İstatistik Sözlüğü → Aralık Sansürlü Sağkalım
Aralık Sansürlü Sağkalımanaliz
Olayın tam olarak ne zaman gerçekleştiğinin bilinmediği, yalnızca iki kontrol arasında bir yerde olduğunun bilindiği verilerde sağkalım eğrisini kestiren ve grupları ya da etkenleri karşılaştıran yöntem.
Kavram
Birçok çalışmada olay ancak periyodik bir kontrolde fark edilir: diş çürüğü altı aylık muayenede, bir enfeksiyon düzenli kan testinde, bir makinedeki çatlak yıllık bakımda görülür. Bu durumda olay zamanı tek bir sayı değil, 'son olumsuz kontrol ile ilk olumlu kontrol arasında' bir aralıktır. Aralığın ortasını ya da sonunu olay zamanı sayıp Kaplan-Meier uygulamak, olayların zamanını sistematik olarak kaydırır ve yanlı sonuçlar verir.
Turnbull yöntemi, Kaplan-Meier'in aralık sansürlü veriye genellenmiş biçimidir. Kişilerin gözlem aralıklarının kesişimlerinden 'en-iç aralıklar' oluşturulur ve olasılık kütlesi, veriyi en olası kılacak biçimde bu aralıklara dağıtılır (parametresiz en çok olabilirlik, NPMLE). Aralığın içinde olayın tam olarak ne zaman olduğu bilinmediğinden eğri yalnız bu aralıkların uçlarında tanımlıdır; aralığın içinde nasıl düştüğü belirsizdir. Gruplar genelleştirilmiş log-rank testiyle karşılaştırılır; etkenlerin etkisi parametrik AFT modelleriyle (zaman oranı) ya da yarı-parametrik orantılı tehlikeler modeliyle (tehlike oranı) kestirilir.
Yöntem, kontrol zamanlarının olay riskiyle ilişkisiz olduğunu (ör. olayı yaşayanların daha sık kontrole gelmediğini) varsayar. Kontroller seyrekse aralıklar geniştir ve kestirimler belirsizleşir. Sol sansürlü (olay ilk kontrolden önce olmuş) ve sağdan sansürlü (son kontrolde olay hâlâ yok) gözlemler de aynı çerçevede ele alınır.
Ne zaman kullanılır?
- Olay periyodik kontrollerde saptanıyor ve kesin zamanı bilinmiyorsa (diş çürüğü, tümör nüksü görüntülemesi, HIV serokonversiyonu, makine aşınması).
- Kontroller çok sık ve aralıklar dar ise sonuç sıradan Kaplan-Meier ve Cox ile neredeyse aynıdır; aralıklar genişse aralık sansürlü yöntemler gerekir.
- Etkenlerin etkisi zaman ölçeğinde isteniyorsa parametrik AFT (Weibull, log-normal, log-lojistik); dağılım varsayımı yapmadan tehlike oranı isteniyorsa yarı-parametrik orantılı tehlikeler modeli kullanılır.
Gündelik bir örnek
Bir ağız ve diş sağlığı merkezi, 200 çocuğun ilk kalıcı azı dişinde çürük oluşana kadar geçen süreyi izliyor; çocuklar altı ayda bir muayene ediliyor. Bir çocukta 18. ay muayenesinde çürük yokken 24. ayda varsa, çürüğün 18 ile 24. ay arasında bir yerde oluştuğu bilinir. Turnbull yöntemi bu aralıkları kullanarak 'zaman içinde çürüksüz kalma olasılığı' eğrisini çizer ve genelleştirilmiş log-rank testi, flor vernik uygulanan ve uygulanmayan çocukların eğrilerinin farklı olup olmadığını söyler.
MerQur'da parametreler
Grup (isteğe bağlı)
Kavram: Grup seçildiğinde her grup için ayrı bir Turnbull eğrisi kestirilir ve genelleştirilmiş log-rank testi, grupların sağkalım eğrilerinin aynı olup olmadığını sınar. Test, log-rank testinin olay zamanlarının yalnız aralık olarak bilindiği durumlara uyarlanmış biçimidir.
