MerQuR+İstatistik Sözlüğü

İstatistik Sözlüğü → Bland-Altman Uyum Analizi

Bland-Altman Uyum Analizianaliz

Aynı şeyi ölçen iki yöntemin birbirinin yerine kullanılıp kullanılamayacağını, aralarındaki ortalama farkı (yanlılık) ve bireysel farkların çoğunun düştüğü uyum sınırlarını hesaplayarak değerlendiren analiz.

Kavram

Yeni bir ölçüm yöntemi (daha ucuz, daha hızlı ya da daha az acı veren) eskisinin yerine geçebilir mi? Bu soruya korelasyonla yanıt verilemez: iki yöntem çok yüksek korelasyonlu olup yine de birbirinden sistematik olarak farklı değerler verebilir; ör. biri her zaman diğerinden 10 birim fazla ölçüyorsa korelasyon mükemmeldir ama uyum yoktur. Bland-Altman analizi doğrudan iki ölçüm arasındaki farklara bakar.

Her nesne için iki yöntemin farkı ve ortalaması hesaplanır. Farkların ortalaması yanlılıktır (bias): yöntemlerden birinin ortalamada ne kadar fazla ya da az ölçtüğünü gösterir. Farklar yaklaşık normal dağılıyorsa bireysel farkların yaklaşık %95'i uyum sınırları içinde kalır: LoA = yanlılık ± 1,96 × farkların standart sapması. Farkların ortalamaya karşı çizildiği grafik, farkın ölçüm büyüklüğüyle değişip değişmediğini (orantısal yanlılık) gösterir.

Uyum sınırlarının kabul edilebilir olup olmadığı istatistikle değil, alanın bilgisiyle karar verilir: hangi büyüklükteki farkın klinik ya da pratik olarak önemsiz sayılacağı önceden belirlenmelidir. Yanlılık ve uyum sınırları da örneklemden kestirildiği için güven aralıklarıyla birlikte raporlanmalıdır; küçük örneklemlerde bu aralıklar geniştir. Fark ölçüm büyüklüğüyle artıyorsa yüzde fark, log oran ya da regresyon tabanlı uyum sınırları daha uygundur.

Ne zaman kullanılır?

  • Aynı niceliği ölçen iki yöntemin, cihazın ya da gözlemcinin birbirinin yerine kullanılıp kullanılamayacağını değerlendirirken (yöntem karşılaştırma çalışmaları).
  • Aynı kişilerde birden çok eşli ölçüm varsa tekrarlı ölçümlü Bland-Altman yöntemi kullanılır; ölçümler kategorikse Cohen kappa uygundur.
  • Bir yöntemin tekrarlanabilirliği ya da birden fazla değerlendiricinin güvenirliği tek bir katsayıyla özetlenmek isteniyorsa sınıf içi korelasyon katsayısı ya da Lin uyum korelasyon katsayısı Bland-Altman'a ek olarak raporlanabilir.

Gündelik bir örnek

Bir aile hekimliği birimi, hastaların evde kullandığı ucuz bir tansiyon aletinin muayenehanedeki standart cihazla uyumlu olup olmadığını merak ediyor. 50 hastanın büyük tansiyonu iki cihazla ölçülüyor. Ev cihazı ortalamada 2 mmHg fazla ölçüyor (yanlılık) ve farkların standart sapması 5 mmHg; uyum sınırları yaklaşık −8 ile +12 mmHg arasında çıkıyor. Yani bir hastada ev cihazı standart cihazdan 8 mmHg az ile 12 mmHg fazla arasında bir değer verebilir. Hekim, tedavi kararları için ±10 mmHg'lik farkı kabul edilebilir sınır olarak belirlediyse, üst sınır bu eşiği aştığı için ev cihazını standart cihazın yerine kullanmak doğru olmaz.

MerQur'da parametreler

Yöntem 1 ve Yöntem 2

Kavram: Karşılaştırılan iki ölçüm yöntemidir; her satırda aynı nesnenin iki yöntemle ölçülen değerleri bulunur ve fark birinciden ikincinin çıkarılmasıyla hesaplanır. Referans (eski) yöntemi ikinci sıraya koymak farkı 'yeni − eski' olarak okumayı kolaylaştırır.

