24. Runs (Dizi) Testi
Analiz kimliği: runs_test · Menü adı: Runs (Dizi) Testi · Panel ve motor: gui/panels/analyses/runs_test.py, execute (satır 160–352), metin build_body_text (372–454) · Ek çıktılar: stats/hypothesis.py, _runs_test_core (satır 2107–2142)
24.1 Ne işe yarar
Runs (dizi) testi, sıralı bir gözlem dizisinin rastgele sıralanıp sıralanmadığını sınar. Sürekli değerler bir kesme noktasına (varsayılan: medyan) göre "üst" (1) ve "alt" (0) diye ikiye ayrılır; ardışık aynı simgelerden oluşan her kesintisiz parça bir dizidir (run). Cevapladığı soru şudur: "Dizi sayısı, 1'lerin ve 0'ların rastgele karıştırılmasından beklenenden az ya da çok mu?"
- n_1: 1'lerin (kesmenin üstündeki gözlemlerin) sayısı; n_0: 0'ların sayısı; N=n_1+n_0.
- Az dizi (gözlenen R<E(R)): benzer değerler art arda gelir; kümelenme, eğilim ya da pozitif otokorelasyon.
- Çok dizi (R>E(R)): değerler sürekli yön değiştirir; negatif otokorelasyon ya da düzenli salınım.
Test, Wald ve Wolfowitz'in (1940) dizi istatistiğinin tek örneklem (rastgelelik) biçimidir. Mann–Whitney bölümündeki (18.5.6) iki örneklem Wald–Wolfowitz testi aynı istatistiği iki grubun birleşik sıralamasına uygular; buradaki test ise verinin kendi sırasına bakar.
Ne zaman kullanılır? Zamana ya da üretim sırasına göre dizilmiş ölçümlerde (günlük doluluk, laboratuvar kalite kontrol değerleri, regresyon artıklarının zaman sırası) bağımsızlık ya da rastgelelik sorulduğunda; ikili bir sonucun (başarılı/başarısız) art arda gelişinin rastgele olup olmadığı merak edildiğinde.
Ne zaman kullanılmaz?
- Veri satırlarının sırası anlamsızsa (hasta kayıt sırası rastgele ise): test anlamsızdır, çünkü sınanan şey sıradır.
- Soru "zamanla tekdüze bir artış ya da azalış var mı?" ise: Mann-Kendall + Sen eğimi (Bölüm 140) daha güçlüdür.
- Otokorelasyonun büyüklüğü ve gecikmesi isteniyorsa: zaman serisi modelleri (ARIMA, Bölüm 138) ve otokorelasyon fonksiyonu.
- İki bağımsız grubun dağılımları karşılaştırılacaksa: Mann-Whitney U (Bölüm 18; iki örneklem Wald–Wolfowitz orada ek çıktıdır).
Sık karıştırılan analizler. "Runs test" adı iki farklı testi anlatır: tek örneklem rastgelelik testi (bu bölüm) ve iki örneklem Wald–Wolfowitz testi. Ayrıca "yukarı-aşağı dizileri" (runs up and down) testi ardışık farkların işaretine bakar; MerQur'da yoktur. Durbin–Watson regresyon artıklarının birinci gecikme otokorelasyonunu ölçer; runs testi ise yalnız işaretlere bakar ve parametrik değildir.
24.2 Varsayımlar ve veri türü
| Varsayım | Ne demek | MerQur'da nasıl denetlenir |
|---|---|---|
| Anlamlı sıra | Satır sırası zaman ya da üretim sırasıdır. | Denetlenmez; veri sırası olduğu gibi kullanılır. |
| İkili ya da ikiye ayrılabilir | 0/1 sütun ya da bir kesmeyle ikiye bölünebilen sayısal değişken. | Yalnız 0/1 değerli sütun "zaten ikili" sayılır (runs_test.py:208); diğerleri kesmeyle bölünür. |
| İki kategori de var | n_1\ge1 ve n_0\ge1. | Değilse çevrilmiş hata (runs_test.py:255–258). |
| Yeterli n | Normal yaklaşım için yeterli uzunluk. | n<3 hata; n<10 ve 10\le n<20'de uyarı (192–201, 317–322). |
Eksik değer. Sütunun eksik değerleri atılır ve kalan değerler sıkıştırılır (df[column].dropna(), runs_test.py:187); sayıya çevrilemeyen hücreler de atılır (196). Eksik bir günün iki yanındaki günler bitişik sayılır; bu, dizi sayısını değiştirebilir.