Gündelik örnek: Flor vernik uygulanan ve uygulanmayan çocuklar iki grup olarak verilir. Test anlamlıysa iki grubun çürüksüz kalma eğrileri şansla açıklanamayacak kadar farklıdır; örneğin vernik uygulanan çocuklarda çürük daha geç ortaya çıkar.
Ne işe yarar: Her düzey için ayrı Turnbull NPMLE eğrisi ve grupların eşitliği için genelleştirilmiş log-rank testi (Finkelstein 1986 skorları, birleşik NPMLE altında; permütasyon varyansı, Fay ve Shaw 2010).
Sonuca etkisi: Grup eğrileri, grup medyanları ve χ² testi eklenir; tüm örneklem eğrisi değişmez. Grup yüzdelikleri her grubun kendi ızgarasında aranır.
Doğrulama verisinde: BCS trt grupları: genelleştirilmiş log-rank χ² = 7.2033; RT grubunun medyanı 40. HIV Stage: χ² = 7.7379.
Regresyon modeli (Yok / Weibull / Log-normal / Log-logistic / Yarı-parametrik PH)
Kavram: Etkenlerin etkisini kestirmek için kullanılacak modeli seçer. Parametrik AFT modelleri (Weibull, log-normal, log-lojistik) etkiyi zaman oranı olarak, yarı-parametrik orantılı tehlikeler modeli ise dağılım biçimi varsaymadan tehlike oranı olarak verir.
Gündelik örnek: Weibull AFT modeli verniğin zaman oranını 1,4 bulursa vernik uygulanan çocuklarda çürüğe kadar geçen süre yaklaşık %40 uzundur. Yarı-parametrik model aynı bulguyu 'herhangi bir anda çürük oluşma riski şu kadar düşük' biçiminde ifade eder.
Ne işe yarar: Kovaryat modeli: aralık sansürlü olabilirlikle parametrik AFT ya da yarı-parametrik PH (S(t|x) = S0(t)^exp(xβ), S0 Turnbull aralıklarında NPMLE).
Sonuca etkisi: Ek regresyon tablosu (AFT: katsayı, zaman oranı, ölçek, logL, AIC; PH: HR, logL).
Doğrulama verisinde: BCS trt zaman oranı: Weibull 0.567551, log-normal 0.421, log-lojistik 0.487307. IR_diabetes yarı-parametrik PH gender_male katsayısı -0.140236. BCS yarı-parametrik PH logL -133.034249.
→ Hızlandırılmış başarısızlık zamanı (AFT) modeli ve sağkalım dağılımları
Regresyon kovaryatları
Kavram: Regresyon modeline girecek açıklayıcı değişkenlerdir. Metin olarak kodlanmış bir değişken kukla değişkenlere açılır ve her düzey temel düzeye göre okunur.
Gündelik örnek: Vernik uygulamasının yanı sıra günlük şeker tüketimi ve diş fırçalama sıklığı kovaryat olarak eklenirse, verniğin etkisi bu alışkanlıklar sabitken kestirilir.
Ne işe yarar: Regresyon modeline girecek sütunlar; metin sütun K-1 kukla (alfabetik ilk düzey temel düzeydir).
Sonuca etkisi: Model "Yok" iken hiçbir çıktıyı değiştirmez; sütun seçilmezse yalnız kesişim modeli kurulur. Yarı-parametrik PH kovaryatsız seçilirse uyarı verilir ve yalnız NPMLE üretilir.
Doğrulama verisinde: BCS kovaryatsız Weibull: ölçek 0.666668. mice sex_k + age (Weibull): ölçek 0.588644, logL = -85.5467, age katsayısı 0.042371.
Ek çıktılar: Turnbull aralıkları ve kütleleri
Kavram: Turnbull yönteminin olasılık kütlesini yerleştirdiği en-iç aralıkları ve her aralığa düşen olasılığı listeler. Eğri bu aralıkların içinde tanımsızdır; tablo, kestirimin verinin hangi kısımlarına dayandığını gösterir.
