İstatistik Sözlüğü → Atalet (inertia), tekil değerler ve profiller
Atalet (inertia), tekil değerler ve profillerkavram
Uyum analizinde bir çapraz tablodaki toplam ilişki miktarını gösteren ölçü (atalet), bu miktarın boyutlara paylaştırılmasını sağlayan tekil değerler ve satır ya da sütunların yüzde dağılımları (profiller).
Bir satırın profili, o satırdaki frekansların satır toplamına bölünmesiyle elde edilen yüzde dağılımıdır; sütun profilleri de benzer biçimde tanımlanır. Profiller ortalama profile ne kadar uzaksa satır ve sütun değişkenleri arasındaki ilişki o kadar güçlüdür. Toplam atalet, bu uzaklıkların ağırlıklı toplamıdır ve χ² / n'ye eşittir; yani ki-kare istatistiğinin örneklem büyüklüğünden arındırılmış hâlidir. Uyum analizi, tablonun standartlaştırılmış artıklar matrisinin tekil değer ayrışımıyla toplam ataleti boyutlara böler: her boyutun özdeğeri (ataleti), o boyutun tekil değerinin karesidir.
Her boyutun ataletinin toplama oranı, o boyutun açıkladığı ilişki payıdır; genellikle ilk iki boyut haritada gösterilir ve birikimli oran yeterli değilse daha fazla boyut incelenir. Haritadaki koordinatların ölçeği normalleştirme biçimine bağlıdır: principal normalleştirmede aynı türden noktalar (satırlar kendi arasında) arasındaki uzaklıklar yorumlanabilir; satır ve sütun noktaları arasındaki uzaklıklar ise doğrudan yorumlanamaz, ancak yön ilişkileri (biplot) asimetrik ya da simetrik normalleştirmeyle değerlendirilir. Çoklu uyum analizinde (MCA) atalet yapay olarak şişer ve düzeltilmiş atalet oranları (ör. Benzécri, Greenacre) kullanılır.
Gündelik bir örnek
Beş şehirde dört farklı kahve türünün satış oranlarını gösteren bir tabloda, şehirlerin tercih profilleri birbirine çok benziyorsa toplam atalet küçüktür: şehir ile kahve tercihi arasında pek ilişki yoktur. Bir şehirde neredeyse yalnız Türk kahvesi, diğerinde neredeyse yalnız espresso içiliyorsa profiller ortalamadan çok uzaklaşır ve atalet büyür. İlk boyut bu farkın %85'ini açıklıyorsa, şehirler tek bir 'geleneksel-modern' ekseninde sıralanabilir.
MerQur'da
Uyum Analizinde (CA / MCA) 'Profiller ve tekil değerler' çıktısı satır ve sütun profillerini, boyut başına tekil değer, özdeğer ve χ² payını verir; 'Boyut sayısı' ve 'Normalleştirme (Principal, Simetrik, Satır principal, Sütun principal)' parametreleri haritanın kurulma biçimini belirler.