MerQuR+İstatistik Sözlüğü

İstatistik Sözlüğü → Dolaylı etki (aracılık)

Dolaylı etki (aracılık)kavram

Bir değişkenin (X) sonuç üzerindeki (Y) etkisinin, bir ya da daha çok aracı değişken (M) üzerinden geçen kısmı; basit modelde a ve b yollarının çarpımıyla (a·b) ölçülür.

Basit aracılık modelinde a, X'in M üzerindeki etkisi, b ise X sabitken M'nin Y üzerindeki etkisidir. Dolaylı etki a·b'dir; doğrudan etki c', M sabitken X'in Y üzerindeki etkisidir; toplam etki c = c' + a·b olur (doğrusal modellerde). Birden çok aracı varsa paralel modelde her aracının a_i·b_i katkısı ve bunların toplamı, seri modelde ise X → M1 → M2 → Y gibi zincirleme yolların çarpımları hesaplanır.

a·b'nin örnekleme dağılımı normal değildir (iki normal değişkenin çarpımı çarpıktır); bu yüzden normal yaklaşıma dayanan Sobel testi gücü düşük ve yanıltıcı olabilir. Güncel öneri, dolaylı etki için bootstrap güven aralığı kullanmaktır; aralık sıfırı içermiyorsa dolaylı etki anlamlı sayılır. Eski Baron-Kenny yaklaşımındaki 'önce toplam etki anlamlı olmalı' koşulu artık gerekli görülmez. Aracılık analizi nedensel bir iddiadır: X, M ve Y arasındaki zaman sırası, ölçülmemiş karıştırıcıların yokluğu ve özellikle M-Y ilişkisinin karıştırılmamış olması gibi güçlü varsayımlara dayanır; kesitsel veride bu varsayımlar zor savunulur.

Gündelik bir örnek

Bir şirket esnek çalışma saatlerinin (X) iş performansını (Y) artırdığını gözlüyor ve bunun uykunun iyileşmesi (M) yoluyla olup olmadığını merak ediyor. Esnek saat uyku süresini ortalama 0,5 saat artırıyor (a = 0,5) ve her ek saat uyku performans puanını 4 artırıyor (b = 4). Dolaylı etki 0,5 × 4 = 2 puan; toplam etki 5 puan olduğuna göre kalan 3 puan uyku dışındaki yollardan (doğrudan etki) geliyor.

MerQur'da

Aracılık analizinde 'X (bağımsız), M (aracı), Y (bağımlı)' seçimleri ve 'Ek aracılar ve Çoklu aracı modeli (Paralel / Seri)' seçeneği olarak bulunur; dolaylı etkiler bootstrap güven aralıklarıyla verilir. Yapısal eşitlik modeli, yol analizi ve PLS-SEM de dolaylı ve toplam etkileri raporlar.

Bu kavramın geçtiği analizler

Yapısal Eşitlik ModeliAracılık AnaliziYol AnaliziPLS-SEM

İlgili kavramlar

Sobel testiDüzenleyici (moderatör) değişkenBootstrap (yeniden örnekleme)