Gündelik örnek: Tansiyon örneğinde birinci yöntem ev cihazı, ikinci yöntem standart cihazdır; yanlılık +2 mmHg ise 'ev cihazı ortalamada 2 mmHg fazla ölçüyor' diye okunur. Sıra tersine çevrilirse yanlılık −2 olur ama uyum sınırlarının genişliği değişmez.

Ne işe yarar: Karşılaştırılan iki ölçümdür; fark = yöntem 1 - yöntem 2. Referans (eski) yöntemi ikinci sıraya koymak "yeni - eski" yorumunu kolaylaştırır.

Sonuca etkisi: Sıra değişirse bias, uyum sınırları ve eğimin işareti değişir; SD ve aralık genişlikleri aynı kalır.

Doğrulama verisinde: Wright 1 - mini Wright 1: bias -2.1176 [-22.0488, 17.8135]; ters sırada +2.1176 [-17.8135, 22.0488].

Güven Düzeyi (%90, %95, %99, Diğer (özel))

Kavram: Yanlılığın ve uyum sınırlarının kendi güven aralıklarının düzeyini belirler. Uyum sınırlarının kendisi, bireysel farkların yaklaşık %95'ini kapsayacak biçimde tanımlıdır ve bu seçimle değişmez; güven aralıkları ise bu sınırların örneklemden kestirilmesinin belirsizliğini gösterir.

Gündelik örnek: 50 hastayla üst uyum sınırı +12 mmHg ise %95 güven aralığı ör. +9,6 ile +14,4 mmHg arası çıkabilir. Aralığın büyük kısmı hekimin +10 mmHg'lik sınırının üstünde kalsa da alt ucu bu sınırın altına iner; daha kesin bir karar için daha çok hasta gerekir.

Ne işe yarar: Bias aralığı (t, df = n - 1), uyum sınırı aralıkları (SE = SD·√(3/n), t) ve eğim aralığının düzeyini belirler. Uyum sınırlarının kendisi her zaman bias ± 1.96·SD'dir (yaklaşık %95 kapsama).

Sonuca etkisi: Yalnız güven aralıkları değişir; yorum satırı kapsamanın her zaman %95 olduğunu yazar, tablo etiketleri seçilen düzeyi gösterir.

Doğrulama verisinde: Bias aralığı: %90 [-18.5323, 14.2970], %95 [-22.0488, 17.8135], %99 [-29.5786, 25.3433]; alt uyum sınırı aralığının alt ucu %95'te -112.6191, %99.9'da -143.4800 (t dağılımı).

→ Güven düzeyi ve güven aralığı

Orantısal yanlılık çizgisi

Kavram: Farkların iki ölçümün ortalamasına karşı regresyon doğrusunu grafiğe ekler. Doğru belirgin biçimde eğimliyse yöntemler arasındaki fark ölçülen değerin büyüklüğüyle değişiyor demektir (orantısal yanlılık); bu durumda tek bir yanlılık değeri yanıltıcıdır.

Gündelik örnek: Ev cihazı normal tansiyonda standart cihaza yakın ama yüksek tansiyonda belirgin biçimde fazla ölçüyorsa doğru yukarı eğimli çıkar. Bu, tam da tedavi kararlarının önemli olduğu yüksek değerlerde cihazın daha az güvenilir olduğu anlamına gelir.

Ne işe yarar: Grafiğe fark ~ ortalama OLS doğrusunu ekler; farkın ölçüm büyüklüğüyle değişip değişmediğini görsel olarak incelemek içindir (Bland ve Altman, 1999).

Sonuca etkisi: Yalnız grafik; eğim testi her durumda metindedir.

Doğrulama verisinde: Eğim 0.0287 (SE 0.0882, p = 0.7495) her koşuda raporlanır.

→ Orantılı yanlılık

Fark ölçeği (ek) (Ham fark, Yüzde fark (% ortalama), Oran (log ölçeği))

Kavram: Farkların ölçüm büyüklüğüyle orantılı arttığı durumlarda farkı ham birim yerine yüzde ya da oran olarak ifade eder. Log ölçeğinde hesaplanan uyum sınırları geri dönüştürüldüğünde 'bir yöntem diğerinin %90'ı ile %115'i arasında ölçer' gibi oransal sınırlar verir.

