İstatistik Sözlüğü → Ölçüm modeli ve yapısal model
Ölçüm modeli ve yapısal modelkavram
Yapısal eşitlik modellemesinde, gizil değişkenlerin gözlenen göstergelerle nasıl ölçüldüğünü tanımlayan bölüm (ölçüm modeli) ile gizil değişkenler arasındaki yönlü ilişkileri tanımlayan bölüm (yapısal model).
Ölçüm modeli, her gizil yapının (ör. iş doyumu) hangi maddelerle ölçüldüğünü ve bu maddelerin yapıya ne kadar güçlü yüklendiğini belirtir. Lavaan benzeri sözdiziminde 'F =~ x1 + x2 + x3' biçiminde yazılır ve tek başına bir doğrulayıcı faktör analizidir. Yapısal model ise gizil değişkenler arasındaki regresyon ilişkilerini ('Y ~ X1 + X2') içerir. Yol analizi, gizil değişken içermeyen, yalnızca yapısal modelden oluşan özel bir durumdur. Yapısal ilişkiler ölçüm hatasından arındırılmış gizil değişkenler arasında kestirildiği için gözlenen toplam puanlarla yapılan regresyondan daha az zayıflamış (attenuated) sonuç verir.
Anderson ve Gerbing'in (1988) iki aşamalı yaklaşımı, önce ölçüm modelinin uyumunun ve geçerliğinin sınanmasını, ancak bundan sonra yapısal yolların eklenmesini önerir. Kötü uyumlu bir ölçüm modelinin üstüne kurulan yapısal sonuçlar yorumlanamaz. Kovaryans tabanlı SEM'de göstergeler genellikle yansıtıcıdır (yapı maddeleri etkiler). PLS-SEM'de ise biçimlendirici göstergeler de (maddeler yapıyı oluşturur) tanımlanabilir. Modifikasyon indekslerine dayanarak model değiştirmek veri odaklıdır ve yeni bir örneklemde doğrulanmalıdır.
Gündelik bir örnek
Bir araştırmacı, iş yükünün tükenmişliği, tükenmişliğin de işten ayrılma niyetini artırdığını düşünüyor. Ölçüm modelinde her üç yapı dörder anket maddesiyle tanımlanır ve maddelerin yapılarını iyi ölçüp ölçmediği sınanır. Yapısal model ise 'tükenmişlik ~ iş yükü' ve 'ayrılma niyeti ~ tükenmişlik' yollarını kestirir.
MerQur'da
Doğrulayıcı faktör analizinde 'Faktör sayısı' ölçüm modelini, 'Yapısal yollar (SEM)' gizil faktörler arasındaki yönlü ilişkileri, 'Ek model satırları' artık kovaryans ve çapraz yükleri tanımlar. Yapısal eşitlik modelinde 'Model sözdizimi' (=~, ~, ~~) ve PLS-SEM'de 'Model sözdizimi' (yansıtıcı =~, biçimlendirici <~, yapısal ~) ölçüm ve yapısal bölümleri birlikte kurar. Yol analizinde ise 'Şablon' ve 'Model metni' (~ yol, ~~ kovaryans) yalnız gözlenen değişkenler arasındaki yönlü ilişkileri tanımlar.
Bu kavramın geçtiği analizler
Doğrulayıcı Faktör AnaliziYapısal Eşitlik ModeliYol AnaliziPLS-SEM
İlgili kavramlar
Model uyum indeksleri (χ², CFI, TLI, RMSEA, SRMR)Model tanımlanması (std.lv, birim yük)Ölçme değişmezliği (yapısal, metrik, skaler, katı)