163. Oranlarda Eğilim (Cochran–Armitage)
Analiz kimliği: trend_orani · Menü adı: Oranlarda Eğilim (Cochran-Armitage) · Panel: gui/panels/analyses/trend_orani_panel.py (read_options 74–87, execute 94–104) · Motor: stats/trend_orani.py, trend_orani (satır 70–162), _z_stat (satır 60–67)
163.1 Ne işe yarar
Sıralı bir etken (doz, evre, yaş grubu, eğitim düzeyi) ile ikili bir sonuç arasında doğrusal eğilim olup olmadığını sınar. Genel ki-kare testi düzeylerin sırasını kullanmaz; eğilim testi sıralı yapıya duyarlı olduğu için aynı veride daha güçlüdür.
Ne zaman kullanılır? Doz–yanıt ilişkisi, evre ile sağkalım olasılığı, yaş grubuyla hastalık sıklığı gibi sıralı kategorik etken ve ikili sonuç varsa.
Ne zaman kullanılmaz? Düzeyler sıralı değilse (kan grubu, merkez); eğilim doğrusal değil de U biçimliyse (test anlamsız çıkabilir, genel ki-kare ve grafik gerekir); gözlemler bağımsız değilse.
Sık karıştırılan analizler. "Ki-kare Bağımsızlık" sırayı yok sayar. "Jonckheere–Terpstra" sürekli sonuç içindir; bu analiz ikili sonuç içindir.
163.2 Varsayımlar ve veri türü
| Varsayım | Ne demek | MerQur'da nasıl denetlenir |
|---|---|---|
| Anlamlı sıra | Düzeylerin sırası ve skorları gerçek yapıyı yansıtır. | Skorlar çıktıda yazılır; alfabetik sıra sessizce kullanılmaz. |
| Bağımsızlık | Gözlemler bağımsızdır. | Denetlenmez. |
| Yeterli sıklık | Hücrelerde yeterli gözlem ve olay vardır. | n<5 ya da olay 0 ise uyarı; kesin (permütasyon) p önerilir. |
163.3 Parametreler
| Arayüz adı | Varsayılan | Ne yapar | Sonucu nasıl değiştirir |
|---|---|---|---|
| Sıralı etken | boş | En az 3 düzeyli sütun. | Düzey sırası doğal sıradır (sayısal ya da alfabetik). |
| Skorlar | eşit aralıklı sıra | Sıra (1, 2, 3, ...), düzeyin sayısal değeri ya da elle. | Eşit olmayan aralıklı dozlarda (0, 5, 20) skorlar Z'yi değiştirir. |
| Olay düzeyi | otomatik | Sonuçta olay sayılan düzey; boşsa 0/1'de 1, metin düzeylerde bilinen olumsuz etiketin (Hayır, Yok, No) karşıtı, aksi hâlde sıralamada ikinci düzey. | Seçilen düzey değişirse eğilimin yönü ve OR tersine döner; Z^2 ve p aynı kalır. |
| Sıklık sütunu | yok | Özet tablo girdisi için satır ağırlığı. | Kişi satırlarıyla aynı sonucu verir. |
| Kesin p | kapalı | Sonuç etiketlerini rastgele dağıtarak permütasyon p. | Küçük hücrelerde asimptotik p yerine önerilir; B arttıkça kararlı olur. |
163.4 Veri örneği
Doz–yanıt örneği olarak 4 doz düzeyinde 100'er hastadan oluşan bir veri kullanılır (tests/data/klinik/doz_yanit.csv); olay oranları %10, %18, %30 ve %45'tir. Soru: doz arttıkça yanıt oranı doğrusal olarak artıyor mu?
163.5 Formüller ve hesap adımları
N toplam gözlem, n_i düzey i'deki gözlem, x_i olay, s_i skor, \hat p=\sum x_i/N için
Z^2, N paydalı birleşik varyansla doğrusal regresyon eğilim ki-karesidir (Cochran, 1954; Armitage, 1955). Skor başına OR, \operatorname{logit}(p)=\beta_0+\beta_1 s modelinin e^{\beta_1} değeridir. Kesin p: sonuç etiketleri rastgele karıştırılıp |T-E(T)| gözlenenden büyük ya da eşit olan oranı, p=(\text{sayım}+1)/(B+1).
