MerQuR+İstatistik Sözlüğü

İstatistik Sözlüğü → Tekrarlı Ölçümler ANOVA

Tekrarlı Ölçümler ANOVAanaliz

Aynı kişilerin üç ya da daha fazla zamanda ya da koşulda ölçüldüğü desenlerde ortalamaların farklı olup olmadığını, kişiler arasındaki kalıcı farkları hesaptan ayırarak sınayan varyans analizi.

Kavram

Aynı hastalar ameliyattan sonra her gün ölçüldüğünde ya da aynı katılımcılar birkaç koşulda test edildiğinde ölçümler birbirinden bağımsız değildir: ağrıya duyarlı bir hasta her gün görece yüksek puan verir. Tekrarlı ölçümler ANOVA bu bağımlılığı modelin bir parçası yapar. Kişiler arasındaki kalıcı farklar ayrı bir değişkenlik kaynağı olarak hesaptan çıkarılır; böylece zaman ya da koşul etkisi, kişilerin kendi içindeki değişime göre sınanır. Bu, aynı sayıda ölçümle bağımsız gruplar desenine göre genellikle çok daha güçlü bir test sağlar.

Toplam değişkenlik üçe ayrılır: kişiler arası, koşullar arası ve kalan (hata) değişkenlik. F = koşul ortalama karesi / hata ortalama karesi. Testin özel bir varsayımı küreselliktir: koşul çiftleri arasındaki fark puanlarının varyanslarının eşit olması. Mauchly testi bu varsayımı sınar. Küresellik bozulduğunda F testi fazla iyimser olur; Greenhouse-Geisser ya da Huynh-Feldt düzeltmeleri serbestlik derecelerini ε katsayısıyla küçülterek p değerini düzeltir. Küresellik gerektirmeyen bir başka yol çok değişkenli testlerdir.

Ek olarak, her koşulda değişkenin yaklaşık normal dağıldığı ve kişilerin birbirinden bağımsız olduğu varsayılır. Klasik yöntem, ölçümlerden biri eksik olan kişiyi analizden tümüyle çıkarır; çok sayıda eksik veri varsa karma etkili modeller daha uygundur. Anlamlı bir zaman etkisi yalnız 'en az bir zaman noktası diğerlerinden farklıdır' der; farkın nerede olduğunu çiftli karşılaştırmalar, değişimin biçimini (düzenli düşüş, tepe yapıp inme) polinom kontrastlar gösterir.

Ne zaman kullanılır?

  • Aynı kişiler ya da birimler üç veya daha fazla zamanda ya da koşulda ölçüldüğünde (izlem çalışmaları, aynı katılımcıların birkaç uyaranla test edilmesi).
  • Yalnız iki ölçüm varsa eşleştirilmiş t-testi yeterlidir; ölçümler kişiden kişiye farklı zamanlarda alındıysa ya da çok sayıda eksik veri varsa karma etkili (çok düzeyli) modeller tercih edilir.
  • Ayrıca farklı gruplar karşılaştırılıyorsa (ör. iki tedavi grubunun zaman içindeki seyri) karma desen ANOVA; dağılımlar çok çarpık ve örneklem küçükse Friedman testi kullanılır.

Gündelik bir örnek

Bir hastanede 15 hasta, ameliyattan sonraki 1., 2., 3. ve 4. günlerde 0-10 arası bir ölçekle ağrılarını değerlendiriyor. Ortalama ağrı puanı 7,2, 5,8, 4,5 ve 3,9 çıkıyor. Hastalar ağrıya duyarlılıkları bakımından birbirinden çok farklıdır, ama tekrarlı ölçümler ANOVA bu kalıcı farkları ayıklayıp her hastanın kendi içindeki değişime bakar. Zaman etkisi anlamlı çıkarsa ağrının günler içinde gerçekten azaldığı söylenir; çiftli karşılaştırmalar düşüşün özellikle ilk üç günde olduğunu gösterebilir.

