39. Bland-Altman Yöntem Karşılaştırma
Analiz kimliği: bland_altman · Menü adı: Bland-Altman · Panel ve motor: gui/panels/analyses/bland_altman.py; form add_form_rows (120–198), execute (365–571), ek çıktılar _ba_extras (265–360), Lin CCC lin_ccc (215–234), tekrarlı ölçüm _repeated_loa (237–262), sonuç metni build_body_text (635–783)
39.1 Ne işe yarar
Bland-Altman analizi, aynı niceliği ölçen iki yöntemin (iki cihaz, iki gözlemci, yeni yöntem ve altın standart) birbirinin yerine kullanılıp kullanılamayacağını değerlendirir. Cevapladığı soru şudur: "Bir hastada iki yöntemin sonucu en çok ne kadar farklı çıkabilir ve bu fark klinik olarak kabul edilebilir mi?"
- y_{1i}, y_{2i}: i. hastada Yöntem 1 ve Yöntem 2 ölçümü; fark yönü her zaman Yöntem 1 − Yöntem 2'dir.
- A_i: iki ölçümün ortalaması; grafikte yatay eksen. Gerçek değerin en iyi kestirimi olarak kullanılır.
- \bar d: yanlılık (sistematik fark); s_d: farkların standart sapması (SS).
- LoA (limits of agreement, uyum sınırları): farkların yaklaşık %95'inin düşmesi beklenen aralık.
Analizin iki ayağı vardır: yanlılık (H_0:\ \mu_d=0, tek örneklem t testi) ve uyum sınırları. Karar istatistik testiyle değil, LoA'nın önceden belirlenmiş bir klinik kabul sınırının (\pm\Delta) içinde kalıp kalmadığıyla verilir.
Ne zaman kullanılır?
- Yeni bir cihazı eski cihazla ya da altın standartla karşılaştırırken (otomatik ve manuel kan basıncı).
- İki gözlemcinin ya da iki laboratuvarın sürekli ölçümlerini karşılaştırırken.
- Aynı yöntemin tekrarlanabilirliğini değerlendirirken (iki tekrar arasındaki fark).
Ne zaman kullanılmaz?
- Üç ya da daha çok değerlendiricinin genel güvenirliği soruluyorsa: ICC (Intraclass Correlation) (Bölüm 87).
- Ölçüm kategorikse: Cohen's Kappa (Bölüm 29).
- Yöntemler farklı birimde ya da farklı ölçekte ölçüyorsa (biri mmHg, öteki puan): fark anlamsızdır; kalibrasyon için regresyon (Deming ya da Passing–Bablok) gerekir.
- İki ölçümün yalnız ilişkisi soruluyorsa: Pearson korelasyonu. Ama ilişki uyum değildir.
Sık karıştırılan analizler. Pearson r ve eşleştirilmiş t testi tek başına uyumu değerlendirmez. r, bir yöntem ötekinin iki katını ölçse de 1'e yakın çıkar; eşleştirilmiş t testi, büyük ama ortalaması sıfır olan farkları görmez. Bland ve Altman'ın (1986) önerisi bu iki yanılgıya karşı geliştirilmiştir. MerQur Pearson r'yi yalnız "referans" olarak ve açık bir uyarıyla yazar. Eşleştirilmiş t testi (Bölüm 6) ile yanlılık testi aynı hesaptır; Bland-Altman buna uyum sınırlarını ekler.
39.2 Varsayımlar ve veri türü
| Varsayım | Ne demek | MerQur'da nasıl denetlenir |
|---|---|---|
| Aynı birim ve aynı hasta | İki ölçüm aynı niceliğin, aynı birimde. | Tasarımla sağlanır; aynı sütun iki kez seçilemez (bland_altman.py:379–380). |
| Farklar yaklaşık normal | LoA ve GA'ları normalliğe dayanır. | "Fark normalliği" ek çıktısı: Shapiro–Wilk, G_1, G_2, Q–Q grafiği. |
| Sabit yanlılık | Fark, ölçüm büyüklüğüne bağlı değil. | Orantısal yanlılık regresyonu her zaman raporlanır; anlamlıysa uyarı (bland_altman.py:513–515). |
| Sabit varyans | Farkların yayılımı ölçüm büyüklüğüyle değişmez. | r(A,\ \lvert d\rvert); n\ge10, p<\alpha ve \lvert r\rvert>0{,}3 ise uyarı (bland_altman.py:476–487). |
| Bağımsız çiftler | Her hastada tek ölçüm çifti. | "Denek (tekrarlı ölçüm)" seçilirse Bland–Altman (2007) düzeltmesi. |
Eksik değer. İki yöntem sütunu sayıya çevrilir; ikisinden biri eksik ya da sayısal değilse satır atılır (bland_altman.py:390–393). Denek sütunu seçiliyse onu eksik olan satır da atılır.
Uç durumlar.