Gündelik örnek: Bir laboratuvar kolesterolü iki yöntemle ölçüyor ve farklar düşük değerlerde 5, yüksek değerlerde 20 birime çıkıyorsa ham farklar yerine yüzde farklar daha anlamlıdır: ör. 'yeni yöntem eski yöntemden −%6 ile +%8 arasında farklı ölçer'.

Ne işe yarar: Farkın ortalamaya orantılı arttığı durumlarda ek analiz: yüzde fark 100·(y₁ - y₂)/ortalama veya log oran; log ölçeğinde uyum sınırları oran olarak geri dönüştürülür.

Sonuca etkisi: Ek bölüm; ana sonuçlar ham farkla verilir. Normallik, parametrik olmayan LoA, regresyon LoA, kesin aralık, Δ kararı ve tekrarlı ölçüm ölçekli farkta hesaplanır; başlıklar ölçeği yazar.

Doğrulama verisinde: PEFR log: bias -0.0118, oran 0.9883, uyum sınırı oranı [0.7783, 1.2550]; yüzde: bias -1.158, LoA [-24.87, 22.55]. Log farkında Shapiro-Wilk W = 0.849, p = 0.010.

→ Orantılı yanlılık

Ek çıktılar: Fark normalliği

Kavram: Uyum sınırlarının 'farkların yaklaşık %95'ini kapsar' yorumu farkların yaklaşık normal dağıldığını varsayar. Normallik testi, çarpıklık-basıklık ve Q-Q grafiği bu varsayımı denetler.

Gündelik örnek: Tansiyon ölçümlerinde birkaç hastada ev cihazı manşet hatası yüzünden çok yüksek değer verdiyse farkların dağılımı bir yana çarpılır. Bu durumda normal dağılıma dayalı uyum sınırları gerçek kapsamayı yansıtmaz; parametrik olmayan sınırlar ya da uç değerlerin incelenmesi gerekir.

Ne işe yarar: Farkların Shapiro-Wilk testi, çarpıklık ve basıklık ve Q-Q grafiği; uyum sınırlarının normal dağılım varsayımını denetler.

Sonuca etkisi: Ek bölüm.

Doğrulama verisinde: PEFR W = 0.9579, p = 0.5931; yansız çarpıklık/basıklık G1/G2: 0.283 / 0.371.

→ Normallik varsayımı

Ek çıktılar: Lin CCC

Kavram: Lin uyum korelasyon katsayısı (CCC), iki ölçümün hem ne kadar ilişkili hem de ne kadar aynı değerleri verdiğini 0 ile 1 arasında (negatif uyumda −1'e kadar) tek bir sayıyla özetler. Pearson korelasyonundan farkı, sistematik yanlılığı da cezalandırmasıdır; uyum sınırlarının yerine değil, yanında kullanılır.

Gündelik örnek: Ev cihazı her zaman tam 10 mmHg fazla ölçseydi Pearson korelasyonu 1 olurdu, ama CCC 1'in belirgin biçimde altında kalırdı. CCC böylece 'iki cihaz birlikte artıp azalıyor' ile 'iki cihaz aynı değeri veriyor' arasındaki farkı yakalar.

Ne işe yarar: Lin (1989) uyum korelasyon katsayısı, Fisher z aralığı ve C_b yanlılık çarpanı; tek sayılık uyum özetidir, LoA'nın yerine değil yanında kullanılır.

Sonuca etkisi: Ek bölüm.

Doğrulama verisinde: PEFR CCC 0.9427 [%95 0.8505, 0.9787], C_b 0.9994; RV/IC 0.6614 [0.5090, 0.7736].

→ Lin uyum korelasyon katsayısı (CCC)

Ek çıktılar: Parametrik olmayan LoA

Kavram: Farklar normal dağılmıyorsa uyum sınırlarını formül yerine farkların kendi yüzdeliklerinden alır: farkların %2,5'inin altında ve %97,5'inin altında kaldığı değerler. Güvenilir olması için yeterince büyük bir örneklem gerekir.

Gündelik örnek: Hekim 500 hastanın ölçümünü toplasaydı, farkları sıraya dizip en küçük %2,5'lik dilimin sınırını alt, en büyük %2,5'lik dilimin sınırını üst uyum sınırı olarak alabilirdi. Bu yöntem çarpık farklarda normal formülden daha dürüst sonuç verir.