Uç durumlar.
- n<3 (eksikler atıldıktan sonra): hata. n_1=n_0=1 iken \operatorname{Var}(R)=0 olurdu; eşik bunu önler (
runs_test.py:187–193,199–201). - Tüm değerler aynı tarafta (ör. sabit sütun ya da kesme en büyük değerin üstünde): "Tüm değerler aynı kategoride" hatası.
- \lvert n_1-n_0\rvert>0{,}7N: dengesizlik uyarısı; testin gücü düşer (
runs_test.py:325–328). - Birden çok mod varsa ve kesme "Mod" ise en küçük mod alınır ve not yazılır (
runs_test.py:224–237). - 0/1 sütunda kesme ve eşitlik kuralı kullanılmaz; varsayılan dışı seçim "İstenen ve uygulanan ayarlar" kaydına yazılır (
runs_test.py:213–220).
24.3 Parametreler
Varsayılanlar runs_test.py:83–155 içinden okunmuştur.
| Arayüz adı | Varsayılan | Ne yapar | Sonucu nasıl değiştirir |
|---|---|---|---|
| Sütun | veriye bağlı | Sayısal ya da ikili sütun (tek). | — |
| Güven Düzeyi | %95 | \alpha=1-\text{düzey}. | Karar ve grafikteki rastgelelik bandı E\pm z_{1-\alpha/2}\,\mathrm{SS}. |
| Kesme noktası | Medyan | Medyan, Ortalama, Mod (en küçük), Özel değer. | n_1, n_0 ve dizi sayısı; sonuç belirgin değişebilir. |
| Özel kesme değeri | 0 (kapalı) | Yalnız "Özel değer"de etkin. | — |
| Kesmeye eşit değerler | Alt gruba (x > kesme → üst) | "Üst gruba" seçilirse x ≥ kesme → 1. | Kesmeye eşit gözlem varsa sonuç değişir. |
| Hipotez yönü | Çift yönlü (≠) | Az dizi (kümelenme) ya da Fazla dizi (sık yön değiştirme). | Ana p ve karar tek yönlü olur; iki yönlü p ayrıca yazılır. |
| Ek çıktılar: Süreklilik düzeltmeli Z | kapalı | \lvert R-E\rvert'den 0,5 düşülür. | Ek satır. |
| Ek çıktılar: Kesin p | kapalı | Swed–Eisenhart kesin dizi dağılımı. | Ek satır. |
Kesmeye eşit değerler neden önemli?
Medyan bir veri değeriyse (tek N'de her zaman, çift N'de bağ varsa) en az bir gözlem kesmeye eşittir. Bu gözlemlerin hangi gruba yazılacağı n_1, n_0'ı ve dizilerin sınırlarını değiştirir. MerQur'un varsayılanı (eşitler alta) R'deki tseries::runs.test için elle yapılan x > median(x) bölmesine karşılık gelir; Öbür yaygın kural eşitleri üste yazar. Üçüncü bir tanım, R randtests::runs.test, eşitleri tümüyle atar. Tıp örneğinde üç tanım üç farklı p verir (24.6, Adım 5).
24.4 Tıp örneği
Dosya: english/datasets/Tip/20_runs_test_YBU_occupancy.xlsx (Türkçe kopyası samples/Tum_Analiz_Tip/20_runs_test_YBU_doluluk.xlsx).
| Değişken | Rol | Tür | Açıklama |
|---|---|---|---|
bed_occupancy |
Sütun | sürekli (oran, üç ondalık) | Yoğun bakım ünitesi günlük yatak doluluk oranı; 0,647–0,849, ortalama 0,7218, medyan 0,725. |
day |
sıra (kullanılmaz) | 1–60; satırlar gün sırasıyla dizilidir. |
n ve eksik değer: 60 gün, eksik değer yok. Medyan 0,725'e eşit iki gün vardır; kesme kuralı bu iki günü etkiler.
Klinik soru: Yoğun bakım doluluğu günden güne rastgele mi dalgalanıyor, yoksa yüksek ve düşük dolulukta art arda günler (dönemler) mi oluşuyor? (VIDEO_SCRIPT_TR.txt, #20.)
Seçilen ayarlar: Arayüz varsayılanları (medyan kesmesi, eşitler alta, çift yönlü). Sayısal yürüyüş için süreklilik düzeltmeli Z ve kesin p açık; ayrıca "Üst gruba", ortalama, mod ve özel kesme (0,75), iki tek yönlü seçenek ve ilk 20 günle küçük örneklem çalıştırmaları yapılmıştır.