MerQur'da parametreler

Güven düzeyi (%90, %95, %99, Diğer/özel 80.0-99.9)

Kavram: Güven düzeyi, zaman noktaları arasındaki farklar için verilen aralıkların ne kadar 'emin' olacağını ve anlamlılık kararının eşiğini (α) belirler. F değerinin kendisini değiştirmez.

Gündelik örnek: %95 güvenle 1. ve 4. gün arasındaki ağrı düşüşü '2,4 ile 4,2 puan arası' diye verilebilir. %99 güven istenirse aralık genişler; karar sınırda olan karşılaştırmalar anlamsız hâle gelebilir.

Ne işe yarar: α = 1 - güven düzeyi; karar eşiğini ve güven aralığı genişliğini belirler. Özel değer yalnız "Diğer" seçiliyken okunur.

Sonuca etkisi: F, p, ε ve Mauchly W değişmez. Tek faktörlü yolda H0 kararı, Mauchly kararı (p >= α) ve çiftli karşılaştırma GA'sı; çok faktörlü yolda EMM GA'ları (t(1 - α/2, N - r)) ve yıldızlar değişir.

Doğrulama verisinde: exer tek faktör, Bonferroni time1-time2 GA'sı %95 [-14.1267, -2.6733], %90 [-13.4357, -3.3643]. exer + diet EMM (Koşul = 1) %95 [90.9329, 95.3338]. %99.9 düzeyi Mauchly kararını değiştirir (p = 0.0030 > 0.001).

→ Güven düzeyi ve güven aralığı

Küresellik düzeltmesi (Yok, Greenhouse-Geisser, Huynh-Feldt)

Kavram: Küresellik bozulduğunda F testi gerçekte olduğundan daha anlamlı sonuçlar üretir. Düzeltmeler, ε (epsilon) adlı ve 1 ile 1/(k−1) arasında değişen bir katsayıyla serbestlik derecelerini küçültür: ε = 1 küreselliğin tam sağlandığını, küçük ε güçlü bir ihlali gösterir. Greenhouse-Geisser daha temkinli, Huynh-Feldt biraz daha serbesttir.

Gündelik örnek: Ağrı puanlarında ilk günler arasındaki farklar çok dağınık, son günler arasındakiler ise tutarlıysa küresellik bozulur. ε = 0,6 bulunursa F aynı kalır ama serbestlik dereceleri 0,6 ile çarpılır ve p değeri biraz büyür; zaman etkisi yine anlamlıysa sonuç ihlale rağmen sağlamdır.

Ne işe yarar: Küresellik ihlalinde denek-içi F'nin serbestlik derecelerini ε ile çarpar.

Sonuca etkisi: Tek faktörlü yolda gösterilen p ve sd değişir, F değişmez. Çok faktörlü yolda "Yok" seçimi tüm satırları (küresellik varsayılan, GG, HF, alt sınır) birlikte verir; GG ya da HF yalnız o satırı ekler.

Doğrulama verisinde: exer F = 11.7665; düzeltmesiz F(2, 58), p = 0.000051; GG ε = 0.7464, F(1.49, 43.29), p = 0.000312; HF ε = 0.7777, p = 0.000249. Mauchly anlamlıysa GG (ε < 0.75) ya da HF (ε > 0.75) kullanılır (Girden, 1992).

→ Greenhouse-Geisser ve Huynh-Feldt düzeltmeleri

Post-hoc test (Yok, Bonferroni, Holm; yalnız tek faktörlü yol)

Kavram: Anlamlı bir zaman etkisinden sonra hangi zaman noktalarının birbirinden farklı olduğunu bulmak için her çifte eşleştirilmiş t-testi uygular ve çoklu karşılaştırmadan doğan yanlış alarm riskini düzeltir. Holm, Bonferroni'ye göre daha az temkinli ama aynı hata denetimini sağlayan adımlı bir yöntemdir.

Gündelik örnek: Dört gün altı çift oluşturur. Bonferroni ile 1. ve 2. gün arasındaki fark anlamlı, 3. ve 4. gün arasındaki fark anlamsız çıkabilir; bu da ağrının asıl ilk günlerde azaldığını gösterir.

Ne işe yarar: Koşul çiftleri için eşleştirilmiş t testleri ve p düzeltmesi yapar.