163.6 Doğrulama: MerQur ve R (doz–yanıt verisi)
| Ölçüt | MerQur | Başvuru | Yöntem |
|---|---|---|---|
| eğilim ki-kare | 35,79876434 | 35,79876434 | prop.trend.test |
| eğilim p | 2,187866e-09 | 2,187866e-09 | prop.trend.test |
| Z | 5,983207 | 5,983207 | DescTools::CochranArmitageTest |
| skor başına OR | 1,941491 | 1,941491 | glm(binomial) |
| OR %95 GA | 1,548042 ile 2,434940 | 1,548042 ile 2,434940 | Wald |
163.7 Çıktıyı okuma
Aşağıdaki çıktı, bu bölümdeki örnek veriyle MerQur'un ürettiği sonuç metnidir.
ORANLARDA DOĞRUSAL EĞİLİM (COCHRAN-ARMITAGE)
────────────────────────────────────────────────────────────────
400 gözlem, 4 düzeyli etken 'doz', sonuç 'y' (olay: 1, referans: 0); genel olay oranı %25,8.
Skorlar: eşit aralıklı sıra (1, 2, 3, ...).
Düzeylere göre olay oranları
------------------------------------------------------------
Düzey Skor n Olay Oran (%) GA alt (%95) GA üst (%95)
------------------------------------------------------------
0 1,00 100 10 10,0 5,5 17,4
1 2,00 100 18 18,0 11,7 26,7
2 3,00 100 30 30,0 21,9 39,6
3 4,00 100 45 45,0 35,6 54,8
------------------------------------------------------------
Aralıklar Wilson yöntemiyle hesaplanmıştır.
Eğilim testi
Eğilim istatistiği Z = 5,9832
Eğilim ki-kare (sd = 1) = 35,7988, p < 0,0001
İki yönlü p < 0,0001
Tek yönlü p < 0,0001 (eğilim yönü: artan)
Kesin (permütasyon) iki yönlü p = 0,0005 (B = 2000)
Skor başına eğilim odds oranı = 1,941 (%95 GA 1,548 ile 2,435)
Z = Σ sᵢ (xᵢ − nᵢ p̂) / sqrt(p̂ (1 − p̂) [Σ nᵢ sᵢ² − (Σ nᵢ sᵢ)² / N]); Z² eğilim ki-karesidir (Cochran 1954; Armitage 1955).
── APA 7 ÖZET ──
Cochran-Armitage eğilim testi, olay oranı ile etken düzeyleri arasında doğrusal eğilim (artan) göstermiştir, Z = 5,98, p < 0,0001 (n = 400).
Raporlama örneği (APA):
Cochran-Armitage eğilim testi, olay oranı ile etken düzeyleri arasında doğrusal eğilim (artan) göstermiştir, Z = 5,98, p < 0,0001 (n = 400).
163.8 Uzman soruları
S1. Skorları değiştirmek sonucu neden etkiler?
Eğilim testi doğrusal bir uyumu sınar; düzeyler eşit aralıklı değilse (ör. dozlar 0, 1, 10, 100 mg) sıra skorları ile değer skorları farklı doğrusal ilişkiler tanımlar. Skor seçimi önceden, içerik bilgisine göre yapılmalıdır.
S2. Eğilim anlamsız ama ki-kare anlamlı ise?
İlişki var, ancak doğrusal değil (ör. orta düzeyde en yüksek oran). Düzey oranlarının grafiği bakılmalı ve genel ki-kare raporlanmalıdır.
S3. Kesin p ne zaman gerekir?
Herhangi bir düzeyde n<5 ya da olay sayısı 0 ya da n-olay sayısı 0 olduğunda; asimptotik normal yaklaşım bu durumda iyi değildir.
163.9 Kaynaklar
- Cochran, W. G. (1954). Some methods for strengthening the common \chi^2 tests. Biometrics, 10, 417–451.
- Armitage, P. (1955). Tests for linear trends in proportions and frequencies. Biometrics, 11, 375–386.
- Agresti, A. (2013). Categorical Data Analysis (3. baskı). Wiley.