Şekil 24.1. Günlük doluluk oranı ve medyan kesmesi. Mor noktalar medyanın üstündeki günler (1), turuncu noktalar medyana eşit ya da altındaki günler (0); gölgeli şeritler 1 dizileri. 60 günde 24 dizi vardır.
24.5 Formüller ve hesap adımları
MerQur'un sırası şudur: (1) sütunun eksiklerini at ve sayıya çevir, (2) sütun yalnız 0/1 ise olduğu gibi al, değilse kesmeyi hesapla ve x>\text{kesme} (ya da \ge) ile ikiye böl, (3) dizileri say, (4) E(R), \operatorname{Var}(R), Z ve p'yi hesapla, (5) yön, süreklilik düzeltmesi ya da kesin p istendiyse ek satırları _runs_test_core ile ekle, (6) uyarıları yaz.
24.5.1 İkiye ayırma ve dizi sayısı
- c: kesme noktası. Medyan
numpy.median(çift N'de ortadaki iki değerin ortalaması), ortalama, en küçük mod ya da kullanıcı değeri (runs_test.py:221–241). - "Üst gruba" kuralında x_i\ge c ise b_i=1 (
runs_test.py:242). - R: dizi sayısı; her simge değişiminde yeni bir dizi başlar (
245–250).
24.5.2 Beklenen değer, varyans ve Z
- E(R) ve \operatorname{Var}(R), H_0 altında dizi sayısının kesin moment formülleridir (Wald ve Wolfowitz 1940); yaklaşım yalnız Z'nin normal sayılmasındadır.
- İki yönlü p=2[1-\Phi(\lvert Z\rvert)]; "Az dizi" seçilirse p=\Phi(Z), "Fazla dizi" seçilirse p=1-\Phi(Z) (
runs_test.py:266–281). - Ana Z süreklilik düzeltmesizdir (R
tseries::runs.testile aynı).
Neden 2n₁n₀/N + 1?
Bir dizi her simge değişiminde başlar; N-1 komşu çiftin her biri H_0 altında \frac{2n_1n_0}{N(N-1)} olasılıkla "değişim"dir (biri 1, öteki 0). Beklenen değişim sayısı (N-1)\cdot\frac{2n_1n_0}{N(N-1)}=\frac{2n_1n_0}{N}; ilk dizi de eklenince E(R)=\frac{2n_1n_0}{N}+1 olur. n_1=n_0=N/2 iken E(R)=N/2+1: rastgele bir dizide ortalama dizi uzunluğu 2'ye yakındır.
Koddaki tercih
p scipy.stats.norm.sf ile hesaplanır, 1 − cdf ile değil: çok küçük p'de sıfıra yuvarlanma önlenir (runs_test.py:268–270). Yön seçildiğinde ana p ve karar tek yönlü p'ye göre verilir, iki yönlü p ayrıca yazılır (R tseries::runs.test(alternative = ...) ile aynı davranış). N<50 ise süreklilik düzeltmeli Z'yi hatırlatan bir not yazılır (runs_test.py:428–429).
24.5.3 Süreklilik düzeltmesi
- R tam sayıdır; normal yaklaşımda her değerin yarım birimlik payı düşülür ve \lvert Z\rvert küçülür.
- p'ler Z_{cc} ile aynı yön kurallarıyla hesaplanır (
stats/hypothesis.py:2116–2125). Tanım DescToolsRunsTest(correct = TRUE)ile aynıdır.
24.5.4 Kesin dağılım (Swed–Eisenhart)
H_0 altında \binom{N}{n_1} dizilimin her biri eşit olasılıklıdır. R'nin kesin dağılımı:
- Çift sayıda dizide 1 dizileri ile 0 dizileri eşit sayıdadır (s tane); n_1 biri s boş olmayan diziye bölmenin yolu \binom{n_1-1}{s-1}'dir. Başlangıç simgesi iki türlü olduğundan 2 çarpanı gelir.
- Tek sayıda dizide simgelerden biri s+1, öteki s dizi alır.
- R, 2 ile 2\min(n_1,n_0)+1 arasında değer alır (n_1=n_0 ise en çok 2n_1;
hypothesis.py:2133).
