163. Optimal ölçekleme: princals ve morals
Şablon kimliği: optimal_olcekleme · Kategori: çok değişkenli · Dil: R · Dosya: pro/sablonlar/cok_degiskenli/optimal_olcekleme.R (satır 1–235; üstbilgi 1–100) · Örnek veri: _ornek/abc_memnuniyet.csv · Paketler: Gifi 1.0.0 (R 4.5.3)
163.1 Ne işe yarar
Sıralı ya da kategorik ölçülmüş değişkenlerle (anket maddeleri, derecelendirmeler) çalışırken "1, 2, 3, 4, 5" sayılarını eşit aralıklı varsaymak yerine, her kategoriye çözümleme sırasında en uygun sayısal değeri verir. Şablon Gifi sistemine (De Leeuw ve Mair, 2009) dayanan iki yöntem sunar:
- princals: doğrusal olmayan temel bileşenler analizi. Cevapladığı soru: "Bu maddelerin ortak yapısını en iyi özetleyen az sayıda bileşen nedir ve kategorileri hangi sayılara dönüştürünce bu özet en iyi olur?"
- morals: optimal ölçekli çoklu regresyon. Cevapladığı soru: "Yanıt ve açıklayıcıların kategorilerini hangi sayılara dönüştürürsek doğrusal modelin R^2'si en büyük olur?"
Her değişken ölçü düzeyine göre dönüştürülür: sayısal (doğrusal; kategorilere eşit aralıklı değerler), sıralı (monoton; kategori sırası korunur ama aralıklar serbest) ya da nominal (kategori sırası serbest). Yalnız sayısal düzeyde princals olağan temel bileşenler analizine (korelasyon matrisinin özdeğer ayrışımı), morals olağan çoklu regresyona iner (163.6).
Ne zaman kullanılır?
- Likert benzeri maddelerde, kategori aralıklarının eşit olup olmadığından emin değilken bileşen yapısını incelemek.
- Sıralı maddelerle kurulan regresyonda "aralık varsayımının" sonuca etkisini görmek (sayısal ile sıralı düzeyin R^2'sini karşılaştırmak).
- Karma ölçekli (sürekli ve kategorik) değişken kümelerini tek bir bileşen çözümünde birleştirmek.
Ne zaman kullanılmaz?
- Maddelerin bir gizil yapıyı ölçtüğü ve uyum indeksleri, yük standart hataları gerekiyorsa: doğrulayıcı faktör çözümleme ve madde tepki kuramı şablonları (bu cildin psikometri bölümleri). Optimal ölçekleme tanımlayıcıdır; güven aralığı ve anlamlılık sınaması vermez.
- Morals'ta katsayıların standart hatası ve p değeri isteniyorsa: bu şablon bunları vermez. Dönüştürülmüş değişkenlerle klasik regresyon çıktısı yeniden yorumlanmaz, çünkü dönüşüm veriye göre seçilmiştir ve serbestlik dereceleri bu seçimi yansıtmaz.
- Sürekli, normal dağılımlı değişkenlerde: temel programdaki temel bileşenler analizi ve çoklu regresyon yeterlidir.
- Yalnız kategorik değişkenler arasındaki ilişki biçimi isteniyorsa (çoklu uyum çözümlemesi, homals): bu şablonda yoktur.
Temel programla ilişki. Temel programın temel bileşenler analizi ve çoklu doğrusal regresyonu değişkenleri olduğu gibi kullanır. Bu şablonda sayısal düzey seçilirse sonuçlar bunlarla aynıdır (10^{-13}'e kadar; 163.6); fark, sıralı ve nominal düzeylerde dönüşümlerin kestirilmesidir.
163.2 Şablonun girdileri
| Alan (form etiketi) · ad | Tür · sekme | Varsayılan | Geçerli değerler | Kodda etkisi |
|---|---|---|---|---|
Yöntem · yontem |
seçim · Model | princals |
princals, morals |
Hangi kolun çalışacağı (116, 172, 208). |
Değişkenler ya da açıklayıcılar · degiskenler |
sütunlar · Değişkenler | boş | en az 1 sütun | princals'ta analiz değişkenleri, morals'ta açıklayıcılar (119). |
Yanıt (yalnız morals) · y |
sütun · Değişkenler | boş (isteğe bağlı) | bir sütun | morals'ta bağımlı değişken (117–118); degiskenler'den çıkarılır (119). |
Ölçü düzeyi (değişkenler/açıklayıcılar) · duzey |
seçim · Model | sirali |
sirali, nominal, sayisal |
levels (155). |
Yanıtın ölçü düzeyi (morals) · y_duzey |
seçim · Model | sirali |
sirali, sayisal |
yordinal ve düğümler (212, 215). |
Bileşen sayısı (princals) · boyut |
tamsayı · Model | 2 | 1–10 | ndim (122, 173). |
Sıralı düzeyde bağlar · bag |
seçim · Seçenekler | s |
s (ikincil), p (birincil) |
ties (156). |
Yakınsama ölçütü · eps |
ondalık · Gelişmiş | 10^{-6} | 10^{-12}–10^{-2} | ALS durdurma ölçütü. |
Dönüşüm düğümleri · dugum |
seçim · Model | veri |
veri, Q (nicel noktalar), R (eşit aralıklı), E (düğümsüz) |
knots (175, 211–212). |
İç düğüm sayısı · dugum_sayisi |
tamsayı · Model | 3 | 1–20 | Q ve R için (175). |
Spline derecesi · spline_derece |
tamsayı · Model | 1 | 0–3 | degrees (174, 215–216). |
En çok ALS yinelemesi · en_cok_yineleme |
tamsayı · Gelişmiş | 20000 | 10–1000000 | itmax (157). |
Şablona özgü denetimler (mq_hata):
- Veri yoksa "Önce Veri sekmesinde bir veri açın." (115).
- morals iken yanıt seçilmemişse "morals için bir yanıt seçin." (118).
- princals iken en az 2 değişken yoksa "princals için en az 2 değişken gerekli." (120); morals'ta açıklayıcı yoksa "En az bir açıklayıcı seçin (yanıttan farklı)." (121).