Gündelik örnek: Tabloda '18-24. ay: 0,12' satırı, çocukların yaklaşık %12'sinde çürüğün bu aralıkta oluştuğunun kestirildiğini söyler. Bu aralığın içinde, örneğin 20. ayda tam olarak ne olduğu veriden bilinemez.
Ne işe yarar: Turnbull en-iç aralıkları ve NPMLE olasılık kütleleri tablosu (yalnız pozitif kütleli aralıklar, yuvarlanmış sınırlar).
Sonuca etkisi: Yalnız ek tablo; eğri ve testler değişmez.
Doğrulama verisinde: BCS tablosu 12 pozitif kütleli aralıktan oluşur.
Güven Düzeyi (%90 / %95 / %99 / Diğer, özel değer)
Kavram: Sağkalım olasılıkları, yüzdelik süreler ve regresyon katsayıları için aralık tahminlerinin düzeyini belirler. Turnbull kestirimi için basit bir standart hata formülü olmadığından aralıklar bootstrap ile, veriden çok sayıda yeniden örneklem çekilerek kurulur.
Gündelik örnek: Medyan çürük oluşma zamanı 30 ay ve %95 bootstrap aralığı 24-36 ay çıkabilir. Muayeneler altı ayda bir yapıldığından aralık bu kadar geniştir; muayeneler üç ayda bir yapılsaydı daha dar olabilirdi.
Ne işe yarar: S(t) ve yüzdelikler için yüzdelik önyükleme (B = 500, sabit tohum) aralığının ve regresyon aralığının düzeyi.
Sonuca etkisi: Yalnız aralık sınırları.
Doğrulama verisinde: BCS, S(25): %95 [0.416156, 0.656948]; %99 [0.376138, 0.689]; %80 [0.45127, 0.603081].
Gerçek veride örnek
Veri: Meme kozmetiği (Finkelstein ve Wolfe 1985), SAS ICLIFETEST bcs
Değişkenler: alt sınır lTime, üst sınır rTime (ay; boş üst sınır sağdan sansür)
- Soru: Meme kanseri tedavisi sonrası kozmetik bozulmanın ortaya çıkış zamanı yalnız kontrol ziyaretleri arasında bir aralık olarak biliniyorsa (n = 94; 51 aralık, 5 sol, 38 sağdan sansürlü) sağkalım eğrisi nasıl kestirilir?
- Yöntem: Turnbull NPMLE: olasılık kütlesi gözlem aralıklarının kesişiminden oluşan en-iç aralıklara dağıtılır; aralığın içindeki zaman bilinmediği için eğri yalnız bu aralıkların uçlarında tanımlıdır.
- Sonuç: Bozulmasız kalma olasılığı S(8) = 0.8764, S(17) = 0.7368, S(31) = 0.4304, S(45) = 0.3039, S(48) = 0.1170.
- Yüzdelikler: Medyan bozulma zamanı 31 ay (%95 bootstrap GA [20, 39]); 25. yüzdelik 17 ay [12, 20], 75. yüzdelik 48 ay [38, 60].
- Sınırlılık: GA'lar yüzdelik bootstrap (B = 500) ile kurulur ve rastgele örneklemlere bağlıdır; aralık orta noktasını olay zamanı sayıp KM kullanmak yanlı sonuç verir.
- APA: Turnbull kestirimine göre medyan bozulma zamanı 31 ay, %95 GA [20, 39] olarak bulunmuştur (N = 94).
İlgili kavramlar
Sansürleme (sağkalım analizi)Turnbull NPMLE (aralık sansürlü veri)Log-rank testi (ve Breslow, Tarone-Ware)Hızlandırılmış başarısızlık zamanı (AFT) modeli ve sağkalım dağılımlarıKaplan-Meier tahmincisi (sağkalım eğrisi)Kovaryat (ortak değişken)En çok olabilirlik (ML) kestirimi
Örneklerdeki sayılar MerQur'un bağımsız, kamuya açık doğrulama verileri üzerindeki çıktılarıdır; ayrıntılar için MerQur Teknik Not'a bakınız.