MerQuR+İstatistik Sözlüğü

İstatistik Sözlüğü → Cochran Q Testi

Cochran Q Testianaliz

Aynı kişilerde ölçülen üç ya da daha fazla evet/hayır türü koşulun başarı (evet) oranlarının eşit olup olmadığını sınayan test; McNemar testinin ikiden fazla koşula genellemesidir.

Kavram

Aynı kişiler birden fazla koşulda ikili bir sonuçla değerlendirildiğinde (ör. aynı hastaların üç ilaca yanıtı, aynı öğrencilerin üç soruyu çözüp çözememesi) gözlemler birbirinden bağımsız değildir. Bu nedenle koşulları ki-kare testiyle bağımsız gruplar gibi karşılaştırmak yanlış olur. Cochran Q testi, her kişinin kendi kendisiyle karşılaştırıldığı bu eşleşmiş yapıyı hesaba katarak 'evet' oranlarının koşullar arasında farklı olup olmadığını sorar.

Test her koşuldaki toplam 'evet' sayısını, koşullar eşit olsaydı beklenecek değerle karşılaştırır. Her koşulda aynı yanıtı veren kişiler (tümü evet ya da tümü hayır) koşullar arasındaki fark hakkında bilgi taşımaz; test yalnız koşullar arasında yanıtı değişen kişilerden bilgi alır. Q istatistiği yaklaşık olarak k − 1 serbestlik dereceli ki-kare dağılımına uyar (k koşul sayısı); iki koşulda test McNemar testine denktir.

Anlamlı bir Q yalnız 'en az iki koşulun oranı farklı' der; hangi koşulların farklı olduğunu görmek için koşul çiftleri McNemar testleriyle karşılaştırılır ve p-değerleri çoklu karşılaştırma için düzeltilir. Örneklem küçükse ki-kare yaklaşımı zayıflar, kesin ya da Monte Carlo p tercih edilmelidir. Sonuçla birlikte koşulların 'evet' oranları ve bir etki büyüklüğü raporlanmalıdır.

Ne zaman kullanılır?

  • Aynı kişilerde üç ya da daha fazla ikili ölçüm ya da koşul karşılaştırılırken (ör. üç farklı tedaviye yanıt, üç dönemde bir belirtinin varlığı, çok seçimli bir sorunun seçeneklerinin seçilme oranları).
  • Yalnız iki koşul varsa McNemar testi kullanılır; koşullar farklı kişilerden oluşuyorsa ki-kare bağımsızlık testi uygundur.
  • Sonuç ikili değil de sıralı ya da sürekliyse Friedman testi ya da tekrarlı ölçümler ANOVA; ek değişkenlerin etkisi de modellenecekse genelleştirilmiş tahmin denklemleri (GEE) ya da karma etkili lojistik regresyon kullanılır.

Gündelik bir örnek

Bir yemek şirketi 40 kişiden aynı çorbanın üç farklı tarifini tatmasını ve her biri için 'beğendim / beğenmedim' demesini istiyor. Birinci tarifi 28, ikincisini 20, üçüncüsünü 15 kişi beğeniyor. Aynı kişiler üç tarifi de tattığı için gruplar bağımsız değildir. Cochran Q testi beğeni oranlarının (%70, %50, %37,5) tarifler arasında gerçekten farklı olup olmadığını sınar; anlamlı çıkarsa ikili McNemar testleri hangi tariflerin birbirinden ayrıldığını gösterir.

MerQur'da parametreler

İkili sütunlar (doğrudan giriş)

Kavram: Aynı kişilerin her koşuldaki ikili sonucunu içeren sütunlardır; her satır bir kişi, her sütun bir koşuldur. Eşleşme bu satır yapısından gelir: bir satırdaki değerler aynı kişiye aittir.

Gündelik örnek: Yemek şirketi örneğinde üç sütun vardır: Tarif 1, Tarif 2 ve Tarif 3; her hücrede 1 'beğendim', 0 'beğenmedim' demektir. 40 satırın her biri bir tadımcıdır.

Ne işe yarar: Aynı deneklerin k ikili değişkenini girdi alır; eksik değeri olan satırlar listwise silinir, tümü 0 olan satırlar kalır. İki düzeyli metin sütunlar (F/U) 0/1'e çevrilir (alfabetik ikinci düzey = 1; ekranda not yazılır).

Sonuca etkisi: Q, df ve p. Q tanımsızsa (tüm vakaların satır toplamı eşitse) Q ve p yazılmaz, "karar verilemedi" notu çıkar ve post-hoc yapılmaz.