Kesin p (hypothesis.py:2127–2142):
Koddaki tercih
İki yönlü kesin p, beklenen değerden en az gözlenen kadar uzak dizi sayılarının olasılık toplamıdır (DescTools RunsTest(exact = TRUE) tanımı; kayan nokta için 10^{-9} pay). "Küçük tek yönlü p'nin iki katı" tanımından farklıdır; R'nin dağılımı n_1\ne n_0 iken simetrik olmadığından iki değer ayrışabilir. Kombinasyonlar Python tam sayılarıyla (math.comb) hesaplanır; N büyüse de kesin p'nin bir hesap sınırı yoktur.
24.6 Elle hesap: Tıp verisinde sayısal yürüyüş
Ara değerler dogrulama/runs_test/elle_hesap.py ile, MerQur kodu çağrılmadan hesaplanmıştır. Kesin dağılım Swed–Eisenhart formülü yerine bağımsız bir dinamik programlamayla (dizinin her konumunda kullanılan 1/0 sayısı, son simge ve dizi sayısı) sayılmıştır.
Adım 1 — İkiye ayırma. Medyan c=0{,}725; x>0{,}725 olan 29 gün 1, x\le0{,}725 olan 31 gün 0 (medyana eşit iki gün dahil). Gün sırasıyla:
1 0 1111111 000 1 00 111 000 111 000 11 00 111111 00 1 0 1 0000000 1 00000 1 0 11 0
Boşluklarla ayrılmış her parça bir dizidir: R=24.
Adım 2 — Beklenen değer ve varyans.
Adım 3 — Z ve p.
Düzeltmeli: Z_{cc}=(24-30{,}9667+0{,}5)/3{,}835681=-1{,}685924, p=0{,}091810.
Adım 4 — Kesin p. \binom{60}{29}=114449595062769120 dizilim. Gözlenen R=24 (s=12) için
\lvert R-E\rvert=6{,}9667; aynı ya da daha uzak değerler R\le24 ve R\ge38'dir:
Tek yönlü "Az dizi": normal p=\Phi(-1{,}816)=0{,}034664, düzeltmeli 0{,}045905, kesin P(R\le24)=0{,}045707.
Şekil 24.2. n_1=29, n_0=31 için dizi sayısının kesin dağılımı. Koyu çubuklar, beklenen değerden en az gözlenen kadar uzak dizi sayılarıdır; toplamları iki yönlü kesin p'dir.
Adım 5 — Kesme seçiminin etkisi.
| Kesme | n_1 / n_0 | R | E(R) | Z | p (iki yönlü) | Düzeltmeli p | Kesin p |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Medyan, eşitler alta (varsayılan) | 29 / 31 | 24 | 30,967 | −1,8163 | 0,069328 | 0,091810 | 0,089705 |
| Medyan, eşitler üste | 31 / 29 | 26 | 30,967 | −1,2949 | 0,195369 | 0,244220 | 0,241338 |
| Ortalama (0,7218) | 32 / 28 | 26 | 30,867 | −1,2731 | 0,202979 | 0,253325 | 0,239831 |
| En küçük mod (0,647) | 54 / 6 | 13 | 11,800 | 0,8959 | 0,370281 | 0,601228 | 0,592908 |
| Özel değer 0,75 | 15 / 45 | 18 | 23,500 | −1,9208 | 0,054759 | 0,080782 | 0,082285 |
Medyana eşit iki günü üst gruba almak dizi sayısını 24'ten 26'ya çıkarır ve p'yi 0,069'dan 0,195'e taşır. R randtests::runs.test(x, threshold = median) bu iki günü atar: n=58, R=24, Z=-1{,}590, p=0{,}1119. "Mod" kesmesi bu sürekli veride anlamsızdır: 60 değerden 9'u ikişer kez geçer ve en küçüğü (0,647) seçilir; 54/6 bölme dengesizlik uyarısı alır.
Adım 6 — Küçük örneklem (ilk 20 gün). Medyan 0,742; n_1=n_0=10, R=6, E(R)=11, Z=-2{,}2973, p=0{,}021599; düzeltmeli p=0{,}038677; kesin p=0{,}037043. MerQur burada süreklilik düzeltmesi notunu (N<50) yazar; küçük örneklem uyarısı 10\le n<20'de verilir ve normal yaklaşımın zayıflığını hatırlatır. n=20 bu eşiğin sınırındadır; kesin p ile düzeltmeli p'nin yakınlığı yaklaşımın burada kabul edilebilir olduğunu gösterir.