- princals iken
boyutdeğişken sayısına eşit ya da büyükse "Bileşen sayısı değişken sayısından küçük olmalı." (122). - Eksiksiz gözlem sayısı 10'dan azsa "En az 10 tam gözlem gerekli." (132). Eksik değer nedeniyle satır atıldıysa atılan satır sayısı ve değişken başına eksik değer sayısı not olarak yazılır (133–137).
- Bir değişken tek değerliyse "'…' sabit (tek değer); çıkarın." (153).
dugum=Evespline_derece= 0 ise "Düğümsüz dönüşümde spline derecesi en az 1 olmalı." (158).princals/moralshata verirse "princals çözümlemesi yapılamadı: …" (176–177), "morals çözümlemesi yapılamadı: …" (218).
Örnek ayar: yontem = princals, altı madde (equipment, sales, technical, training, purchase, pricing), duzey = sirali, boyut = 2, bag = s.
163.3 Örnek veri
abc_memnuniyet.csv, Kenett ve Salini (2011) kitabındaki ABC müşteri memnuniyeti anketidir (Gifi paketinin vinyetinde de kullanılır): 208 müşteri, eksik değer yok.
| Değişken | Rol | Tür (veri sekmesinin algıladığı) | Özet |
|---|---|---|---|
satis |
morals yanıtı | sayısal | genel memnuniyet, 1–5 |
satis2010, best, recom |
kullanılmaz | sayısal, ikili, sayısal | |
equipment, sales, technical, training, purchase, pricing |
princals değişkenleri / morals açıklayıcıları | sayısal | altı madde, 1–5 |
product |
kullanılmaz | sayısal |
Altı madde 1'den 5'e kadar tam sayı değerleri alır. Veri sekmesi bunları sayısal algılar; şablonda degiskenler sayısal bir rol (sayisal = true) olmadığı için sütunun türü "kategorik" yapılırsa R'a faktör olarak gider (163.8).
Bölümde kullanılan çalıştırmalar (aynı veri; yalnız belirtilen ayarlar değişir):
- Örnek ayar: princals, sıralı, 2 bileşen.
- princals, sayısal; 3. princals, nominal; 4. princals, sıralı, bağlar birincil.
- princals, sıralı, \varepsilon=10^{-12} (tam yakınsak çözüm); 6. princals, sayısal, \varepsilon=10^{-12}.
- princals, sıralı,
Qdüğümleri, derece 2; 8. aynısıEdüğümleriyle. - morals, yanıt
satis, sıralı–sıralı; 10. aynısı \varepsilon=10^{-12}; 11. morals, sayısal–sayısal; 12. morals, sıralı,bag= p. - Kenar durumlar için kurulan veriler (163.8): metin etiketli maddeler, eksik hücre, yanıtın aynı zamanda değişken olarak seçilmesi.
163.4 Yöntem: formüller ve hesap adımları
Hesap sırası: (1) sütunlar seçilir, eksik satırlar atılır (atılan sayı yazılır), metin sütunlar düzey sırasına göre tam sayı koduna çevrilir (163.8); (2) ölçü düzeyi ve düğümler Gifi çağrısına aktarılır; (3) değişen en küçük kareler (ALS) ile dönüşümler ve model parametreleri yakınsayana kadar sırayla güncellenir; (4) özdeğerler, yükler, nesne puanları, kategori nicelendirmeleri (princals) ya da katsayılar, R^2 ve dönüşüm tabloları (morals) yazılır; (5) yük ve dönüşüm grafikleri çizilir.
163.4.1 princals: ortalama toplam varyansı en büyütmek
m değişken ve p bileşen için her değişken j bir dönüşüm z_j=G_j y_j ile (kategori gösterge matrisi G_j ve kategori değerleri y_j) standartlaştırılmış bir sütuna dönüşür: \sum_i z_{ij}=0, \sum_i z_{ij}^2=n. Dönüşmüş değişkenlerin korelasyon matrisi R(Z)'nin özdeğerleri \lambda_1\ge\dots\ge\lambda_m olsun. Şablon, ilk p özdeğerin toplamını en büyükler:
- Z=[z_1,\dots,z_m]: dönüştürülmüş değişkenler.
- \lambda_k: R(Z)'nin k. özdeğeri; k. bileşenin açıkladığı varyans ("değişken sayısı" cinsinden).
- Toplam \sum_k\lambda_k=m olduğundan \lambda_k/m açıklanan varyans oranıdır (çıktıdaki
VAF_yuzde).
Aynı çözüm eşdeğer olarak nesne puanları X (n\times p, X^{\top}X=nI) ve yük vektörleri a_j ile
olarak yazılır (Gifi'nin "rank-1" kaybı). Bu çözümde çıktıdaki Kayıp, 1-\sum_{k\le p}\lambda_k/(mp)'ye eşittir: örnek veride sayısal düzeyde 1-3{,}687079/12=0{,}692743 ve tam yakınsak sıralı düzeyde 1-3{,}800094/12=0{,}683326 (163.6).
ALS adımları: (a) y'ler sabitken X, Z'nin tekil değer ayrışımının ilk p sol tekil vektörüdür (X=\sqrt n\,U_{[:,1:p]}); (b) X sabitken a_j=X^{\top}z_j/n; (c) X ve a_j sabitken her z_j, hedef Xa_j'ye en yakın uygun dönüşümdür.
Bu üç adımda ölçü düzeyi (c) adımının kısıtını belirler:
Düzey (duzey) |
(c) adımı | Sonuç |
|---|---|---|
sayisal |
z_j ham değişkenin doğrusal dönüşümü; kategori aralıkları eşit | olağan temel bileşenler |
sirali |
z_j kategori sırasını koruyan (azalmayan) dönüşüm: kategori ortalamalarına ağırlıklı izotonik regresyon | monoton dönüşüm |
nominal |
her kategoriye serbest değer (sıra kısıtı yok) | tek bir nicelendirme vektörü, sıra serbest |
Neden izotonik regresyon?
Monoton kısıtlı en küçük kareler problemi, kategori ortalamalarının sayılarla ağırlıklandırılmış izotonik (havuzlanmış komşu ihlalciler algoritması) regresyonuyla çözülür. Bitişik iki kategorinin ortalaması sırayı bozuyorsa o kategoriler birleştirilip aynı değeri alır; bu yüzden sıralı düzeyde bazı kategoriler aynı nicelendirmeyi alabilir (örnek veride equipment için 1 ve 2).
