MerQuR+İstatistik Sözlüğü

İstatistik Sözlüğü → Karma Desen ANOVA, Split-Plot

Karma Desen ANOVA, Split-Plotanaliz

Farklı grupların aynı kişilerde birkaç kez ölçüldüğü desenlerde grup farkını, zaman içindeki değişimi ve en önemlisi grupların zaman içinde farklı seyredip seyretmediğini (grup × zaman etkileşimi) birlikte sınayan varyans analizi.

Kavram

Bir müdahalenin etkisini görmek için en güçlü desenlerden biri, kişileri gruplara ayırıp her grubu müdahaleden önce ve sonra birkaç kez ölçmektir. Burada iki tür faktör vardır: kişileri birbirinden ayıran denekler-arası faktör (ör. program türü) ve aynı kişide tekrarlanan denek-içi faktör (ör. ölçüm zamanı). Karma desen ANOVA üç soruyu birlikte yanıtlar: gruplar genel olarak farklı mı, zaman içinde bir değişim var mı ve değişim gruplara göre farklı mı? Müdahale araştırmalarında asıl ilgi çoğu zaman bu son soruya, yani grup × zaman etkileşimine yöneliktir.

Analiz, değişkenliği iki katmana ayırır. Grup etkisi kişiler arası değişkenliğe göre, zaman etkisi ve grup × zaman etkileşimi ise kişilerin kendi içindeki değişkenliğe göre sınanır; bu yüzden her etkinin kendi hata terimi ve serbestlik derecesi vardır. Etkileşim anlamlıysa ana etkiler tek başına yanıltıcı olabilir; grupların her zaman noktasında karşılaştırılması ya da her grubun kendi içindeki zaman etkisinin incelenmesi (basit etkiler) gerekir.

Varsayımlar iki desenin varsayımlarını birleştirir: her zaman noktasında grup varyansları eşittir (Levene), tekrarlı ölçümlerin kovaryans yapısı gruplar arasında aynıdır (Box M) ve denek-içi ölçümler küreselliği sağlar (Mauchly). Küresellik bozulursa Greenhouse-Geisser ya da Huynh-Feldt düzeltmesi kullanılır. Klasik yöntemde ölçümü eksik olan kişiler analizden çıkar; eksik veri çoksa karma etkili modeller daha uygundur.

Ne zaman kullanılır?

  • İki ya da daha fazla grup aynı sonuç değişkeninde birden çok zamanda veya koşulda ölçüldüğünde ve grupların zaman içindeki seyri karşılaştırılmak istendiğinde (tedavi-kontrol izlem çalışmaları, eğitim programı değerlendirmeleri).
  • Grup yoksa ve yalnız aynı kişilerin ölçümleri karşılaştırılıyorsa tekrarlı ölçümler ANOVA; yalnız ön ve son ölçüm varsa ve amaç son ölçümü ön ölçüme göre düzeltilmiş olarak karşılaştırmaksa ANCOVA da düşünülebilir.
  • Ölçüm zamanları kişiden kişiye farklıysa, çok sayıda eksik veri varsa ya da zamanı sürekli bir değişken olarak modellemek gerekiyorsa karma etkili (çok düzeyli) modeller tercih edilir.

Gündelik bir örnek

Bir ilçede 40 öğrenci rastgele iki okuma programına ayrılıyor: 20'si yeni sesli okuma programına, 20'si standart programa. Okuma hızları (dakikada okunan kelime) başlangıçta, 3. ayda ve 6. ayda ölçülüyor. Başlangıçta iki grup 60 kelimeyle aynı yerde; 6. ayda standart grup 75, yeni program grubu 90 kelimeye çıkıyor. Karma desen ANOVA'da zaman etkisi her iki grubun da ilerlediğini, anlamlı bir grup × zaman etkileşimi ise yeni programdaki çocukların daha hızlı ilerlediğini gösterir; programın etkisine dair asıl kanıt budur.