24.6.1 Doğrulama: MerQur, Python ve R
MerQur değerleri execute() sonucundan, runs_test ve stats.hypothesis modüllerinde round() bellekte etkisizleştirilerek alınmıştır (dogrulama/runs_test/merqur_calistir.py). R: 4.5.3; ikiye ayırma MerQur kuralıyla R'de yapılmış, ikili dizi DescTools::RunsTest (düzeltmesiz, düzeltmeli, kesin; iki ve tek yönlü) ve tseries::runs.test'e verilmiştir; E(R) ve SS R'de formülle.
| Büyüklük | MerQur | Python (bağımsız) | R 4.5.3 | En büyük fark | Durum |
|---|---|---|---|---|---|
| Medyan, x > kesme: n_1 (üst grup) | 29 | 29 | 29 | 0,0e+00 | ✓ |
| Medyan, x > kesme: gözlenen dizi R | 24 | 24 | 24 | 0,0e+00 | ✓ |
| Medyan, x > kesme: E(R) | 30,966667 | 30,966667 | 30,966667 | 3,6e−14 | ✓ |
| Medyan, x > kesme: \mathrm{SD}(R) | 3,835681 | 3,835681 | 3,835681 | 8,9e−16 | ✓ |
| Medyan, x > kesme: Z | −1,816279 | −1,816279 | −1,816279 | 2,0e−15 | ✓ |
| Medyan, x > kesme: p (iki yönlü) | 0,069328 | 0,069328 | 0,069328 | 2,8e−17 | ✓ |
| Medyan, x > kesme: süreklilik düzeltmeli Z | −1,685924 | −1,685924 | −1,685924 | 3,3e−15 | ✓ |
| Medyan, x > kesme: süreklilik düzeltmeli p | 0,091810 | 0,091810 | 0,091810 | 0,0e+00 | ✓ |
| Medyan, x > kesme: kesin p (iki yönlü) | 0,089705 | 0,089705 | 0,089705 | 0,0e+00 | ✓ |
| Medyan, x ≥ kesme: n_1 (üst grup) | 31 | 31 | 31 | 0,0e+00 | ✓ |
| Medyan, x ≥ kesme: gözlenen dizi R | 26 | 26 | 26 | 0,0e+00 | ✓ |
| Medyan, x ≥ kesme: E(R) | 30,966667 | 30,966667 | 30,966667 | 3,6e−14 | ✓ |
| Medyan, x ≥ kesme: \mathrm{SD}(R) | 3,835681 | 3,835681 | 3,835681 | 8,9e−16 | ✓ |
| Medyan, x ≥ kesme: Z | −1,294859 | −1,294859 | −1,294859 | 6,7e−16 | ✓ |
| Medyan, x ≥ kesme: p (iki yönlü) | 0,195369 | 0,195369 | 0,195369 | 5,6e−17 | ✓ |
| Medyan, x ≥ kesme: süreklilik düzeltmeli Z | −1,164504 | −1,164504 | −1,164504 | 4,7e−15 | ✓ |
| Medyan, x ≥ kesme: süreklilik düzeltmeli p | 0,244220 | 0,244220 | 0,244220 | 2,8e−16 | ✓ |
| Medyan, x ≥ kesme: kesin p (iki yönlü) | 0,241338 | 0,241338 | 0,241338 | 2,8e−16 | ✓ |
| Ortalama: n_1 (üst grup) | 32 | 32 | 32 | 0,0e+00 | ✓ |
| Ortalama: gözlenen dizi R | 26 | 26 | 26 | 0,0e+00 | ✓ |
| Ortalama: E(R) | 30,866667 | 30,866667 | 30,866667 | 3,2e−14 | ✓ |
| Ortalama: \mathrm{SD}(R) | 3,822660 | 3,822660 | 3,822660 | 4,9e−15 | ✓ |
| Ortalama: Z | −1,273110 | −1,273110 | −1,273110 | 1,6e−15 | ✓ |
| Ortalama: p (iki yönlü) | 0,202979 | 0,202979 | 0,202979 | 1,7e−16 | ✓ |
| Ortalama: süreklilik düzeltmeli Z | −1,142311 | −1,142311 | −1,142311 | 6,7e−16 | ✓ |
| Ortalama: süreklilik düzeltmeli p | 0,253325 | 0,253325 | 0,253325 | 1,1e−16 | ✓ |
| Ortalama: kesin p (iki yönlü) | 0,239831 | 0,239831 | 0,239831 | 2,8e−17 | ✓ |