163.4.2 morals: dönüşmüş değişkenlerle regresyon
Yanıt y ve açıklayıcılar x_1,\dots,x_q için amaç, dönüştürülmüş değişkenler arasındaki çoklu belirleme katsayısını en büyütmektir:
- z_y ve z_j: yanıtın ve açıklayıcıların standartlaştırılmış (ortalaması 0, varyansı 1) dönüşümleri.
- \beta_j: dönüştürülmüş değişkenler üzerindeki standartlaştırılmış regresyon katsayısı (çıktıdaki
beta).
ALS (geri uydurma): z_x'ler sabitken \beta EKK ile bulunur; sonra yanıtın dönüşümü \hat z_y'ye en yakın uygun dönüşüm olarak güncellenir; her z_j için hedef (z_y-\beta_0-\sum_{k\ne j}\beta_kz_k)/\beta_j'dir. Sıralı düzeyde her güncelleme ağırlıklı izotonik regresyondur.
Koddaki tercih
princals çağrısı princals(d[, xs], ndim = P$boyut, levels = seviye, ties = ties, itmax = …, eps = P$eps) (173); degrees yalnız spline_derece \ne1 iken, knots ve ordinal yalnız dugum \ne veri iken eklenir (174–175). morals çağrısı (215–217) düğümleri ve dereceyi hem açıklayıcılara hem yanıta uygular: xordinal = (duzey = sirali), yordinal = (y_duzey = sirali). veri düğümlerinde sayısal düzey knotsGifi(…, "E") (düğümsüz doğru), sıralı düzey "D" (her gözlenen değerde serbest nicelendirme) alır (211–212).
163.4.3 Bağlar, düğümler, spline derecesi
- Düğümler dönüşüm işlevinin parçalı polinom yapısını belirler.
veri: her gözlenen değer bir düğümdür (serbest nicelendirme, 1. derece).Q: iç düğümler nicel noktalarda;R: eşit aralıklı;E: iç düğüm yok (tek polinom). Örnek verideQdüğümleri ve derece 2'de kayıp 0,683332 (veri düğümleriyle 0,683332 ile aynı),Eve derece 2'de 0,689346; ilk özdeğer 2,8448'dir (163.7). - Bağlar (
bag):sikincil yaklaşım (aynı değerli gözlemler aynı nicelendirmeyi alır);pbirincil (bağlar çözülebilir). Bu örnekte (veri düğümleri, 1. derece) iki seçenek birbirinden ayırt edilemez: özdeğerler ve morals sonuçları 10^{-15} içinde aynıdır. - Yakınsama (
eps): iki ardışık yineleme arasındaki kayıp değişimi bu değerin altına inince ALS durur. Kayıp tepe noktasında yassı olduğundan parametreler (yükler, özdeğerlerin bölüşümü, dönüşümler) bu ölçütten çok daha az duyarlı yakınsar (163.6 ve 163.8).
163.5 Kod adım adım
| Satırlar | Ne yapar | Neden / dikkat |
|---|---|---|
| 101–123 | Gifi paketini yükler; .m, .m3 ve düzey sırası işlevi .siral (106–113); yöntem ve değişken denetimleri |
xs <- setdiff(P$degiskenler, ycol) (119): y seçilmişse, yöntem princals olsa bile, o sütun degiskenler'den çıkar; princals'ta bu durum bir notla bildirilir (123–126; 163.8). |
| 127–137 | Sütunları alır, complete.cases ile eksik satırları atar |
Atılan satır sayısı ve değişken başına eksik değer sayısı not olarak yazılır (133–137); n çözüm özetinde de görünür. |
| 138–154 | Metin/faktör/mantıksal sütunları .siral ile düzey sırasına göre tam sayıya çevirir; her sütunun düzey sırası etk listesinde tutulur; sabit sütun denetimi |
Düzey sırası: etken sütunda Veri sekmesi sırası, sayı etiketleri sayısal sırada, aksi hâlde harf sırası; not sırayı etiketlerle yazar (163.8). |
| 155–158 | Düzeyi Gifi terimine çevirir (ordinal, nominal, metric); bağ ve düğüm denetimi |
|
| 160–171 | yakin_notu işlevi: sıralı/nominal düzeyde eps >10^{-9} ise gevşek yakınsama notu; yineleme sayısı en_cok_yineleme'ye ulaştıysa uyarı |
Not hesabı değiştirmez. |
| 172–179 | princals çağrısı; konsola print(fit) yalnız arayüz dili Türkçe değilken |
Çağrı satırı ve "Loss value", "Number of iterations", "Eigenvalues" Gifi'nin kendi İngilizce çıktısıdır; Türkçe arayüzde yazılmaz, aynı değerler tablolardadır. |
| 180–188 | Özdeğer ve çözüm özeti tabloları | VAF = 100\lambda_k/m (182). fit$f kayıp, fit$ntel yineleme sayısıdır. |
| 189–198 | Yükler ve nesne puanları | Yükler dönüştürülmüş değişkenle bileşen puanı arasındaki korelasyondur; nesne puanlarının her sütununun kareler toplamı n'dir. |
| 199–205 | Kategori nicelendirmeleri (1. boyut) | scoremat sütununun kategori ortalamasıdır; ölçeği 163.7'de açıklanır ve tablo başlığında yazılıdır; son sütun etiket kategori adıdır. |
| 206–207 | Yük ve dönüşüm grafikleri | Başlıklar Gifi'nin İngilizce varsayılanıdır. |
| 208–233 | morals çağrısı; katsayılar, R^2, dönüşüm tabloları, grafik | Dönüşüm tablosu xhat/yhat'ın kategori ortalamasıdır (227–231); son sütun etiket. |
163.6 Elle hesap: örnek veride bağımsız yeniden hesap
Ara değerler dogrulama/optimal_olcekleme/elle_hesap.py (numpy ve scipy, Gifi paketi ve şablon kullanılmadan) ve dogrulama/optimal_olcekleme/r_dogrulama.R (taban R) ile hesaplanmıştır. Sıralı düzey için 163.4'teki ALS, bağımsız olarak yazılan ağırlıklı izotonik regresyonla (Python'da scipy.optimize.isotonic_regression, R'da elle yazılmış havuzlama) uygulanmıştır.