Ne işe yarar: Farkların 2.5., 50. ve 97.5. yüzdelikleri (doğrusal enterpolasyon, Hyndman-Fan tip 7); farklar normal değilse ve n büyükse uygundur.

Sonuca etkisi: Ek bölüm.

Doğrulama verisinde: PEFR [-65.8, 68.6], medyan -8. n = 17'de uç yüzdelikler fiilen en küçük ve en büyük gözlemdir.

→ Dağılımdan bağımsız (sıra istatistiği) güven aralığı

Ek çıktılar: Regresyon tabanlı LoA

Kavram: Hem yanlılığın hem de farkların yayılımının ölçüm düzeyiyle değiştiği durumlar için uyum sınırlarını düz çizgiler yerine ölçüm büyüklüğüne bağlı eğri ya da eğimli çizgiler olarak hesaplar. Böylece her ölçüm düzeyi için ayrı bir uyum aralığı okunabilir.

Gündelik örnek: Ev cihazı 120 mmHg civarında ±6, 180 mmHg civarında ±15 mmHg sapıyorsa tek bir uyum aralığı yanıltıcıdır. Regresyon tabanlı sınırlar hekime 'normal tansiyonda cihaz yeterli, yüksek tansiyonda değil' demeyi sağlar.

Ne işe yarar: Bland ve Altman (1999): D = b0 + b1·A, |e| = c0 + c1·A, LoA(A) = D(A) ± 1.96·√(π/2)·(c0 + c1·A); farkın ortalaması veya yayılımı ölçüm düzeyiyle değişiyorsa kullanılır.

Sonuca etkisi: Ek bölüm ve grafikte eğri sınırlar.

Doğrulama verisinde: PEFR b0 = -15.0675, b1 = 0.0287, c0 = 67.7181, c1 = -0.0855; RV/IC b0 = 0.4224, b1 = 0.0358.

→ Uyum sınırları (Bland-Altman)

Ek çıktılar: Kesin LoA GA

Kavram: Uyum sınırlarının güven aralıklarını yaklaşık formül yerine merkezî olmayan t dağılımından kesin olarak hesaplar. Yaklaşık formül küçük örneklemlerde aralıkları gereğinden dar gösterir.

Gündelik örnek: Hekim yalnız 12 hastayla çalışsaydı yaklaşık formül uyum sınırlarının belirsizliğini olduğundan küçük gösterirdi. Kesin aralık, az hastayla verilen bir 'cihaz yeterli' kararının ne kadar kırılgan olduğunu daha doğru yansıtır.

Ne işe yarar: Carkeet (2015) merkezi olmayan t dağılımına dayalı kesin uyum sınırı aralıkları; küçük n'de yaklaşık SE = SD·√(3/n) aralığı fazla dardır.

Sonuca etkisi: Ek bölüm; Δ kararında kesin aralık kullanılır.

Doğrulama verisinde: PEFR alt sınır [-124.16, -53.10], üst sınır [48.86, 119.93]; yaklaşık yöntemde [-112.62, -43.58] ve [39.34, 108.38] (kesin aralık merkezi olmayan t nicelikleriyle).

→ Merkezi olmayan t dağılımına dayalı güven aralığı

Klinik kabul sınırı Δ

Kavram: İki yöntem arasında pratikte önemsiz sayılacak en büyük farktır (±Δ). Uyum sınırları (ve tercihen onların güven aralıkları) bu sınırın içinde kalıyorsa yöntemler birbirinin yerine kullanılabilir sayılır. Δ veriye bakılmadan, alanın bilgisine göre belirlenmelidir.

Gündelik örnek: Hekim çalışmaya başlamadan önce 'iki cihaz en fazla ±10 mmHg farklıysa tedavi kararım değişmez' diye Δ = 10 belirler. Uyum sınırları −8 ile +12 olduğu için üst sınır Δ'yı aşar ve karar 'uyumlu değil' olur.

Ne işe yarar: Uyum sınırlarının ve aralıklarının önceden belirlenmiş ±Δ içinde olup olmadığını raporlar (0 = yok). Kabul sınırı veri görülmeden belirlenmelidir.

Sonuca etkisi: Ek satır (Evet/Hayır). Denek seçiliyse karar tekrarlı ölçüm LoA'sına göre verilir; ölçek seçiliyse ölçekli fark biriminde yorumlanır.