| En küçük mod: n_1 (üst grup) | 54 | 54 | 54 | 0,0e+00 | ✓ |
| En küçük mod: gözlenen dizi R | 13 | 13 | 13 | 0,0e+00 | ✓ |
| En küçük mod: E(R) | 11,800000 | 11,800000 | 11,800000 | 0,0e+00 | ✓ |
| En küçük mod: \mathrm{SD}(R) | 1,339365 | 1,339365 | 1,339365 | 6,7e−16 | ✓ |
| En küçük mod: Z | 0,895947 | 0,895947 | 0,895947 | 1,1e−16 | ✓ |
| En küçük mod: p (iki yönlü) | 0,370281 | 0,370281 | 0,370281 | 5,0e−16 | ✓ |
| En küçük mod: süreklilik düzeltmeli Z | 0,522636 | 0,522636 | 0,522636 | 4,4e−16 | ✓ |
| En küçük mod: süreklilik düzeltmeli p | 0,601228 | 0,601228 | 0,601228 | 2,2e−16 | ✓ |
| En küçük mod: kesin p (iki yönlü) | 0,592908 | 0,592908 | 0,592908 | 2,2e−16 | ✓ |
| Özel kesme 0,75: n_1 (üst grup) | 15 | 15 | 15 | 0,0e+00 | ✓ |
| Özel kesme 0,75: gözlenen dizi R | 18 | 18 | 18 | 0,0e+00 | ✓ |
| Özel kesme 0,75: E(R) | 23,500000 | 23,500000 | 23,500000 | 0,0e+00 | ✓ |
| Özel kesme 0,75: \mathrm{SD}(R) | 2,863416 | 2,863416 | 2,863416 | 1,3e−15 | ✓ |
| Özel kesme 0,75: Z | −1,920783 | −1,920783 | −1,920783 | 4,7e−15 | ✓ |
| Özel kesme 0,75: p (iki yönlü) | 0,054759 | 0,054759 | 0,054759 | 5,6e−17 | ✓ |
| Özel kesme 0,75: süreklilik düzeltmeli Z | −1,746166 | −1,746166 | −1,746166 | 4,0e−15 | ✓ |
| Özel kesme 0,75: süreklilik düzeltmeli p | 0,080782 | 0,080782 | 0,080782 | 2,8e−17 | ✓ |
| Özel kesme 0,75: kesin p (iki yönlü) | 0,082285 | 0,082285 | 0,082285 | 4,2e−17 | ✓ |
| İlk 20 gün: n_1 (üst grup) | 10 | 10 | 10 | 0,0e+00 | ✓ |
| İlk 20 gün: gözlenen dizi R | 6 | 6 | 6 | 0,0e+00 | ✓ |
| İlk 20 gün: E(R) | 11 | 11 | 11 | 0,0e+00 | ✓ |
| İlk 20 gün: \mathrm{SD}(R) | 2,176429 | 2,176429 | 2,176429 | 4,9e−15 | ✓ |
| İlk 20 gün: Z | −2,297341 | −2,297341 | −2,297341 | 3,6e−15 | ✓ |
| İlk 20 gün: p (iki yönlü) | 0,021599 | 0,021599 | 0,021599 | 4,2e−17 | ✓ |
| İlk 20 gün: süreklilik düzeltmeli Z | −2,067607 | −2,067607 | −2,067607 | 3,1e−15 | ✓ |
| İlk 20 gün: süreklilik düzeltmeli p | 0,038677 | 0,038677 | 0,038677 | 3,5e−17 | ✓ |
| İlk 20 gün: kesin p (iki yönlü) | 0,037043 | 0,037043 | 0,037043 | 1,4e−17 | ✓ |
| Az dizi (tek yönlü): p | 0,034664 | 0,034664 | 0,034664 | 1,4e−17 | ✓ |
| Az dizi (tek yönlü): kesin p | 0,045707 | 0,045707 | 0,045707 | 1,4e−17 | ✓ |
| Az dizi (tek yönlü): süreklilik düzeltmeli p | 0,045905 | 0,045905 | 0,045905 | 4,9e−17 | ✓ |
| Fazla dizi (tek yönlü): p | 0,965336 | 0,965336 | 0,965336 | 4,4e−16 | ✓ |
| Fazla dizi (tek yönlü): kesin p | 0,974793 | 0,974793 | 0,974793 | 4,4e−16 | ✓ |
| tseries::runs.test p (medyan, x > kesme) | 0,069328 | 0,069328 | 0,069328 | 2,8e−17 | ✓ |
Sonuç: 60 büyüklüğün tamamı ölçütü karşılar.