Doğrulama verisinde: Drugs (F = 1): Q = 8.4706, df 2, p = 0.014476. Çim (geniş matris): Q = 16.9535, p = 0.0007225. Kent (1/boş) doğrudan modda kalan 12 vakanın hepsi 4 cihazlıdır ve Q tanımsızdır (0/0).

MR Set

Kavram: Koşullar ayrı sütunlar yerine çok seçimli bir sorunun seçenekleri olarak tutulduysa, testi bu seçenekler arasında uygular. Böylece 'seçenekler katılımcılar tarafından eşit sıklıkta mı seçiliyor?' sorusu, aynı kişilerin birden fazla seçenek işaretleyebildiği gerçeği hesaba katılarak yanıtlanır.

Gündelik örnek: Şirket 'hangi tarifleri beğendiniz? (birden fazla işaretleyebilirsiniz)' diye sorduysa yanıtlar bir çok seçimli küme olarak saklanır. Cochran Q bu kümenin üç seçeneğinin beğenilme oranlarını doğrudan karşılaştırır.

Ne işe yarar: Çok seçimli kümenin seçenekleri arasında Cochran Q hesaplar; boş hücre "seçilmedi" sayılır.

Sonuca etkisi: Hiç seçimi olmayan vakalar çıkarılır (farmer2 depolama 279 -> 278, Kent 435 -> 429). Q ve p aynı kalır, η²_Q ve yüzdeler doğrudan moddan farklıdır; çıktıya taban notu yazılır ("η²_Q tabanı: n = 278").

Doğrulama verisinde: farmer2 y için Q = 117.40, Kent için Q = 731.66. Kent η²_Q = 0.5685; Laptop %92.5 (doğrudan modda %91.3).

→ Çoklu yanıt seti (MR seti)

Uzun biçim: denek, koşul, ikili sonuç

Kavram: Veri her satırı bir kişi-koşul bileşimi olan uzun biçimde tutuluyorsa (kişi kimliği, koşul adı, sonuç), bu yapıyı her kişinin bir satır olduğu geniş biçime çevirir. Sonuç, veri baştan geniş biçimde girilmiş gibidir.

Gündelik örnek: Tadım kayıtları '7 numaralı tadımcı, Tarif 2, beğendi' gibi 120 satırlık bir liste olarak tutulmuş olabilir. Uzun biçim seçeneği bu listeyi 40 satır × 3 sütunluk tabloya kendiliğinden dönüştürür.

Ne işe yarar: Denek x koşul satırlı veriyi geniş 0/1 matrise çevirir; sonuç metinse ikinci sıralı düzey 1 sayılır.

Sonuca etkisi: Yalnız veri biçimi; sonuç geniş biçimle aynıdır.

Doğrulama verisinde: Drugs uzun (F/U, U = 1) Q = 8.4706; çim uzun (Yes = 1) Q = 16.9535, geniş biçimle aynıdır.

Post-hoc (Yok, İkili McNemar (kesin binom), İkili McNemar χ² (süreklilik düzeltmeli), İkili McNemar χ² (düzeltmesiz)) ve p düzeltmesi (Bonferroni, Holm, Benjamini-Hochberg (FDR))

Kavram: Q anlamlı çıktığında hangi koşul çiftlerinin birbirinden farklı olduğunu McNemar testleriyle tek tek sınar. Çift sayısı arttıkça yanlış alarm riski büyüdüğü için p-değerleri Bonferroni, Holm ya da Benjamini-Hochberg yöntemiyle düzeltilir.

Gündelik örnek: Üç tarif için üç çift vardır: 1-2, 1-3 ve 2-3. Düzeltilmiş p'ler, ör. yalnız birinci ile üçüncü tarifin birbirinden farklı olduğunu, ikinci tarifin ise her ikisinden de belirgin biçimde ayrılmadığını gösterebilir.

Ne işe yarar: Seçenek çiftleri arasında ikili McNemar testleri yapar (uyumsuz çiftler b, c) ve p değerlerini seçilen yöntemle düzeltir. Düzeltme yalnız post-hoc seçiliyken etkilidir.

Sonuca etkisi: Çift p değerleri ve anlamlılık kararları.

Doğrulama verisinde: Drugs A-C (b = 20, c = 8): kesin p 0.0357 (Bonferroni 0.1071); Yates χ² 4.3214, p 0.0376; düzeltmesiz χ² 5.1429, p 0.0233 (BH 0.0350). Çim düzeltmesiz + FDR: Irrigation-MowHeight p 0.00389 (FDR 0.0200).