Sonuca etkisi: Yalnız post-hoc bölümü. Çok faktörlü yolda bu seçenek okunmaz.

Doğrulama verisinde: exer Bonferroni time1-time2 p = 0.0025, time2-time3 0.3741; Holm 0.0024 ve 0.1247.

→ Post hoc testler (ikili karşılaştırmalar)

Mauchly küresellik testi, genelleştirilmiş η² ve betimsel (onay kutuları; yalnız tek faktörlü yol)

Kavram: Mauchly testi küresellik varsayımını sınar; p < α ise varsayım bozulmuştur. Genelleştirilmiş η², etkinin büyüklüğünü kişiler arası farkları da hesaba katarak verir ve farklı desenlerde (tekrarlı ya da bağımsız gruplar) yapılmış çalışmaların etkilerini karşılaştırılabilir kılar. Betimsel tablo her zaman noktasının ortalamasını ve dağınıklığını gösterir.

Gündelik örnek: Mauchly p = 0,02 verirse ağrı verisinde küresellik bozulmuştur ve düzeltilmiş p değerlerine bakılır. Genelleştirilmiş η² = 0,25 ise bu değer, ağrıyı bağımsız hasta gruplarıyla inceleyen başka bir çalışmanın etkisiyle yan yana konabilir.

Ne işe yarar: Mauchly: W, p, GG/HF ε ve düzeltilmiş p. Genelleştirilmiş η² (Olejnik ve Algina, 2003). Betimsel: n, ortalama, SD, SE, çarpıklık, basıklık (düzeltilmiş G1/G2).

Sonuca etkisi: Yalnız ek satırlar. Mauchly kapatılınca uyarı "küresellik kontrol edilmedi" olur.

Doğrulama verisinde: exer Mauchly W = 0.6603, p = 0.0030 (İHLAL); genelleştirilmiş η² = 0.1052; time1 M = 93.1333, SD = 6.1517.

→ Mauchly küresellik testi

Çok değişkenli testler ve alt sınır düzeltmesi (onay kutuları; yalnız tek faktörlü yol)

Kavram: Çok değişkenli testler, ardışık ölçümler arasındaki farkları birlikte bir vektör olarak ele alır ve küresellik varsayımı gerektirmez; buna karşılık kişi sayısının ölçüm sayısından fazla olmasını ister ve küçük örneklemlerde daha az güçlü olabilir. Alt sınır düzeltmesi ε'yi mümkün olan en küçük değere (1/(k−1)) çeker ve en temkinli sonucu verir.

Gündelik örnek: Küresellik ciddi biçimde bozulmuşsa ağrı verisi için çok değişkenli test, düzeltme yöntemlerinden bağımsız bir ikinci görüş sunar. Dört gün için alt sınır ε = 1/3'tür; zaman etkisi bu en kötümser düzeltmeyle bile anlamlıysa sonuç çok sağlamdır.

Ne işe yarar: Çok değişkenli: fark puanları üzerinde Hotelling T²; tek denek-içi faktörde dört test aynı kesin F'yi verir ve küresellik gerektirmez. Alt sınır: ε = 1/(k - 1), en tutucu düzeltme.

Sonuca etkisi: Yalnız ek satırlar.

Doğrulama verisinde: exer Pillai = 0.3488, F(2, 28) = 7.4976, p = 0.002468; alt sınır p = 0.001830.

→ Çok değişkenli test istatistikleri (Wilks Λ, Pillai izi, Hotelling-Lawley, Roy)

Polinom kontrastlar (Yok, Doğrusal, Kuadratik, Kübik; yalnız tek faktörlü yol)

Kavram: Zaman ya da koşul düzeyleri sıralı ve eşit aralıklıysa polinom kontrastlar ortalamaların bu sıra boyunca nasıl değiştiğini sınar: doğrusal bileşen düzenli bir artış ya da azalışı, kuadratik bileşen bir tepe ya da çukurla dönen eğriliği, kübik bileşen daha karmaşık dalgalanmaları yakalar.