24.7 Çıktıyı okuma
Süreklilik düzeltmeli Z ve kesin p açıkken sonuç metni:
══ RUNS (DİZİ) TESTİ (Wald-Wolfowitz Rastgelelik) ══
Sütun : bed_occupancy
n : 60
İkiye ayırma : medyan = 0.7250 üstü 1, altı/eşit 0
Yukarı (1) : 29
Aşağı (0) : 31
── HİPOTEZLER ──
H₀: Veri rastgele dağılmış
H₁: Desen var (rastgele DEĞİL)
── İSTATİSTİK ──
Gözlenen dizi sayısı : 24
Beklenen dizi sayısı E[R] : 30.9667
SD[R] : 3.8357
Z istatistiği : -1.8163
p-değeri (iki yönlü) : 0.069328
Dizi özeti : 1,0,1,1,1,1,1,1,1,0 … 0,0,0,0,0,1,0,1,1,0
KARAR: H₀ reddedilemedi (p ≥ 0.05). Rastgelelikten anlamlı sapma yok.
Ek Runs (Dizi) Testi çıktıları (yön: Çift yönlü (≠))
Süreklilik düzeltmeli Z = -1.6859, p = 0.091810
Kesin p (dizi sayısı dağılımı) = 0.089705
"Az dizi" yönü seçildiğinde karar satırı değişir:
p-değeri (tek yönlü) : 0.034664
p-değeri (iki yönlü) : 0.069328
⚡ KÜMELENME tespit edildi (p < 0.05). Dizi sayısı beklenen değerin altında — benzer
değerler peş peşe geliyor.
| Satır | Ne yazar | Nasıl yorumlanır |
|---|---|---|
| İkiye ayırma | Kesme değeri ve eşitlik kuralı | Medyan 4 ondalık yazılır; eşitlerin hangi grupta olduğuna bakın. |
| Yukarı / Aşağı | n_1, n_0 | Çok dengesizse güç düşer; uyarı \lvert n_1-n_0\rvert>0{,}7N'de. |
| Gözlenen / beklenen dizi | R, E(R), SS | R<E: kümelenme; R>E: sık yön değiştirme. |
| Z, p | Düzeltmesiz normal yaklaşım | Yön seçiliyse ana p tek yönlüdür. |
| Dizi özeti | İlk ve son 10 simge (N>20) | Diziyi gözle denetlemek için. |
| Ek satırlar | Düzeltmeli Z, kesin p | N<50'de kesin ya da düzeltmeli p raporlanmalıdır. |
| Grafik | Gözlenen ve beklenen dizi çubukları, E\pm z_{1-\alpha/2}\mathrm{SS} bandı | Gözlenen çubuk bandın dışındaysa normal yaklaşımla anlamlıdır. |
APA biçiminde rapor cümlesi:
Yoğun bakım ünitesinin 60 günlük doluluk oranları medyanın (0,725) üstü ve altı olarak ikiye ayrıldığında 24 dizi gözlendi; rastgele dizilimde beklenen değer 30,97 idi. Dizi sayısı beklenenden az olmakla birlikte fark anlamlı değildi, Wald–Wolfowitz runs testi Z = -1{,}82, p = 0{,}069 (kesin p = 0{,}090). Medyana eşit günler üst gruba alındığında sonuç değişmedi (p = 0{,}195).
24.8 Uzman soruları
S1. Ana Z neden süreklilik düzeltmesiz?
MerQur'un ana Z'si R tseries::runs.test ve DescTools RunsTest(correct = FALSE) ile aynıdır. Kimi yazılımlar N<50'de ana Z'yi süreklilik düzeltmeli verir. MerQur N<50'de bunu bir notla hatırlatır; düzeltmeli değer "Süreklilik düzeltmeli Z" kutusundadır (ilk 20 günde 0,0216 yerine 0,0387).
S2. İki yönlü kesin p nasıl tanımlı?
E(R)'den en az gözlenen kadar uzak bütün dizi sayılarının kesin olasılıkları toplanır (DescTools tanımı). Tıp örneğinde R\le24 ve R\ge38: 0{,}045707+0{,}043998=0{,}089705. "Tek yönlü p'nin iki katı" 0{,}091414 olurdu. n_1\ne n_0'da dağılım simetrik değildir; başka bir yazılımın kesin p'si karşılaştırılırken hangi iki yönlü tanımı kullandığına bakılmalıdır.
S3. Medyana eşit değerler nasıl ele alınıyor?