MerQur'da parametreler

Basit etkiler ve ikili karşılaştırma (onay kutusu)

Kavram: Basit etki, bir faktörün etkisinin diğer faktörün tek bir düzeyinde sınanmasıdır. Grup × zaman etkileşimi anlamlıysa iki yönden bakılır: gruplar her zaman noktasında karşılaştırılır ve her grubun kendi içindeki zaman değişimi ayrı ayrı sınanır.

Gündelik örnek: Başlangıçta iki program grubu arasında fark yokken 6. ayda 15 kelimelik anlamlı bir fark çıkabilir. Ayrıca her iki grubun da zaman içinde ilerlediği, ama ilerlemenin yeni programda daha büyük olduğu görülür.

Ne işe yarar: Etkileşim anlamlıyken grup farkını her zaman noktasında ve zaman etkisini her grupta sınar.

Sonuca etkisi: Grup etkisi her denek-içi düzeyde F(G - 1, N - G) ile; zaman etkisi her grupta havuzlanmış kovaryansla Hotelling T² kesin F ve Pillai ile sınanır; ikili karşılaştırmalarda sd = N - G.

Doğrulama verisinde: exer + diet: diet | time = 1 F(1, 28) = 3.701, p = 0.0646; time | diet = 2 Pillai = 0.3087, F(2, 27) = 6.027, p = 0.0069.

→ Basit etkiler

EMM / basit etki düzeltmesi (Bonferroni, Šidák, LSD)

Kavram: Basit etkilerin içindeki ikili karşılaştırmalar birden çok test demektir ve en az bir yanlış alarm olasılığını artırır. Bonferroni ve Šidák bu riski denetler; LSD düzeltme yapmaz.

Gündelik örnek: Her grupta üç zaman noktası üç çift oluşturur (başlangıç-3. ay, başlangıç-6. ay, 3. ay-6. ay). Bonferroni ile tek başına p = 0,03 çıkan bir karşılaştırma 0,09'a yükselir ve %5 düzeyinde anlamlı sayılmaz.

Ne işe yarar: Basit etkilerdeki ikili karşılaştırmalar için çoklu karşılaştırma düzeltmesi; aile her dilimdeki çiftlerdir.

Sonuca etkisi: Yalnız basit etkiler açıkken etkilidir. İkili karşılaştırma yıldızı sabit 0.05 ile verilir.

Doğrulama verisinde: exer + exertype, time = 2: at rest - running Šidák p < 0.0001, at rest - walking 0.4557.

→ Çoklu karşılaştırma ve aile boyu hata oranı (FWER)

Levene (onay kutusu)

Kavram: Grup karşılaştırmasının dayandığı varsayım, her zaman noktasında grupların varyanslarının eşit olmasıdır. Levene testi bu eşitliği her zaman noktası için ayrı ayrı sınar.

Gündelik örnek: 6. ayda yeni program grubunda okuma hızları 70 ile 110 arasına yayılırken standart grupta 70 ile 80 arasında toplanmışsa bu zaman noktasında varyanslar farklıdır ve Levene bunu işaret eder.

Ne işe yarar: Her denek-içi düzeyde gruplar arası varyans eşitliğini ortalama merkezli sınar.

Sonuca etkisi: Yalnız bilgi satırları.

Doğrulama verisinde: exer + exertype: time 1 F(2, 27) = 0.7777, p = 0.4695; time 3 F = 13.7097, p = 0.0001.

→ Levene testi

Box M (onay kutusu)

Kavram: Box M testi, tekrarlı ölçümlerin varyanslarının ve aralarındaki korelasyonların, yani kovaryans matrislerinin, gruplar arasında aynı olup olmadığını sınar. Çok duyarlı bir testtir; büyük örneklemlerde küçük farkları da anlamlı bulur, bu yüzden genellikle daha katı bir eşikle (ör. 0,001) yorumlanır.