Gündelik örnek: Ağrı 7,2, 5,8, 4,5 ve 3,9 diye azalıyorsa doğrusal bileşen güçlüdür. Düşüşün son günlerde yavaşlaması kuadratik bileşeni de anlamlı kılabilir; bu, ağrının bir süre sonra bir düzeye oturduğunu anlatır.

Ne işe yarar: Eşit aralıklı ortonormal eğilim kontrastları için F(1, n - 1) verir.

Sonuca etkisi: Yalnız kontrast satırları. Düzeylerin eşit aralıklı olduğu varsayılır.

Doğrulama verisinde: exer doğrusal SS = 1915.35, F = 14.0013, p = 0.000803; kuadratik F = 3.8946, p = 0.058039. dogs (4 düzey) kübik F = 12.2074.

→ Polinom (eğilim) karşıtlıkları

Çiftli karşılaştırma, Δ ve GA (Yok, Bonferroni, Šidák, LSD; yalnız tek faktörlü yol)

Kavram: Her zaman noktası çifti için ortalama farkı, bu farkın standart hatasını ve güven aralığını verir; birden fazla karşılaştırma yapıldığından p değerleri ve aralıklar Bonferroni ya da Šidák ile düzeltilebilir. LSD düzeltme yapmaz.

Gündelik örnek: 1. günden 4. güne ağrı ortalama 3,3 puan düşmüşse güven aralığı bu düşüşün hangi aralıkta olduğunu söyler. Hekim için '3 puan civarında bir düşüş' bilgisi, yalnız 'p < 0,001' bilgisinden çok daha kullanışlıdır.

Ne işe yarar: Koşul çiftleri için fark, SE = SD(d)/√n, t(n - 1), düzeltilmiş p ve düzeltilmiş GA verir.

Sonuca etkisi: Yalnız çiftli karşılaştırma bölümü.

Doğrulama verisinde: exer time1-time2: Δ = -8.4000, SE = 2.2538, t(29) = -3.727; p Bonferroni 0.0025, LSD 0.0008; %95 GA Bonferroni [-14.1267, -2.6733], LSD [-13.0095, -3.7905].

→ Post hoc testler (ikili karşılaştırmalar)

Denek-içi faktörler (WSFACTORS)

Kavram: Aynı kişilerde birden fazla denek-içi faktör olabilir; örneğin hem gün hem de günün saati. Bu durumda her faktörün ana etkisi ve faktörlerin etkileşimi ayrı ayrı sınanır; etkileşim, bir faktörün etkisinin diğerinin düzeyine göre değişip değişmediğini gösterir.

Gündelik örnek: Hastalar her gün hem sabah hem akşam ağrı puanı veriyorsa gün ve saat iki denek-içi faktördür. Etkileşim, örneğin akşam ağrısının sabah ağrısından daha hızlı azalıp azalmadığını sınar.

Ne işe yarar: Birden çok denek-içi faktör tanımlar; hücre sırasında ilk faktör en yavaş değişir.

Sonuca etkisi: Çok faktörlü yola geçilir.

Doğrulama verisinde: O'Brien-Kaiser "phase(3) hour(5)" + treatment, gender: tüm etkiler için SS, F, p, GG/HF, Mauchly W, çok değişkenli testler, EMM ve ikili karşılaştırmalar verilir.

→ Denek içi (tekrarlı ölçüm) faktörü

Denekler-arası faktör(ler) ve kovaryat(lar)

Kavram: Denekler-arası faktör, kişileri birbirinden ayıran bir grup değişkenidir (ör. tedavi grubu); kovaryat ise kişi düzeyinde ölçülen sayısal bir değişkendir (ör. yaş). Bunlar eklenince grupların zaman içindeki seyrinin farklı olup olmadığı ya da kovaryatın etkisi de sınanır.

Gündelik örnek: Hastaların yarısı A ağrı kesicisini, yarısı B'yi alıyorsa tedavi denekler-arası faktördür; zaman × tedavi etkileşimi, ağrının bir ilaçla daha hızlı azalıp azalmadığını gösterir. Yaş kovaryat olarak eklenirse sonuçlar yaş farklarından arındırılır.