Adım 1 — Sayısal düzey = olağan temel bileşenler. Altı maddenin korelasyon matrisinin özdeğerleri: 2{,}871043; 0{,}816037; 0{,}698987; 0{,}616183; 0{,}529946; 0{,}467804. İlk iki özdeğerin toplamı 3{,}687079, kayıp 1-3{,}687079/12=0{,}692743. Birinci bileşen yükleri \sqrt{\lambda_1}\,v_{j1}: 0{,}732442 (equipment), 0{,}685068, 0{,}657331, 0{,}686123, 0{,}644740, 0{,}739403.
Adım 2 — Sıralı düzey, tam yakınsama. ALS, ardışık iki yineleme arasında kriter değişimi 10^{-16}'nın altına inene kadar sürdürülür (Python 195, R 161 yineleme). Özdeğerler: 2{,}941511; 0{,}858583; 0{,}650895; 0{,}599742; 0{,}497088; 0{,}452182; ilk iki özdeğerin toplamı 3{,}800094, kayıp 0{,}683326. Örnek ayarın \varepsilon=10^{-6}'lık çalıştırması ise 2{,}943332; 0{,}856694 ve 3{,}800026 verir: toplam 7\times10^{-5} küçüktür, ama özdeğerlerin bölüşümü üçüncü basamakta farklıdır (163.8).
Adım 3 — Normlama. Nesne puanlarının her sütununun kareler toplamı 207{,}99999999999 ve 208{,}00000000000 (=n) çıkar.
Adım 4 — Kategori nicelendirmesi. "Kategori nicelendirmeleri (1. boyut)" tablosundaki değer, bağımsız hesaptaki standartlaştırılmış dönüşüm z_c ile birinci bileşen yükü a_{j1} için z_c\,a_{j1}/\sqrt n'dir. equipment, kategori 5: z_c=1{,}089870, a_{j1}=0{,}785308, \sqrt{208}=14{,}422205 ile 0{,}059345; tablo 0{,}059346 verir. Yani tablo kategori değerinin kendisini değil, birim norma indirgenmiş değerin birinci yükle çarpımını yazar (163.7).
Adım 5 — morals sayısal. R^2=0{,}509128; \beta=(0{,}272215;\ 0{,}068234;\ 0{,}347170;\ 0{,}102078;\ 0{,}018945;\ 0{,}160892) (z-puanlı EKK).
Adım 6 — morals sıralı. Tam yakınsama: R^2=0{,}571385; \beta=(0{,}314072;\ 0{,}155824;\ 0{,}305923;\ 0{,}150742;\ 0{,}110716;\ 0{,}100963). Örnek ayardaki \varepsilon=10^{-6} ile şablon R^2=0{,}571334, \beta_1=0{,}312176 verir.
163.6.1 Doğrulama: MerQuR+, Python ve R
| Büyüklük | MerQuR+ | Python (bağımsız) | R (bağımsız) | En büyük fark | |
|---|---|---|---|---|---|
| princals sayısal: özdeğer 1 | 2,87104251 | 2,87104251 | 2,87104251 | 1,1e−13 | ✓ |
| princals sayısal: özdeğer 2 | 0,81603692 | 0,81603692 | 0,81603692 | 4,0e−15 | ✓ |
| princals sayısal: özdeğer 3 | 0,69898738 | 0,69898738 | 0,69898738 | 1,6e−14 | ✓ |
| princals sayısal: özdeğer 4 | 0,61618315 | 0,61618315 | 0,61618315 | 3,7e−14 | ✓ |
| princals sayısal: özdeğer 5 | 0,52994615 | 0,52994615 | 0,52994615 | 6,0e−15 | ✓ |
| princals sayısal: özdeğer 6 | 0,46780389 | 0,46780389 | 0,46780389 | 2,2e−14 | ✓ |
| princals sayısal: mutlak yük equipment, bileşen 1 | 0,73244238 | 0,73244238 | 0,73244238 | 3,1e−14 | ✓ |
| princals sayısal: mutlak yük equipment, bileşen 2 | 0,2701224 | 0,27012666 | 0,27012666 | 4,3e−6 | ✗ |
| princals sayısal: mutlak yük sales, bileşen 1 | 0,68506763 | 0,68506763 | 0,68506763 | 2,2e−14 | ✓ |
| princals sayısal: mutlak yük sales, bileşen 2 | 0,35993478 | 0,35992799 | 0,35992799 | 6,8e−6 | ✗ |
| princals sayısal: mutlak yük technical, bileşen 1 | 0,6573307 | 0,6573307 | 0,6573307 | 3,9e−14 | ✓ |
| princals sayısal: mutlak yük technical, bileşen 2 | 0,30690246 | 0,30689481 | 0,30689481 | 7,7e−6 | ✗ |
| princals sayısal: mutlak yük training, bileşen 1 | 0,68612252 | 0,68612252 | 0,68612252 | 5,0e−14 | ✓ |
| princals sayısal: mutlak yük training, bileşen 2 | 0,34486658 | 0,34486605 | 0,34486605 | 5,2e−7 | ✓ |
| princals sayısal: mutlak yük purchase, bileşen 1 | 0,64473958 | 0,64473958 | 0,64473958 | 3,1e−14 | ✓ |
| princals sayısal: mutlak yük purchase, bileşen 2 | 0,48096594 | 0,48097305 | 0,48097305 | 7,1e−6 | ✗ |
| princals sayısal: mutlak yük pricing, bileşen 1 | 0,73940254 | 0,73940254 | 0,73940254 | 4,8e−14 | ✓ |