Gündelik örnek: Standart programda çocukların 3. ay ve 6. ay hızları birbiriyle çok yakından ilişkiliyken yeni programda bu ilişki zayıfsa, yani bazı çocuklar beklenmedik sıçramalar yapıyorsa, iki grubun kovaryans yapısı farklıdır ve Box M bunu yakalayabilir.

Ne işe yarar: Denek-içi düzeylerin kovaryans matrislerinin gruplar arası eşitliğini χ² yaklaşımıyla sınar.

Sonuca etkisi: Yalnız bilgi satırı.

Doğrulama verisinde: exer + diet: χ²(6) = 13.2674, p = 0.0390.

→ Box M testi (kovaryans matrislerinin eşitliği)

Küresellik düzeltmesi (Otomatik, Greenhouse-Geisser, Huynh-Feldt, Alt sınır, Tümü)

Kavram: Denek-içi etkiler (zaman ve grup × zaman) küresellik varsayar: zaman çiftleri arasındaki fark puanlarının varyansları eşit olmalıdır. Bozulduğunda serbestlik dereceleri ε katsayısıyla küçültülür; Greenhouse-Geisser daha temkinli, Huynh-Feldt biraz daha serbest, alt sınır ise en temkinli düzeltmedir.

Gündelik örnek: Okuma hızındaki başlangıç-3. ay değişimi çocuktan çocuğa çok farklıyken 3. ay-6. ay değişimi tutarlıysa küresellik bozulur. Düzeltilmiş p değerleri de etkileşimi anlamlı buluyorsa programın etkisine dair sonuç ihlale rağmen sağlamdır.

Ne işe yarar: Denek-içi ve etkileşim satırları için düzeltilmiş sd ve p üretir; ε değerleri gruplar-içi havuzlanmış kovaryanstan hesaplanır.

Sonuca etkisi: Otomatik seçimde Mauchly ihlal ediliyorsa GG/HF p satırı eklenir. Çok faktörlü yolda Otomatik, Tümü gibi davranır.

Doğrulama verisinde: exer + diet, time: GG ε = 0.7538, F(1.51, 42.21), p = 0.000302; HF ε = 0.8158, p = 0.000194; alt sınır p = 0.001860.

→ Greenhouse-Geisser ve Huynh-Feldt düzeltmeleri

Genelleştirilmiş η² (onay kutusu)

Kavram: Genelleştirilmiş η², etkinin büyüklüğünü desene bağlı olmayan bir biçimde verir; kişiler arası farkları da hesaba kattığı için tekrarlı ölçümlü ve bağımsız gruplu çalışmaların etkileri birbiriyle karşılaştırılabilir hâle gelir.

Gündelik örnek: Okuma programının etkisi bu çalışmada karma desenle, başka bir çalışmada yalnız 6. ay ölçümleriyle iki bağımsız grup olarak incelenmiş olabilir. Genelleştirilmiş η², iki çalışmadaki etkinin aynı ölçekte konuşulmasını sağlar.

Ne işe yarar: Genelleştirilmiş η²'yi verir (Olejnik ve Algina, 2003).

Sonuca etkisi: Yalnız ek satır.

Doğrulama verisinde: exer + diet: diet 0.0726, time 0.1136, etkileşim 0.0118 (genelleştirilmiş η²).

→ Genelleştirilmiş eta kare (η²G)

Çok değişkenli testler (onay kutusu)

Kavram: Çok değişkenli yaklaşım, zaman noktaları arasındaki farkları birlikte bir vektör olarak ele alır ve grupların bu vektör bakımından farklı olup olmadığını sınar. Küresellik varsayımı gerektirmez; bu yüzden küresellik ciddi biçimde bozulduğunda bağımsız bir ikinci görüş sunar.

Gündelik örnek: Her çocuk için 'başlangıçtan 3. aya' ve '3. aydan 6. aya' kazanımlar birlikte ele alınır ve iki programın bu kazanım profilleri karşılaştırılır. Sonuç tek değişkenli etkileşim testiyle aynı yönde çıkarsa bulguya daha çok güvenilir.