- n<2: hata (
bland_altman.py:396–399). - n<10'da "çok küçük örneklem", 10\le n<30'da "küçük örneklem" uyarısı (
bland_altman.py:466–473). - Farkların SS'si 0 ise (bütün farklar eşit) SE = 0 ve t tanımsızdır; t ve p "—" yazılır ve karar p'ye dayandırılmaz. Bütün farklar 5 ise "Sabit fark" satırı, bütün farklar 0 ise "test istatistiği tanımsız (farkların varyansı 0), p hesaplanmadı" notu çıkar; bkz. 39.8 S4.
- Log ölçekte sıfır ya da negatif ölçüm: hata (
bland_altman.py:280–281). - Denek sütunu ölçüm sütunlarından biri olamaz (
bland_altman.py:386–388); denek sayısı 2'den azsa ya da her denekte tek çift varsa tekrarlı LoA hesaplanmaz ve not yazılır (bland_altman.py:247–250).
39.3 Parametreler
Varsayılanlar bland_altman.py:120–212 içinden okunmuştur.
| Arayüz adı | Varsayılan | Ne yapar | Sonucu nasıl değiştirir |
|---|---|---|---|
| Yöntem 1 / Yöntem 2 | ilk iki sayısal sütun | Fark yönü Yöntem 1 − Yöntem 2. | Yanlılığın işareti. |
| Grafikte orantısal yanlılık regresyon çizgisini göster | kapalı | Grafiğe d\sim A OLS doğrusu. | Yalnız grafik; eğim testi her zaman raporlanır. |
| Güven Düzeyi | %95 | Yanlılık, LoA ve eğim GA'ları. | LoA'nın kendisini değiştirmez. |
| Fark ölçeği (ek) | Ham fark | Yüzde fark (% ortalama) ya da oran (log ölçeği). | Ek bölüm; ana yanlılık ve LoA ham farkta kalır. |
| Ek çıktılar: Fark normalliği | kapalı | Shapiro–Wilk, çarpıklık, basıklık, Q–Q. | Ek bölüm ve grafik paneli. |
| Ek çıktılar: Lin CCC | kapalı | Uyum korelasyon katsayısı, Fisher z GA, C_b. | Ek satır. |
| Ek çıktılar: Parametrik olmayan LoA | kapalı | Farkların 2,5. ve 97,5. yüzdelikleri. | Ek satır. |
| Ek çıktılar: Regresyon tabanlı LoA | kapalı | Ortalamaya bağlı yanlılık ve LoA. | Ek satır; grafikte eğri sınırlar. |
| Ek çıktılar: Kesin LoA GA | kapalı | Merkezi olmayan t'ye dayanan GA. | Ek satır; Δ kararında yaklaşık GA'nın yerine geçer. |
| Klinik kabul sınırı Δ | Yok (0) | LoA ve GA'ları \pm\Delta içinde mi? | Ek karar satırı. |
| Denek (tekrarlı ölçüm) | Yok | Denek başına birden çok çift. | Ana LoA tekrarlı ölçüm LoA'sına geçer. |
Güven düzeyi neden LoA'yı değiştirmez?
LoA bir kapsama aralığıdır: tek bir hastanın farkının %95 olasılıkla düşeceği aralık. Güven düzeyi ise kestirimin belirsizliğidir. MerQur LoA çarpanını 1,96'da sabit tutar (bland_altman.py:414–417) ve güven düzeyini yalnız yanlılığın, LoA sınırlarının ve eğimin GA'larına uygular. %99 seçildiğinde LoA aynı kalır, LoA'nın GA'ları genişler. Sonuç metni bunu bir yorum satırıyla açıkça yazar.
39.4 Tıp örneği
Dosya: english/datasets/Tip/34_bland_altman_bp_method.xlsx (Türkçe kopya: samples/Tum_Analiz_Tip/34_bland_altman_KB_yontem.xlsx).
| Değişken | Rol | Tür | Açıklama |
|---|---|---|---|
bp_manual |
Yöntem 1 | sürekli (mmHg, tam sayı) | Manuel sistolik KB; ortalama 128,600, SS 14,889 |
bp_automatic |
Yöntem 2 | sürekli | Otomatik cihaz; ortalama 127,333, SS 15,255 |
patient_id |
kullanılmaz | 1–60 |
n ve eksik değer: 60 hasta, eksik değer yok. Farklar −10 ile +13 mmHg arasında; ortalama değer aralığı 85,5–155,5 mmHg.
Klinik soru: Otomatik kan basıncı cihazı manuel ölçümün yerine kullanılabilir mi? (VIDEO_SCRIPT_TR.txt, #34.) Kabul sınırı örnek olarak \pm15 mmHg alınmıştır.
Seçilen ayarlar: Arayüz varsayılanları. Sayısal yürüyüş için ayrıca: bütün ek çıktılar ve \Delta=15; %99 güven düzeyi; yüzde ve log ölçek. Tekrarlı ölçüm formülünü sınamak için Tıp #34'te karşılığı olmayan yapay bir denek sütunu kullanılmıştır: ardışık üç hasta bir "denek" sayılmış, 20 denek × 3 çift (dogrulama/bland_altman/merqur_calistir.py). Bu yalnız formül denetimidir, klinik anlamı yoktur.
