169. Kümülatif Meta-Analiz
Analiz kimliği: kumulatif_meta · Menü adı: Kümülatif Meta-Analiz · Panel: gui/panels/analyses/kumulatif_meta_panel.py (read_options 97–112, execute 123–134) · Motor: stats/kumulatif_meta.py, kumulatif_meta (satır 45–119)
169.1 Ne işe yarar
Çalışmaları bir sıraya (yayın yılı, örneklem büyüklüğü, kalite puanı) göre tek tek ekleyerek birleşik etkinin zaman içinde nasıl değiştiğini ve hangi çalışmanın sonucu değiştirdiğini gösterir (Lau ve ark., 1992). Kanıtın ne zaman olgunlaştığını, yani yeni çalışmaların sonucu artık değiştirmediği noktayı görmeye yarar.
Ne zaman kullanılır? Bir müdahalenin etkisinin ilk ne zaman kanıtlandığını göstermek, kanıtın kararlılığını sunmak ve sistematik derlemelerde duyarlılık analizi olarak.
Ne zaman kullanılmaz? Sıralama ölçütü sonuca bakılarak seçilecekse; kümülatif sonuçlar tekrarlı anlamlılık sınaması olarak yorumlanacaksa (ardışık sonuçlar bağımlıdır).
Sık karıştırılan analizler. "Meta-Analiz" tüm çalışmaları birden birleştirir; "birini dışarıda bırak" kararlılığı bir çalışmayı çıkararak, kümülatif analiz ise bir çalışma ekleyerek inceler.
169.2 Varsayımlar ve veri türü
| Varsayım | Ne demek | MerQur'da nasıl denetlenir |
|---|---|---|
| Önceden belirlenmiş sıra | Sıralama ölçütü sonuçtan bağımsız seçilir. | Denetlenmez. |
| Bağımsız çalışmalar | Çalışmalar bağımsızdır. | Denetlenmez. |
| İlk adım | Rastgele etkide ilk çalışma için \tau^2 kestirilemez. | O adımda sabit etki kullanılır ve uyarı yazılır. |
169.3 Parametreler
| Arayüz adı | Varsayılan | Ne yapar | Sonucu nasıl değiştirir |
|---|---|---|---|
| Girdi biçimi | etki ve SH | Etki-SH, ikili sayılar, ortalama-SS-n ya da korelasyon. | Etki ölçüsü ve varyans buna göre hesaplanır (Meta-Analiz çözümlemesiyle aynı). |
| Sıralama ölçütü | veri sırası | Çalışmaların ekleneceği sütun (ör. yıl). | Ara adımlar değişir; son satır değişmez. |
| Azalan sıra | kapalı | En büyük değerden başlar. | Ara adımlar değişir; son satır değişmez. |
| Model ve \tau^2 yöntemi | rastgele, REML | Sabit/rastgele etki, REML, DL, PM, ML, HE, SJ, HS. | Aralık genişliği ve \tau^2 değişir. |
| Knapp–Hartung | kapalı | Rastgele etkide t dağılımı ve düzeltilmiş varyans. | Az çalışmada aralığı genişletir. |
| Mantel–Haenszel | kapalı | Sayılarda ve sabit etkide MH ortak OR/RR/RD. | Seyrek olayda ters varyanstan farklı sonuç verir. |
169.4 Veri örneği
Gerçek veri: BCG aşısı çalışmaları (metafor::dat.bcg, 13 çalışma; tests/data/klinik/bcg.csv); etki ölçüsü log risk oranı, sıralama ölçütü yayın yılı. Soru: BCG'nin tüberküloza karşı etkisi yıllar içinde nasıl biriktirildi?
169.5 Formüller ve hesap adımları
Çalışmalar sıraya dizilir ve her i=1,\dots,K için ilk i çalışma, Meta-Analiz çözümlemesinin motoruyla yeniden birleştirilir (sabit etki ya da rastgele etki; \tau^2 yöntemi, Knapp–Hartung, MH). Sonuç, her adımda birleşik etki, standart hata, aralık, p, \tau^2 ve I^2'dir. Tanım metafor::cumul ile aynıdır.