Ne işe yarar: Fark puanları ~ grup MANOVA'sını verir.

Sonuca etkisi: Yalnız ek satır.

Doğrulama verisinde: exer + diet time Pillai 0.3565, F(2, 27) = 7.4790; Wilks 0.64349965, F 7.48. Üç grupta Hotelling-Lawley F McKeon yaklaşımıyla hesaplanır: F(4, 30.19) = 13.6954.

→ Çok değişkenli test istatistikleri (Wilks Λ, Pillai izi, Hotelling-Lawley, Roy)

Grafik GA (onay kutusu)

Kavram: Etkileşim grafiğinde hata çubukları, her ortalamanın belirsizliğini gösterir. Çubuklar örtüşüyor ya da örtüşmüyor olması tek başına anlamlılık testi yerine geçmez, ama farkların ne kadar kesin tahmin edildiğine dair görsel bir fikir verir.

Gündelik örnek: 6. ayda yeni programın ortalaması 90, standart programın 75 kelime ise güven aralığı çubukları iki noktanın ne kadar kesin olduğunu gösterir. Çubuklar kısa ve birbirinden uzaksa fark güvenilir görünür.

Ne işe yarar: Yalnız etkileşim grafiğinin hata çubuklarını ekler.

Sonuca etkisi: Metin çıktısı değişmez.

→ Hata çubukları (ortalama ± GA grafiği)

Polinom kontrastlar (Yok, Doğrusal, Kuadratik, Kübik)

Kavram: Zaman noktaları sıralı ve eşit aralıklıysa polinom kontrastlar değişimin biçimini sınar: doğrusal bileşen düzenli bir artışı, kuadratik bileşen hızlanan ya da yavaşlayan bir eğriyi gösterir. Grup × eğilim etkileşimi ise grupların bu eğilimler bakımından farklı olup olmadığını sınar.

Gündelik örnek: Ölçümler 0., 3. ve 6. aylarda yapıldığından eşit aralıklıdır. Grup × doğrusal eğilim etkileşimi anlamlıysa iki programda okuma hızının düzenli artış eğimi farklıdır; yeni programda çizgi daha diktir.

Ne işe yarar: Denek-içi eğilimleri ve grup x eğilim etkileşimini sınar (Tip III, ağırlıksız grup ortalamaları).

Sonuca etkisi: Yalnız kontrast satırları.

Doğrulama verisinde: exer + diet doğrusal F(1, 28) = 14.2016, p = 0.000779; diet x doğrusal F = 1.4148, p = 0.244245.

→ Polinom (eğilim) karşıtlıkları

Ek denek-içi faktör, ek denekler-arası faktör ve kovaryat(lar)

Kavram: Desen, ikinci bir denek-içi faktör (ör. iki farklı metin türü), ek bir denekler-arası faktör (ör. cinsiyet) ya da kişi düzeyinde sayısal bir kovaryat (ör. başlangıçtaki kelime dağarcığı) eklenerek genişletilebilir. Her ek faktör yeni ana etkiler ve etkileşimler getirir.

Gündelik örnek: Çocukların her ölçümde hem hikâye hem bilgilendirici metin okuduğu düşünülsün; metin türü ikinci bir denek-içi faktör olur. Kelime dağarcığı testi puanı kovaryat olarak eklenirse programların etkisi, başlangıçtaki dil düzeyi farklarından arındırılarak karşılaştırılır.

Ne işe yarar: Denek-içi ve birden çok denekler-arası faktörü birlikte içeren tekrarlı ölçüm modelini çalıştırır.

Sonuca etkisi: Bu yolda Levene, Box M, genelleştirilmiş η², çok değişkenli testler, grafik GA ve polinom seçenekleri okunmaz.

Doğrulama verisinde: exer exertype x diet x time ve dogs Drug x Depleted x Time desenlerinde tüm etkiler raporlanır. Sayısal kodlu denekler-arası faktörler (ör. exertype 1/2/3) de seçilebilir.