Doğrulama verisinde: PEFR Δ = 80: LoA içinde Evet, aralık içinde Hayır; Δ = 120: Evet/Evet; Δ = 120 + kesin aralık: Evet/Hayır.

→ Uyum sınırları (Bland-Altman)

Denek (tekrarlı ölçüm)

Kavram: Aynı kişide birden çok eşli ölçüm varsa, bu ölçümler birbirinden bağımsız değildir. Denek değişkeni belirtildiğinde farkların değişkenliği kişiler arası ve kişi içi bileşenlere ayrılır ve uyum sınırları bu yapıya göre hesaplanır; bağımsızmış gibi davranmak sınırları yanlış gösterir.

Gündelik örnek: Hekim her hastanın tansiyonunu üç gün boyunca her iki cihazla ölçtüyse 50 hasta için 150 çift ölçüm olur, ama bunlar 150 bağımsız kişi değildir. Denek sütunu seçildiğinde analiz her hastanın kendi tekrarlarını hesaba katar.

Ne işe yarar: Denek başına birden çok çift varsa Bland ve Altman (2007) "gerçek değer değişebilir" yöntemiyle σ²_b + σ²_w ve uyum sınırlarını hesaplar.

Sonuca etkisi: Ana LoA, Δ kararı ve APA özeti tekrarlı ölçüm LoA'sını kullanır; bağımsız-çift LoA ayrı satırda verilir. Her denekte tek çift varsa açık not yazılır; denek sütunu ölçüm sütunlarından biri olamaz.

Doğrulama verisinde: RV/IC σ²_w = 0.2276, σ²_b = 0.7498, SD = 0.9886, LoA [-1.3356, 2.5399] (bağımsız sayılırsa SD 0.9611, LoA [-1.2815, 2.4858]); varyans bileşenleri tek yönlü ANOVA kareler ortalamalarından (tip I) hesaplanır.

→ Varyans bileşenleri

Gerçek veride örnek

Veri: Bland ve Altman (1986) Lancet, PEFR verisi

Değişkenler: yöntem 1 wright1 (Wright tepe akım ölçeri, 1. ölçüm), yöntem 2 mini1 (mini Wright ölçeri, 1. ölçüm)

  • Soru: Wright tepe akım ölçeri ile mini Wright ölçeri aynı kişilerde (n = 17) uyumlu PEFR (l/dk) ölçümleri veriyor mu?
  • Sonuç (yanlılık): Ortalama fark (wright1 - mini1) = -2.12 l/dk, %95 GA [-22.05, 17.81]; t(16) = -0.23, p = .825. Sistematik fark yoktur.
  • Uyum sınırları: SD(fark) = 38.77; LoA = -78.10 ile 73.86 l/dk (genişlik 151.96). İki ölçerin bireysel ölçümleri birbirinden 76 l/dk'ya kadar sapabilir; LoA güven aralıkları alt sınır için [-112.62, -43.58], üst sınır için [39.34, 108.38].
  • Orantısal yanlılık: Farkın ortalamaya regresyonunda eğim 0.029, t(15) = 0.33, p = .749; fark ölçüm düzeyine bağlı değildir.
  • Ek bulgu: Pearson r = 0.943 (p < .001); ancak yüksek korelasyon uyumu göstermez, uyumu LoA genişliği belirler.
  • Sınırlılık: n = 17 küçük olduğundan LoA güven aralıkları geniştir; yaklaşık 76 l/dk'lık farkın klinik olarak kabul edilebilirliği alan bilgisine göre değerlendirilmelidir.
  • APA: Yanlılık = -2.12 l/dk, t(16) = -0.23, p = .825; %95 uyum sınırları [-78.10, 73.86].

İlgili kavramlar

Normallik varsayımıUyum sınırları (Bland-Altman)Orantılı yanlılıkLin uyum korelasyon katsayısı (CCC)Merkezi olmayan t dağılımına dayalı güven aralığıDağılımdan bağımsız (sıra istatistiği) güven aralığıVaryans bileşenleriFisher z dönüşümü (korelasyon güven aralığı)

Örneklerdeki sayılar MerQur'un bağımsız, kamuya açık doğrulama verileri üzerindeki çıktılarıdır; ayrıntılar için MerQur Teknik Not'a bakınız.