| princals sayısal: mutlak yük pricing, bileşen 2 | 0,41117813 | 0,41117911 | 0,41117911 | 9,8e−7 | ✓ |
| princals sayısal: kayıp | 0,69274338 | 0,69274338 | 0,69274338 | 2,4e−12 | ✓ |
| princals sıralı: özdeğer 1 | 2,94151234 | 2,94151038 | 2,9415104 | 6,7e−7 | ✓ |
| princals sıralı: özdeğer 2 | 0,85858142 | 0,85858338 | 0,85858336 | 2,0e−6 | ✗ |
| princals sıralı: özdeğer 3 | 0,6508932 | 0,6508947 | 0,65089468 | 1,5e−6 | ✗ |
| princals sıralı: özdeğer 4 | 0,59974201 | 0,59974216 | 0,59974216 | 1,5e−7 | ✓ |
| princals sıralı: özdeğer 5 | 0,49708937 | 0,49708754 | 0,49708755 | 1,8e−6 | ✗ |
| princals sıralı: özdeğer 6 | 0,45218165 | 0,45218184 | 0,45218184 | 1,9e−7 | ✓ |
| princals sıralı: ilk iki özdeğerin toplamı | 3,80009376 | 3,80009376 | 3,80009376 | 1,9e−11 | ✓ |
| princals sıralı: kayıp = 1 − MTV/(p·boyut) | 0,68332552 | 0,68332552 | 0,68332552 | 7,0e−12 | ✓ |
| princals sıralı: mutlak yük equipment, bileşen 1 | 0,7853073 | 0,78530819 | — | 8,9e−7 | ✓ |
| princals sıralı: mutlak yük equipment, bileşen 2 | 0,01280737 | 0,01279987 | — | 7,5e−6 | ✗ |
| princals sıralı: mutlak yük sales, bileşen 1 | 0,63712914 | 0,63712748 | — | 1,7e−6 | ✗ |
| princals sıralı: mutlak yük sales, bileşen 2 | 0,61782693 | 0,6178331 | — | 6,2e−6 | ✗ |
| princals sıralı: mutlak yük technical, bileşen 1 | 0,67469387 | 0,67469456 | — | 6,8e−7 | ✓ |
| princals sıralı: mutlak yük technical, bileşen 2 | 0,28620728 | 0,28620097 | — | 6,3e−6 | ✗ |
| princals sıralı: mutlak yük training, bileşen 1 | 0,67046774 | 0,67046549 | — | 2,2e−6 | ✗ |
| princals sıralı: mutlak yük training, bileşen 2 | 0,47469793 | 0,47470841 | — | 1,0e−5 | ✗ |
| princals sıralı: mutlak yük purchase, bileşen 1 | 0,68093312 | 0,68093306 | — | 5,2e−8 | ✓ |
| princals sıralı: mutlak yük purchase, bileşen 2 | 0,22056955 | 0,22055457 | — | 1,5e−5 | ✗ |
| princals sıralı: mutlak yük pricing, bileşen 1 | 0,74193161 | 0,74193223 | — | 6,2e−7 | ✓ |
| princals sıralı: mutlak yük pricing, bileşen 2 | 0,34756815 | 0,34756066 | — | 7,5e−6 | ✗ |
| nesne puanları kareler toplamı, bileşen 1 (= n) | 208 | 208 | — | 5,5e−16 | ✓ |
| nesne puanları kareler toplamı, bileşen 2 (= n) | 208 | 208 | — | 5,5e−16 | ✓ |
| kategori nicelendirmesi equipment=1 (= z·yük₁/√n) | −0,13970712 | −0,13970754 | — | 4,3e−7 | ✓ |
| kategori nicelendirmesi equipment=2 (= z·yük₁/√n) | −0,13970712 | −0,13970754 | — | 4,3e−7 | ✓ |
| kategori nicelendirmesi equipment=3 (= z·yük₁/√n) | −0,01781176 | −0,01781135 | — | 4,1e−7 | ✓ |
| kategori nicelendirmesi equipment=4 (= z·yük₁/√n) | 0,03006117 | 0,03006121 | — | 4,8e−8 | ✓ |
| kategori nicelendirmesi equipment=5 (= z·yük₁/√n) | 0,05934614 | 0,05934469 | — | 1,5e−6 | ✗ |
| kategori nicelendirmesi sales=1 (= z·yük₁/√n) | −0,1269843 | −0,12698501 | — | 7,1e−7 | ✓ |
| kategori nicelendirmesi sales=2 (= z·yük₁/√n) | −0,02992531 | −0,02992433 | — | 9,8e−7 | ✓ |
| kategori nicelendirmesi sales=3 (= z·yük₁/√n) | 0,00740179 | 0,00740148 | — | 3,2e−7 | ✓ |
| kategori nicelendirmesi sales=4 (= z·yük₁/√n) | 0,02066602 | 0,02066613 | — | 1,0e−7 | ✓ |
| kategori nicelendirmesi sales=5 (= z·yük₁/√n) | 0,04656179 | 0,04656145 | — | 3,4e−7 | ✓ |
| morals sayısal: β equipment | 0,27221453 | 0,27221453 | 0,27221453 | 3,8e−14 | ✓ |
| morals sayısal: β sales | 0,06823423 | 0,06823423 | 0,06823423 | 5,8e−15 | ✓ |
| morals sayısal: β technical | 0,34717036 | 0,34717036 | 0,34717036 | 3,3e−14 | ✓ |
| morals sayısal: β training | 0,10207786 | 0,10207786 | 0,10207786 | 3,0e−15 | ✓ |
| morals sayısal: β purchase | 0,01894502 | 0,01894502 | 0,01894502 | 4,4e−15 | ✓ |