→ Post hoc testler (ikili karşılaştırmalar)

p hesabı (Asimptotik χ², Monte Carlo (B = 10.000), Kesin (permütasyon))

Kavram: Q'nun p-değerinin nasıl hesaplanacağını belirler. Asimptotik yöntem ki-kare yaklaşımını kullanır ve yeterli örneklemde güvenilirdir; kesin ve Monte Carlo yöntemleri, her kişinin yanıtlarını kendi içinde koşullar arasında karıştırarak p-değerini doğrudan hesaplar ve küçük örneklemlerde tercih edilir.

Gündelik örnek: Şirket yalnız 8 tadımcıyla çalışsaydı ki-kare yaklaşımı kaba kalırdı. Kesin p, her tadımcının üç yanıtının tariflere olası tüm dağılımlarını göz önüne alarak gözlenen kadar uç bir sonucun ne sıklıkta çıkacağını hesaplar.

Ne işe yarar: Küçük n'de (n < 4k) asimptotik χ²(k - 1) yerine denek içi koşullu permütasyon dağılımından kesin veya Monte Carlo p hesaplar; asimptotik p her zaman da yazılır.

Sonuca etkisi: Ek p satırı; Q değişmez. Kesin dağılım çok büyükse uyarı verilip Monte Carlo'ya geçilir.

Doğrulama verisinde: Drugs kesin p = 0.017501 (asimptotik 0.014476; tam sayım), Monte Carlo 0.0203. Çim kesin 0.000343, Monte Carlo 0.0007. farmer1 (n = 262, k = 5) için tam sayım çok büyük olduğundan MerQur Monte Carlo'ya geçer.

→ Kesin (exact) test ve kesin p-değeri

Güven Düzeyi (%90, %95, %99, Diğer (özel))

Kavram: Bu analizde güven aralığı verilmez; seçilen düzey yalnız Q testinin ve ikili karşılaştırmaların 'anlamlı' kararının eşiğini (α = 1 − güven düzeyi) belirler. Q ve p değişmez.

Gündelik örnek: Şirket yeni tarife ancak güçlü bir kanıt varsa geçmek istiyorsa %99 güven seçer; o zaman yalnız p'si 0,01'in altında kalan farklar dikkate alınır.

Ne işe yarar: Yalnız karar eşiği alfa = 1 - güven düzeyidir (Q ve post-hoc kararları).

Sonuca etkisi: Karar metinleri ve post-hoc işaretleri değişir; Q ve p değişmez.

Doğrulama verisinde: Drugs p = 0.0145: %90 ve %95'te "H₀ reddedildi", %99'da reddedilmedi; %80'de A-C ve B-C çiftleri anlamlıdır.

→ Güven düzeyi ve güven aralığı

Gerçek veride örnek

Veri: SAS/STAT PROC FREQ Cochran Q örneği (Drugs)

Değişkenler: ikili sütunlar Drug_A, Drug_B, Drug_C (aynı hastaların üç ilaca yanıtı, 1 = olumlu)

  • Soru: Aynı 46 hastaya uygulanan üç ilacın (A, B, C) olumlu yanıt oranları eşit mi?
  • Varsayım: Ölçümler bağımlı (eşleştirilmiş) ikili verilerdir; her hasta üç ilacı da almıştır. Cochran Q, McNemar testinin ikiden fazla koşula genellemesidir.
  • Sonuç: Q(2) = 8.47, p = .014. H0 reddedilir: en az iki ilacın olumlu yanıt oranı farklıdır.
  • Etki büyüklüğü: η²_Q = Q / (n(k-1)) = 0.092; küçük-orta düzey etki.
  • Betimsel: Olumlu yanıt oranı A ve B için %60.9 (28/46), C için %34.8 (16/46); fark C ilacından kaynaklanıyor görünür.
  • Ek analiz: Hangi çiftlerin farklı olduğunu görmek için çiftli McNemar testleri (çoklu karşılaştırma düzeltmesiyle) yapılmalıdır.
  • APA: Cochran Q(2) = 8.47, p = .014, η²_Q = .09.

İlgili kavramlar

Permütasyon p-değeriPost hoc testler (ikili karşılaştırmalar)Çoklu yanıt seti (MR seti)Kesin (exact) test ve kesin p-değeriYanlış keşif oranı (FDR, Benjamini-Hochberg, Storey q)Eta kare (η²) ve kısmi eta kare (η²ₚ)Holm (adım adım Bonferroni) yöntemiSüreklilik düzeltmesi (Yates)

Örneklerdeki sayılar MerQur'un bağımsız, kamuya açık doğrulama verileri üzerindeki çıktılarıdır; ayrıntılar için MerQur Teknik Not'a bakınız.