→ Denek içi (tekrarlı ölçüm) faktörü

Dengesiz tasarımlarda kareler toplamı

Kavram: Gruplardaki kişi sayıları eşit değilse etkiler birbirinden tam ayrışmaz ve kareler toplamının nasıl hesaplanacağına karar vermek gerekir. Tip III yaklaşımı her gruba, büyüklüğünden bağımsız olarak eşit ağırlık verir (ağırlıksız ortalamalar); böylece kalabalık grup sonucu baskılamaz.

Gündelik örnek: Yeni program grubundan 3 çocuk okul değiştirdiği için gruplar 17 ve 20 kişiye düştüyse desen dengesizdir. Tip III, zaman etkisini hesaplarken iki programa eşit ağırlık verir; böylece 'ortalama çocuk' standart programdaki çocuklara doğru kaymaz.

Ne işe yarar: Dengesiz gruplarda (dogs 8 / 7) denek-içi ana etkinin SS'ini Tip III (ağırlıksız) hesaplar.

Sonuca etkisi: Dengesiz tasarımda denek-içi SS, F ve p bu tanımla verilir; eksik gözlemli denek hücre ortalamalarından da dışlanır.

Doğrulama verisinde: dogs Depleted için SS 12.045434, F 20.487918; Drug için SS 13.247972, F 9.402302 (Tip III). Eksik gözlemli 6. köpek dışlanır (n = 7, ortalama -2.519932).

→ Kareler toplamı tipleri (Tip I, II, III)

Gerçek veride örnek

Veri: UCLA OARC exer (30 denek, 90 gözlem)

Değişkenler: bağımlı pulse (nabız), denek id, denekler-arası exertype (egzersiz türü), denek-içi time (ölçüm zamanı)

  • Soru: Nabız (pulse), egzersiz türüne (dinlenme, koşu, yavaş yürüyüş; denekler arası) ve ölçüm zamanına (1-3; denek içi) göre değişiyor mu, iki faktör etkileşiyor mu? (30 denek, 90 gözlem)
  • Varsayım: Mauchly W = 0.968, p = .656; küresellik sağlanır (GG ε = 0.969, HF ε = 1.000), düzeltmesiz F kullanılabilir.
  • Sonuç: Egzersiz türü F(2, 27) = 27.00, zaman F(2, 54) = 23.54, etkileşim F(4, 54) = 15.51; üçünde de p < .001.
  • Etki büyüklüğü: Kısmi η² egzersiz türü .667, zaman .466, etkileşim .535; hepsi büyük etkidir.
  • Betimsel: Dinlenme grubunda nabız sabit kalır (90.2 → 91.4), yürüyüşte az artar (93.1 → 95.9), koşuda belirgin yükselir (96.1 → 126.0); anlamlı etkileşim, zaman etkisinin büyük ölçüde koşu grubundan geldiğini gösterir.
  • Sınırlılık: Etkileşim anlamlı olduğundan ana etkiler tek başına yorumlanmamalı, basit etkiler (grup içinde zaman) incelenmelidir.
  • APA: Etkileşim F(4, 54) = 15.51, p < .001, η²p = .54; egzersiz türü F(2, 27) = 27.00, p < .001, η²p = .67; zaman F(2, 54) = 23.54, p < .001, η²p = .47.

İlgili kavramlar

Levene testiBox M testi (kovaryans matrislerinin eşitliği)Basit etkilerGenelleştirilmiş eta kare (η²G)Çok değişkenli test istatistikleri (Wilks Λ, Pillai izi, Hotelling-Lawley, Roy)Hata çubukları (ortalama ± GA grafiği)Greenhouse-Geisser ve Huynh-Feldt düzeltmeleriDenek içi (tekrarlı ölçüm) faktörü

Örneklerdeki sayılar MerQur'un bağımsız, kamuya açık doğrulama verileri üzerindeki çıktılarıdır; ayrıntılar için MerQur Teknik Not'a bakınız.