| morals sayısal: β pricing | 0,1608921 | 0,1608921 | 0,1608921 | 3,1e−14 | ✓ |
| morals sayısal: R² | 0,50912842 | 0,50912842 | 0,50912842 | 4,1e−14 | ✓ |
| morals sıralı: β equipment | 0,31407009 | 0,31407245 | 0,31407245 | 2,4e−6 | ✗ |
| morals sıralı: β sales | 0,15582021 | 0,15582369 | 0,15582369 | 3,5e−6 | ✗ |
| morals sıralı: β technical | 0,30592812 | 0,30592343 | 0,30592343 | 4,7e−6 | ✗ |
| morals sıralı: β training | 0,15074372 | 0,15074151 | 0,15074151 | 2,2e−6 | ✗ |
| morals sıralı: β purchase | 0,11071587 | 0,11071584 | 0,11071584 | 2,8e−8 | ✓ |
| morals sıralı: β pricing | 0,10096749 | 0,1009632 | 0,1009632 | 4,3e−6 | ✗ |
| morals sıralı: R² | 0,57138499 | 0,57138499 | 0,57138499 | 1,4e−10 | ✓ |
| morals sıralı: satis=1 dönüşüm (şablon birim norm; bağımsız ÷ √n) | −0,20870051 | −0,20870487 | — | 4,4e−6 | ✗ |
| morals sıralı: satis=2 dönüşüm (şablon birim norm; bağımsız ÷ √n) | −0,10664205 | −0,10663941 | — | 2,6e−6 | ✗ |
| morals sıralı: satis=3 dönüşüm (şablon birim norm; bağımsız ÷ √n) | −0,0236311 | −0,02363067 | — | 4,2e−7 | ✓ |
| morals sıralı: satis=4 dönüşüm (şablon birim norm; bağımsız ÷ √n) | 0,03459283 | 0,03459284 | — | 1,1e−8 | ✓ |
| morals sıralı: satis=5 dönüşüm (şablon birim norm; bağımsız ÷ √n) | 0,07543069 | 0,07542961 | — | 1,1e−6 | ✗ |
Ölçütü karşılayan: 46/70. Sıralı düzey karşılaştırmaları için MerQuR+ çalıştırması yakınsama ölçütü 10−12 ile yapılmıştır; Şablonda yakınsama ölçütünün alt sınırı 10−12'dir (üstbilgi); kayıptaki değişime bağlı bu ölçütle parametreler en çok 10−5 düzeyinde (kayıp ve özdeğer toplamı 10−9) yakınsar, bu yüzden ✗ görünen satırlar 10−6–10−5 bandındadır; kategori nicelendirmesi ve dönüşüm tablosu satırlarında bağımsız hesap, şablonun tablo ölçeğine (nicelendirme = z·yük₁/√n; dönüşüm = z/√n) çevrilerek verilmiştir.
| Büyüklük | eps = 10−6 (örnek ayar) | eps = 10−12 | Bağımsız (tam yakınsak) |
|---|---|---|---|
| princals sıralı özdeğer 1 | 2,94333171 | 2,94151234 | 2,94151038 |
| princals sıralı özdeğer 2 | 0,85669417 | 0,85858142 | 0,85858338 |
| princals sıralı özdeğer 3 | 0,64940787 | 0,6508932 | 0,6508947 |
| princals sıralı kayıp | 0,68333205 | 0,68332552 | 0,68332552 |
| princals sıralı yineleme | 61 | 170 | 195 |
| morals sıralı β equipment | 0,31217571 | 0,31407009 | 0,31407245 |
| morals sıralı R² | 0,57133394 | 0,57138499 | 0,57138499 |
| morals sıralı yineleme | 191 | 717 | 62 |
163.7 Çıktıyı okuma
Örnek ayarın (Çalıştırma 1) çıktısı:
Call:
princals(data = d[, xs, drop = FALSE], ndim = P$boyut, levels = seviye,
ties = ties, itmax = 20000, eps = P$eps)
Loss value: 0.683
Number of iterations: 61
Eigenvalues: 2.943 0.857
Özdeğer tablosu:
bilesen ozdeger VAF_yuzde birikimli_yuzde
0 1 2.943332 49.055528 49.055528
1 2 0.856694 14.278236 63.333765
2 3 0.649408 10.823465 74.157229
3 4 0.599688 9.994807 84.152037
4 5 0.498862 8.314370 92.466407
5 6 0.452016 7.533593 100.000000
Çözüm özeti ve yükler:
olcut deger
0 n 208.000000
1 Kayıp 0.683332
2 Yineleme 61.000000
3 İlk 2 özdeğerin toplamı (MTV ölçütü) 3.800026
degisken Bilesen1 Bilesen2
0 equipment 0.784354 0.020131
1 sales 0.638838 0.611686
2 technical 0.673939 -0.293714
3 training 0.672540 -0.464646
4 purchase 0.681112 -0.233205
5 pricing 0.741342 0.354361
Şekil 163.1. Yük grafiği (örnek ayar): her madde, iki bileşen düzleminde yük vektörüyle gösterilir. Başlık Gifi'nin İngilizce varsayılanıdır.

Şekil 163.2. Dönüşüm grafikleri (örnek ayar): her maddede gözlenen kategori ile dönüşmüş değer. `equipment` için 1 ve 2. kategoriler aynı değeri alır. Dikey eksen kategori değerinin 1/\sqrt n ölçeğindeki halidir (163.7).

