İstatistik Sözlüğü → Doğrudan ve dolaylı standardizasyon (SMR)
Doğrudan ve dolaylı standardizasyon (SMR)kavram
Yaş yapısı gibi bir tabaka değişkeni bakımından farklı olan toplulukların hızlarını, bu farkın etkisini gidererek karşılaştırılabilir hâle getiren iki yöntem.
Yaşlı nüfusu fazla olan bir ilin ham ölüm hızı, sağlık hizmetleri daha iyi olsa bile genç bir ilinkinden yüksek çıkabilir. Doğrudan standardizasyonda her topluluğun yaşa özgü hızları ortak bir standart nüfusun (ör. DSÖ ya da Avrupa standart nüfusu) yaş dağılımıyla ağırlıklandırılır: yaşa göre standartlaştırılmış hız = Σ wᵢ·rᵢ; wᵢ standart nüfustaki i yaş grubunun payı, rᵢ topluluğun o gruptaki hızıdır. Sonuç, 'bu topluluk standart nüfusun yaş yapısına sahip olsaydı hızı ne olurdu?' sorusunun yanıtıdır.
Dolaylı standardizasyonda ise bir referans nüfusun yaşa özgü hızları çalışma topluluğunun yaş dağılımına uygulanarak beklenen olay sayısı (E) hesaplanır; standartlaştırılmış mortalite (ya da insidans) oranı SMR = gözlenen / beklenen'dir. SMR = 1,25, topluluğun yaş yapısı göz önüne alındığında referansa göre %25 daha fazla olay yaşadığını gösterir. Dolaylı yöntem, topluluktaki yaş grupları küçük ve yaşa özgü hızlar kararsız olduğunda tercih edilir; ancak farklı toplulukların SMR'leri her biri kendi yaş yapısıyla ağırlıklandırıldığı için birbiriyle doğrudan karşılaştırılmamalıdır. Doğrudan standartlaştırılmış hızların değeri seçilen standart nüfusa bağlıdır, bu yüzden raporda belirtilmelidir.
Gündelik bir örnek
A ilinde ham ölüm hızı binde 12, B ilinde binde 7. Ama A ilinde nüfusun %30'u 65 yaş üstündeyken B'de bu oran %10. Her iki ilin yaşa özgü hızları aynı standart nüfusla ağırlıklandırıldığında A'nın standartlaştırılmış hızı binde 8,1, B'ninki binde 8,6 çıkıyor; yaş farkı giderilince A daha iyi durumda görünüyor.
MerQur'da
Yaş standardizasyonu ve SMR analizinde 'Yöntem' (doğrudan standardizasyon, dolaylı standardizasyon (SMR)), 'Tabaka (yaş grubu) ve İkinci tabaka', 'Standart' (standart nüfus sütunu, elle girilen standart nüfus, grupların toplam nüfusu) ve 'Güven aralığı yöntemi' (doğrudan yöntemde Fay-Feuer ve Tiwari gamma, normal, log-normal; dolaylı yöntemde kesin Poisson, Byar, normal, log-normal) seçenekleri olarak bulunur.