169.6 Doğrulama: MerQur ve R (metafor::cumul, dat.bcg, yıla göre sıralı)
| Ölçüt | MerQur | Başvuru | Yöntem |
|---|---|---|---|
| REML, son adım: tahmin / SH | −0,71453 / 0,17978 | aynı | cumul(rma) |
| REML, 3. adım: tahmin / \tau^2 | −0,97208 / 0,08721 | aynı | cumul(rma) |
| DL, son adım | −0,71412 / 0,17874 | aynı | cumul(rma, method='DL') |
| sabit etki, son adım | −0,43029 / 0,04050 | aynı | cumul(rma, 'FE') |
| Knapp–Hartung, son adım p | 0,00192 | aynı | cumul(rma, test='knha') |
| MH OR, son adım | −0,47341 / 0,04101 | aynı | cumul(rma.mh) |
169.7 Çıktıyı okuma
Aşağıdaki çıktı, bu bölümdeki örnek veriyle MerQur'un ürettiği sonuç metnidir.
KÜMÜLATİF META-ANALİZ
────────────────────────────────────────────────────────────────
13 çalışma; etki ölçüsü RR; model RE (REML); sıralama: year (artan).
Kümülatif birleşik sonuçlar
-----------------------------------------------------------------------------
k Eklenen çalışma Birleşik RR %95 GA p τ² I² (%)
-----------------------------------------------------------------------------
1 Aronson 0,411 0,134 - 1,257 0,1191 - -
2 Ferguson & Simes 0,266 0,134 - 0,527 0,0001 0,0000 0,0
3 Stein & Aronson 0,378 0,234 - 0,612 <0,0001 0,0872 40,7
4 Rosenthal et al 0,367 0,238 - 0,568 <0,0001 0,0763 34,0
5 Rosenthal et al 0,332 0,225 - 0,492 <0,0001 0,0858 48,4
6 Coetzee & Berjak 0,378 0,262 - 0,546 <0,0001 0,1046 60,0
7 Comstock & Webster 0,406 0,279 - 0,590 <0,0001 0,1205 60,0
8 Frimodt-Moller et al 0,454 0,309 - 0,669 <0,0001 0,1780 72,4
9 Vandiviere et al 0,421 0,286 - 0,618 <0,0001 0,2023 73,5
10 Comstock et al 0,456 0,320 - 0,649 <0,0001 0,2005 81,4
11 Comstock et al 0,493 0,347 - 0,699 <0,0001 0,2281 83,0
12 Hart & Sutherland 0,452 0,317 - 0,643 <0,0001 0,2732 87,0
13 TPT Madras 0,489 0,344 - 0,696 <0,0001 0,3132 92,2
-----------------------------------------------------------------------------
İlk adımda tek çalışma bulunduğundan sabit etki kullanılmıştır (τ² = 0).
Her adımda ilk i çalışma, meta-analiz çözümlemesiyle aynı motorla yeniden birleştirilmiştir (Lau ve ark. 1992). Oran ölçülerinde sonuçlar doğal ölçeğe çevrilmiştir.
⚠ Rastgele etkide ilk adımda tek çalışma olduğundan τ² kestirilemez; o adım sabit etkiyle hesaplanmıştır.
── APA 7 ÖZET ──
Kümülatif meta-analizde 13 çalışma eklendiğinde birleşik etki 0,49 (%95 GA 0,34 ile 0,70), p < 0,0001; ilk çalışmada 0,41; son heterojenlik I² = %92.
Raporlama örneği (APA):
Kümülatif meta-analizde 13 çalışma eklendiğinde birleşik etki 0,49 (%95 GA 0,34 ile 0,70), p < 0,0001; ilk çalışmada 0,41; son heterojenlik I² = %92.
169.8 Uzman soruları
S1. Kümülatif sonuçlarda p değerleri neden bağımsız sınama değil?
Her adım öncekilerin tümünü içerir; ardışık sonuçlar güçlü biçimde bağımlıdır. Her adımda \alpha=0{,}05 ile bakmak çoklu sınama sorunu doğurur; kümülatif grafik betimleyici bir araç olarak yorumlanır.
S2. İlk adım neden sabit etkili?
Tek çalışmayla çalışmalar arası varyans kestirilemez; \tau^2=0 alınır. İki ya da üç çalışmada \tau^2 çok belirsizdir ve aralıklar geniştir.
S3. Sıralamayı değiştirmek son sonucu etkiler mi?
Hayır. Son satır tüm çalışmaların birleşik sonucudur ve sıradan bağımsızdır (yalnız ara adımlar değişir).
169.9 Kaynaklar
- Lau, J., Antman, E. M., Jimenez-Silva, J., Kupelnick, B., Mosteller, F. ve Chalmers, T. C. (1992). Cumulative meta-analysis of therapeutic trials for myocardial infarction. New England Journal of Medicine, 327, 248–254.
- Viechtbauer, W. (2010). Conducting meta-analyses in R with the metafor package. Journal of Statistical Software, 36(3), 1–48.