| Öğe | Ne yazar | Nasıl yorumlanır |
|---|---|---|
ozdeger, VAF_yuzde |
Dönüştürülmüş değişkenlerin korelasyon matrisinin özdeğeri ve 100\lambda_k/m | Örnekte ilk bileşen %49,1, ilk ikisi %63,3 açıklar. |
Kayıp |
Gifi'nin normalize kaybı | Bu çözümde 1-\sum_{k\le p}\lambda_k/(mp)'dir; küçük kayıp büyük MTV demektir. |
Yineleme |
ALS yineleme sayısı | en_cok_yineleme'ye ulaştıysa yakınsama olmamıştır. |
Yükler |
Dönüştürülmüş değişkenle bileşen puanının korelasyonu | Hepsi birinci bileşende pozitiftir (0,64–0,78): ortak bir "genel memnuniyet" ekseni. İkinci bileşende sales ve pricing bir yanda, training, technical ve purchase öbür yandadır. İşaretler bileşenin yönüne bağlıdır. |
Nesne puanları |
Gözlemin bileşen puanı; her sütunun kareler toplamı n | Birinci gözlemin (-3{,}25) maddelerin çoğunda en düşük kategorileri (1 ve 2) işaretlediği veriden doğrulanır. gozlem sütunu özgün satır numarasıdır. |
Kategori nicelendirmeleri (1. boyut) |
scoremat'ın kategori ortalaması |
Değer, kategori değerinin z_c ile birinci bileşen yükünün çarpımıdır ve \sqrt n ile bölünmüştür (163.6); kategorilerin standartlaştırılmış değeri z_c için bu tabloyu yükle bölüp \sqrt n ile çarpmak gerekir. Aynı değer iki kategoride yineleniyorsa (ör. equipment 1 ve 2) monoton kısıt onları birleştirmiştir. Başlık ölçeği söyler; deger kategori kodu, etiket kategori adıdır. |
morals çıktısı (Çalıştırma 9, örnek \varepsilon=10^{-6}):
Coefficients:
equipment sales technical training purchase pricing
0.3122 0.1540 0.3073 0.1504 0.1110 0.1017
Multiple R-squared: 0.571
Model uyumu: n=208, R^2=0{,}571334, kayıp 0{,}122067, 191 yineleme. Sayısal–sayısal modelde (Çalıştırma 11) R^2=0{,}509128: sıralı dönüşüm R^2'yi 0{,}062 artırır. Dönüşüm tablosunun ilk satırları:
degisken deger donusmus
0 satis 1 -0.207099
1 satis 2 -0.107857
2 satis 3 -0.023612
3 satis 4 0.034598
4 satis 5 0.075672
5 equipment 1 -0.323235
6 equipment 2 -0.116190
Dönüşmüş değerler birim normdadır: satis için \sum_{c}n_c v_c^2=1{,}000000 ve \sum_c n_cv_c=0. Tablo başlığı bunu "ortalaması 0, kareler toplamı 1 olacak biçimde birim normlu; standartlaştırılmış değer = puan × √n" diye yazar; varyans 1 ölçeğine geçmek için değerler \sqrt n=14{,}4222 ile çarpılır (-0{,}207099\times14{,}4222=-2{,}987). Bu ölçek beta'yı etkilemez, çünkü bütün değişkenlere aynı çarpan uygulanmıştır.
Rapor cümlesi: Altı müşteri memnuniyeti maddesi doğrusal olmayan temel bileşenler analiziyle (sıralı düzey, 2 bileşen, n=208) özetlenmiş; ilk bileşen toplam varyansın %49,1'ini, ilk iki bileşen %63,3'ünü açıklamıştır (kayıp = 0,683). Bütün maddelerin birinci bileşendeki yükleri 0,64 ile 0,78 arasındadır. Genel memnuniyetin altı maddeyle sıralı optimal ölçekli regresyonunda R^2=0{,}571, sayısal düzeyde 0{,}509 bulunmuştur.
163.8 Sık hatalar ve tuzaklar
- Varsayılan yakınsama ölçütü sıralı düzeyde çözümü tam yakınsatmaz; çıktı bunu bildirir. \varepsilon=10^{-6} ile princals 61 yinelemede durur ve özdeğerler 2{,}9433 ve 0{,}8567 olur; tam yakınsak çözümde 2{,}9415 ve 0{,}8586 (kayıp ve özdeğer toplamı ise 10^{-4} içinde aynı). morals'ta R^2 0{,}571334 ile 0{,}571385, \beta_1 0{,}3122 ile 0{,}3141'dir. Gifi vinyetindeki yayımlı değerler (0{,}683; 2{,}9433; 0{,}8567) varsayılan ölçütle durmuş çözümdür; bunlarla "uyuşmak", yakınsamış çözüme uyuşmak anlamına gelmez. Şablon, sıralı ya da nominal düzeyde
eps>10^{-9} iken çıktıya "Not: yakınsama ölçütü 1e-06; … Kesin çözüm için yakınsama ölçütünü 1e-10 ya da daha küçük seçin." notunu yazar (160–171); varsayılan değer değişmemiştir. Yük ve dönüşümleri rapor edeceksenizeps'i 10^{-12}'ye indirip kullandığınız ayarı belirtin. ALSen_cok_yineleme'ye ulaşırsa "UYARI: ALS en çok yineleme sayısına (…) ulaştı" yazılır. - Metin etiketli maddelerde düzey sırası etken sütunda Veri sekmesi sırası, sayı etiketlerinde sayısal sıra, aksi hâlde harf sırasıdır; çıktı sırayı etiketlerle yazar.
equipment,sales,technical,trainingsütunları "çok kötü", "kötü", "orta", "iyi", "çok iyi" etiketli ve Veri sekmesinde kategorik olduğunda düzeyler Veri sekmesinin sırasına göre kodlanır; bu örnekte satırlardaki ilk görülmeye göre (çok kötü, iyi, orta, çok iyi, kötü; Bölüm 1.3) ve çıktı "düzey sırası (Veri sekmesindeki sıra) kullanıldı, ilk düzey en küçük puandır: çok kötü < iyi < orta < çok iyi < kötü" der. Sıralı düzey bu sıraya göre monoton kısıt uygular ve özdeğerler 2{,}035 ve 0{,}880 yerine 1{,}414 ve 1{,}171 olur (aynı dört madde 1–5 sayılarıyla). Sütun kategorik işaretli değilse etiketler harf sırasına dizilir (iyi < kötü < orta < çok iyi < çok kötü); etiketlerin doğal sırası farklıysa düzey sırasını Veri sekmesinde belirleyin ya da etiketleri sayıyla kodlayın. Etiketler1,2,10gibi sayıysa sayısal sırayla dizilir. Nicelendirme ve dönüşüm tablolarının son sütunuetiketkategori adını verir. yseçilmişse princals'ta da değişkenlerden çıkar; çıktı bunu söyler.degiskenlerveyaynı sütunu içerirsesetdiffonu çıkarır (119); princals'taykullanılmasa da çıkar ve "Not: yanıt değişkeni yalnız morals için kullanılır; princals'ta '…' değişkenler listesinden çıkarıldı." yazılır (123–126). Örnekte dört sütundan (satis,equipment,sales,technical) üçü analiz edildi, VAF tablosu 3 satır oldu.- Eksik değerli satırlar atılır ve bildirilir.
sales'te dört eksik hücre (n=204) için gözlem numaraları özgün satır numaralarıdır (2, 3, 4, 5, 7, 8, …); çıktı "Eksik değer nedeniyle 4 satır atıldı (204 satır kaldı, toplam 208). Değişken başına eksik değer sayısı: sales (4)." yazar. - Bileşen sayısı değişken sayısından küçük olmalıdır (122). Altı değişkende
boyut= 6 hata verir. - Kategori nicelendirmeleri tablosu kategori değerinin kendisi değildir (başlık bunu yazar). 163.7'deki ölçek farkını bilmeden başka bir yazılımın kategori nicelendirmeleriyle doğrudan karşılaştırmayın.