Ne işe yarar: Grup faktörleri (toplam-sıfır kodlu, Tip III) ve denek düzeyi kovaryatlar (merkezlenmemiş) modele eklenir.

Sonuca etkisi: Çok faktörlü yola geçilir. Merkezlenmemiş kovaryat uyarısı gösterilir.

Doğrulama verisinde: exer + diet: diet F(1, 28) = 3.147, p = 0.0869; time F(2, 56) = 11.808; diet x time F = 1.102. dogs Drug x Depleted: Mauchly W = 0.1753, Time x Drug F = 8.17 (GG p = 0.0039).

→ Denekler arası faktör

Basit etkiler ve ikili karşılaştırmalar; çoklu karşılaştırma düzeltmesi (Bonferroni, Šidák, Holm, LSD; yalnız çok faktörlü yol)

Kavram: Etkileşim anlamlı olduğunda bir faktörün etkisi diğer faktörün her düzeyinde ayrı ayrı sınanır (basit etkiler) ve bu dilimler içindeki ikili karşılaştırmalar çoklu karşılaştırma düzeltmesiyle verilir. Bu, genel ortalama etkinin gizlediği farklılıkları ortaya çıkarır.

Gündelik örnek: Zaman × tedavi etkileşimi anlamlıysa ağrının günler içindeki düşüşü A ve B ilacı için ayrı ayrı sınanır; ayrıca her gün iki ilaç karşılaştırılır. Örneğin iki ilaç 1. günde aynı, 3. günde belirgin biçimde farklı çıkabilir.

Ne işe yarar: Her faktörün diğer faktör düzeylerindeki etkisini (denek-içi: Hotelling T² kesin F; denekler-arası: Wald F) ve düzeltilmiş ikili karşılaştırmaları verir. En az iki faktör gerekir (kovaryat faktör sayılmaz).

Sonuca etkisi: Yalnız ek bölüm.

Doğrulama verisinde: exer + diet, Koşul | diet = 2: F(2, 27) = 6.0275, p = 0.0069 (çok değişkenli test); diet | Koşul = 1: F(1, 28) = 3.7012.

→ Basit etkiler

Gerçek veride örnek

Veri: SAS/STAT GLM belgesi, dogs (Cole ve Grizzle 1966)

Değişkenler: ölçüm sütunları LogHistamine0, 1, 3, 5 (0, 1, 3 ve 5. dakikada log histamin)

  • Soru: Köpeklerde log histamin düzeyi dört ölçüm zamanında (0, 1, 3, 5. dakika) farklı mı? (eksiksiz n = 15 köpek)
  • Varsayım: Mauchly W = 0.0168, p < .001; küresellik ciddi biçimde ihlal edilir (GG ε = 0.415, HF ε = 0.436).
  • Sonuç: Küreselliği varsayan F(3, 42) = 9.65, p < .001. İhlal nedeniyle düzeltilmiş p kullanılmalıdır: Greenhouse-Geisser p = .004, Huynh-Feldt p = .004; karar değişmez, zaman etkisi anlamlıdır.
  • Etki büyüklüğü: Kısmi η² = 0.41; büyük bir etki.
  • Betimsel: Ortalama log histamin 0. dakikada -2.75, 1. dakikada en yüksek düzey -1.46, sonra 3. dakikada -1.75 ve 5. dakikada -1.90.
  • APA: F(3, 42) = 9.65, p < .001, η²p = .41; Greenhouse-Geisser düzeltmesiyle (ε = 0.42) p = .004.

İlgili kavramlar

Post hoc testler (ikili karşılaştırmalar)Mauchly küresellik testiGreenhouse-Geisser ve Huynh-Feldt düzeltmeleriPolinom (eğilim) karşıtlıklarıBasit etkilerDenek içi (tekrarlı ölçüm) faktörüÇok değişkenli test istatistikleri (Wilks Λ, Pillai izi, Hotelling-Lawley, Roy)Küresellik varsayımı

Örneklerdeki sayılar MerQur'un bağımsız, kamuya açık doğrulama verileri üzerindeki çıktılarıdır; ayrıntılar için MerQur Teknik Not'a bakınız.