebilir. Düzeltmeli Z bu küçük örneklemde aşırı iyimser bir p'nin önüne geçer.
Ne işe yarar: |R - E| değeri 0.5 azaltılmış Z ve p (|R - E| <= 0.5 ise Z = 0).
Sonuca etkisi: Yalnız ek satır.
Doğrulama verisinde: LEW Zcc = 2.6229, p = 0.008719; lh Zcc = -2.7648, p = 0.005696.
Kesin p (onay kutusu)
Kavram: p-değerini normal yaklaşım yerine, verilen grup büyüklükleri için koşu sayısının tam olasılık dağılımından hesaplar; özellikle kısa dizilerde daha güvenilirdir.
Gündelik örnek: Fırın yalnız iki haftalık kayıtla karar vermek zorundaysa normal yaklaşım kaba kalır. Kesin p, 14 günün tüm olası sıralamaları arasında gözlenenden en az bu kadar uç bir koşu sayısının ne sıklıkla çıkacağını doğrudan hesaplar.
Ne işe yarar: Swed-Eisenhart koşu dağılımından kesin p (iki yanlıda |r - E| >= |R - E|).
Sonuca etkisi: Yalnız ek satır; karar satırı asimptotik p'yi kullanır.
Doğrulama verisinde: LEW 0.008562, lh 0.004870, discoveries 0.820972, hsb2 write 0.886747.
Gerçek veride örnek
Veri: lh hormon dizisi, Diggle 1990, R datasets
Değişkenler: sütun value (10 dakika arayla ölçülen luteinize edici hormon düzeyi, 48 gözlem)
- Soru: 48 ardışık ölçümden oluşan LH hormon dizisi rastgele mi? Koşu testi, medyanın üstü/altı dizisindeki koşu (aynı işaretli ardışık blok) sayısını beklenenle karşılaştırır.
- Betimsel: Medyan 2.3; 23 değer medyanın üstünde, 25 değer altında ya da eşit. Gözlenen koşu sayısı 15, rastgelelik altında beklenen 24.96 (SD 3.42).
- Sonuç: Z = -2.91, p = 0.0036. Sıfır hipotezi reddedilir: dizi rastgele değildir.
- Yorum: Koşu sayısı beklenenden az olduğundan benzer değerler peşpeşe gelir (kümelenme, pozitif otokorelasyon); zaman serisi analizinde bağımsızlık varsayımı sağlanmaz.
- Sınırlılık: Medyana eşit değerlerin hangi gruba konduğu sonucu değiştirir; "Alt gruba" ve "Üst gruba" seçenekleri farklı Z verir. Kural raporda belirtilmelidir.
- APA: Koşu testi, R = 15, E[R] = 24.96, Z = -2.91, p = .004.
İlgili kavramlar
Anlamlılık düzeyi (α)Güven düzeyi ve güven aralığıAsimptotik (normal) yaklaşımKesme noktası (ikiye ayırma)Süreklilik düzeltmesi (Yates)Tek yönlü ve çift yönlü test (hipotez yönü)Kesin (exact) test ve kesin p-değeriBağlı değerler ve sıfır farklar (sıra testleri)
Örneklerdeki sayılar MerQur'un bağımsız, kamuya açık doğrulama verileri üzerindeki çıktılarıdır; ayrıntılar için MerQur Teknik Not'a bakınız.