Varsayılanda alta (0) yazılır. "Kesmeye eşit değerler: Üst gruba" seçilirse üste (1) yazılır. R randtests::runs.test ise eşitleri atar. Tıp örneğinde üç kural p=0{,}069, 0{,}195 ve 0{,}112 verir. Kural, analizden önce belirlenmeli ve raporda yazılmalıdır.
S4. Tek yönlü seçenek ne zaman meşru?
Yalnız yön veriden önce belirlenmişse. Kalite kontrolde "süreç kayıyor mu?" sorusu kümelenmeyi (az dizi) önceden hedefler. Tıp örneğinde "Az dizi" p=0{,}035 ile anlamlı çıkar, iki yönlü p=0{,}069 anlamlı değildir; yön veriye bakıldıktan sonra seçilirse birinci tür hata ikiye katlanır.
S5. Eksik değerli günler sonucu nasıl etkiler?
MerQur eksik günleri atar ve kalan günleri birleştirir (runs_test.py:187). Eksik bir günün iki yanı farklı gruptaysa bir dizi sınırı korunur, aynı gruptaysa iki dizi birleşir. Sıra bilgisini koruyan bir yöntem (ör. eksik günü ayrı bir kesme olarak işaretlemek) MerQur'da yoktur; çok eksikli seride test yorumlanmamalıdır.
S6. Çok küçük n'de ne olur?
n\ge3 ve iki kategori de varsa test çalışır. n<10'da "Kesin p seçeneğini kullanın" uyarısı verilir. Örneğin n_1=n_0=3'te R 2 ile 6 arasındadır; R=2 için kesin iki yönlü p=0{,}2 olur, yani bu boyutta \alpha=0{,}05'te anlamlılık imkânsızdır. Normal yaklaşım burada güvenilmezdir.
S7. Regresyon artıklarının bağımsızlığı için uygun mu?
Artıklar gözlem (zaman) sırasıyla dizildiyse ve sıfıra göre bölünürse ("Özel değer = 0") runs testi otokorelasyonun parametrik olmayan bir sınamasıdır. Durbin–Watson'dan daha az güçlüdür, ama normallik gerektirmez ve yalnız işaretlere bakar. Medyan kesmesi artıklarda sıfıra yakın olduğundan sonuç çoğu zaman benzerdir.
24.9 Sık hatalar ve tuzaklar
- Sırası anlamsız veride testi çalıştırmak. Hasta kayıt sırası gibi rastgele bir sıra için test anlamsızdır; sonuç yalnız satır sırasını sınar.
- Veriyi sıraladıktan sonra test etmek. Sütun küçükten büyüğe sıralanmışsa medyan bölmesi tam iki dizi verir ve test her zaman "kümelenme" der.
- Kesme kuralını raporlamamak. Medyana eşit değerlerin hangi grupta olduğu sonucu değiştirir (Tıp örneğinde p 0,069 ↔ 0,195).
- "Mod" kesmesini sürekli veride kullanmak. Değerlerin çoğu tek kez geçer; en küçük mod rastlantısal bir değerdir.
- Tek yönlü seçeneği sonradan seçmek. Ana p ve karar tek yönlü olur; iki yönlü p altında yazar.
- N<50'de düzeltmesiz Z'yi raporlamak. Kesin ya da düzeltmeli p tercih edilmelidir; MerQur not ekler.
- Küçük örneklemde normal yaklaşıma güvenmek. n<20'de çıkan uyarı yaklaşımın zayıf olduğunu hatırlatır; kesin p kullanılmalıdır.
- İki örneklem Wald–Wolfowitz ile karıştırmak. İki grubun dağılım farkı için Mann–Whitney modülündeki ek çıktı kullanılır; bu bölümdeki test tek bir dizinin rastgeleliğine bakar.
24.10 Kaynaklar
- Bradley, J. V. (1968). Distribution-free statistical tests. Prentice-Hall.
- Siegel, S., & Castellan, N. J. (1988). Nonparametric statistics for the behavioral sciences (2nd ed.). McGraw-Hill.
- Swed, F. S., & Eisenhart, C. (1943). Tables for testing randomness of grouping in a sequence of alternatives. The Annals of Mathematical Statistics, 14(1), 66–87. https://doi.org/10.1214/aoms/1177731494
- Wald, A., & Wolfowitz, J. (1940). On a test whether two samples are from the same population. The Annals of Mathematical Statistics, 11(2), 147–162. https://doi.org/10.1214/aoms/1177731909