- morals standart hata vermez. R^2 ve \beta'ya bir güven aralığı eklemek için veri üzerinden bootstrap gerekir ve dönüşümler de her örneklemde yeniden kestirilmelidir; şablon bunu yapmaz.
- Düğüm sayısı ve derece.
E(düğümsüz) ve derece 2 ile dönüşüm tek bir ikinci derece polinomdur; ilk özdeğer 2,8448, kayıp 0,689346'dır: sıralı serbest dönüşümden (0,683332) daha sınırlı bir çözüm.
163.9 Uzman soruları
S1. Sayısal düzeyde princals neden olağan temel bileşenler analiziyle aynıdır?
Sayısal düzeyde z_j ham değişkenin standartlaştırılmışından başka bir şey olamaz; MTV ölçütü korelasyon matrisinin ilk p özdeğerinin toplamına iner ve çözüm özdeğer ayrışımıdır. Bu bölümde özdeğerler (2{,}871043; 0{,}816037; …) bağımsız eigen sonucuyla 10^{-13} içinde aynıdır, birinci bileşen yükleri de öyle; ikinci bileşen yükleri ise ALS'in ikinci eksendeki yakınsaması yüzünden 10^{-5} bandında kalır.
S2. Sıralı ve nominal düzey arasındaki fark ne zaman anlamlıdır?
Nominal düzey sıra kısıtını kaldırır, dolayısıyla MTV ölçütü sıralıdan küçük olamaz. Örnekte nominal çözüm (3,8005, \varepsilon=10^{-6}) sıralı çözümden (3,8000) çok az büyüktür: kategorilerin doğal sıraları veriye zaten uygun. Fark büyükse kategorilerin sırası ile bileşen arasındaki ilişki tek yönlü değildir.
S3. Dönüşümlerin serbest bırakılması aşırı uyum yaratmaz mı?
Yaratır. Her madde için kategori sayısı kadar parametre kestirildiği için R^2 (morals) ve MTV (princals) şişer; örnekte sıralı R^2=0{,}571, sayısal 0{,}509'dur ve aradaki 0,062'lik fark kısmen aşırı uyumdur. Şablon bu şişmeyi düzeltmez (ne çapraz geçerleme ne bootstrap); dönüşümlerin kararlılığı için bağımsız bir örneklemde sınanması gerekir.
S4. Tam yakınsama için `eps`'i neden 10^{-12} yapmak yetmiyor?
Ölçüt iki yineleme arasındaki kayıp değişimidir. Kayıp tepe noktasında parametrelerin karesiyle değiştiğinden, kayıp 10^{-12} değişince parametreler 10^{-6} civarında oynar. Bu bölümde \varepsilon=10^{-12} ile yükler 10^{-5} (özdeğerler 2\times10^{-6}) içinde bağımsız hesaba yaklaşır; daha sıkı bir ölçüt şablonun alt sınırı (10^{-12}) nedeniyle seçilemez.
S5. Yükler neden korelasyon, standart bileşen yükü değil?
Gifi'de yükler a_j=X^{\top}z_j/n'dir; X'in sütunları kareler toplamı n olacak biçimde ölçekli olduğundan a_{jk} dönüştürülmüş değişken ile k. bileşen puanı arasındaki korelasyondur. Sayısal düzeyde bu \sqrt{\lambda_k}\,v_{jk}'ya eşittir ve bağımsız hesapla 10^{-14}'te örtüşür.
S6. Tek bir bileşen yönünün işareti neden değişebilir?
Özvektör işareti kimliklendirilmez: (X,a_j) ile (-X,-a_j) aynı kaybı verir. Şablon işareti sabitlemez; yön paketin iç ayrışımına bağlıdır ve paket sürümüne göre değişebilir. Doğrulamada bu yüzden yüklerin mutlak değerleri karşılaştırılmıştır.
S7. morals'ın `kayıp` değeri 1-R^2 midir?
Hayır. Örnekte 1-R^2=0{,}4287 iken şablonun kaybı 0,122'dir; Gifi'nin iç ölçeğidir. Bu bölümde kayıp ile R^2 arasındaki bağıntı kurulmamıştır; model uyumu için R2 satırı kullanılmalıdır.
163.10 Kaynaklar
- Breiman, L., & Friedman, J. H. (1985). Estimating optimal transformations for multiple regression and correlation. Journal of the American Statistical Association, 80(391), 580–598. https://doi.org/10.1080/01621459.1985.10478157
- De Leeuw, J., & Mair, P. (2009). Gifi methods for optimal scaling in R: The package homals. Journal of Statistical Software, 31(4), 1–21. https://doi.org/10.18637/jss.v031.i04
- Kenett, R. S., & Salini, S. (2011). Modern analysis of customer surveys: With applications using R. Wiley. https://doi.org/10.1002/9781119961154
- Linting, M., Meulman, J. J., Groenen, P. J. F., & van der Koojj, A. J. (2007). Nonlinear principal components analysis: Introduction and application. Psychological Methods, 12(3), 336–358. https://doi.org/10.1037/1082-989X.12.3.336
- Mair, P., & De Leeuw, J. (2010). A general framework for multivariate analysis with optimal scaling: The R package aspect. Journal of Statistical Software, 32(9), 1–23. https://doi.org/10.18637/jss.v032.i09
- Ramsay, J. O. (1988). Monotone regression splines in action. Statistical Science, 3(4), 425–441. https://doi.org/10.1214/ss/1177012761
- Young, F. W., Takane, Y., & de Leeuw, J. (1978). The principal components of mixed measurement level multivariate data: An alternating least squares method with optimal scaling features. Psychometrika, 43(2), 279–281. https://doi.org/10.1007/BF02293871
- Mair, P., & De Leeuw, J. (2025). Gifi: Multivariate analysis with optimal scaling (R package version 1.0-0). https://doi.org/10.32614/CRAN.package.Gifi