Şekil 39.1. Bland-Altman grafiği: her nokta bir hasta. Mor çizgi yanlılık, kesikli turuncu çizgiler %95 uyum sınırları; mor ve turuncu bantlar bunların %95 GA'ları. Yeşil kesik–noktalı doğru orantısal yanlılık regresyonudur (eğim anlamsız).
39.5 Formüller ve hesap adımları
MerQur'un sırası şudur: (1) iki sütunu sayıya çevir, eksik satırları at, (2) farkları ve ortalamaları kur, (3) yanlılık, SS, SE, t testi ve yanlılık GA'sı, (4) LoA ve LoA'nın yaklaşık GA'sı, (5) Pearson r (referans), (6) heteroskedastisite denetimi, (7) orantısal yanlılık regresyonu, (8) denek seçildiyse tekrarlı ölçüm LoA'sı, (9) istenen ekler.
39.5.1 Yanlılık ve testi
- t testi
scipy.stats.ttest_1samp(d, 0)ile yapılır (bland_altman.py:435); eşleştirilmiş t testinin aynısıdır. - GA 0'ı içermiyorsa sistematik fark anlamlıdır ve uyarı yazılır (
bland_altman.py:527–536).
39.5.2 Uyum sınırları ve yaklaşık güven aralıkları
- 1,96: standart normal dağılımın %97,5 noktası (yuvarlanmış; tam değer 1,959964). MerQur, R
BlandAltmanLehile aynı biçimde 1,96 kullanır. - \sqrt{3/n}: Bland ve Altman'ın (1986) yaklaşımı.
Neden \sqrt{3/n}?
LoA, iki kestiricinin toplamıdır: \bar d+1{,}96s_d. Normal veride \operatorname{Var}(\bar d)=\sigma^2/n ve \operatorname{Var}(s_d)\approx\sigma^2/[2(n-1)]'dir; ikisi bağımsızdır. Toplam varyans \sigma^2[1/n+1{,}96^2/(2(n-1))]\approx\sigma^2(1+1{,}92)/n\approx3\sigma^2/n olur. Yaklaşım küçük n'de GA'yı dar tutar; kesin GA (Bölüm 39.5.6) bu sorunu giderir.
39.5.3 Pearson korelasyonu ve heteroskedastisite denetimi
Pearson r(y_1,\ y_2) ve p'si scipy.stats.pearsonr ile verilir (bland_altman.py:456–460); sütunlardan biri sabitse r tanımsızdır ve r ile p "—" yazılır. Heteroskedastisite için r(A,\ \lvert d\rvert) hesaplanır; n\ge10, p<\alpha ve \lvert r\rvert>0{,}3 ise "log dönüşümü düşünülmeli" uyarısı çıkar (bland_altman.py:476–487).
39.5.4 Orantısal yanlılık
- H_0:\ b_1=0; t=\hat b_1/\text{SE}, sd =n-2; GA t_{1-\alpha/2,\,n-2} ile (
bland_altman.py:491–517). - b_1>0: fark ölçüm büyüklüğüyle artıyor; LoA tek bir sabit aralıkla özetlenemez.
Regresyonun yatay ekseni
A, iki ölçümün ortalamasıdır; ikisinde de ölçüm hatası vardır. İki yöntemin varyansları farklıysa d ile A arasında, gerçek orantısal yanlılık olmasa da korelasyon doğar (Bland ve Altman 1999, §3.2). Eğimin anlamlılığı bu yüzden temkinle yorumlanmalıdır.
39.5.5 Ek ölçekler: yüzde ve log
Ölçekli farkla ayrı bir yanlılık, SS, LoA ve yanlılık GA'sı hesaplanır (bland_altman.py:276–295). Normallik, parametrik olmayan LoA, regresyon LoA'sı, kesin GA, Δ ve tekrarlı LoA ekleri de ölçekli fark üzerinden çalışır ve başlıklarında ölçek yazar. Ana yanlılık, ana LoA ve Pearson bölümleri ham farkta kalır.
39.5.6 Ek çıktılar
Normallik. Shapiro–Wilk (scipy.stats.shapiro, 3\le n\le5000), yansız çarpıklık G_1 ve basıklık G_2 (pandas skew, kurt) (bland_altman.py:296–309).
Lin'in uyum korelasyon katsayısı (bland_altman.py:215–234):
- s_1^2, s_2^2, s_{12}: n paydalı varyans ve kovaryans (Lin 1989).
- C_b: yanlılık düzeltme çarpanı; 1 ise iki yöntemin ortalaması ve SS'si eşittir. \hat\rho_c=r\cdot C_b: kesinlik × doğruluk.
- Fisher z GA, R
DescTools::CCC(ci = "z-transform")ile aynıdır.
Parametrik olmayan LoA. Farkların 2,5., 50. ve 97,5. yüzdelikleri np.percentile ile (doğrusal aradeğerleme; R quantile(type = 7)) (bland_altman.py:312–315).
Regresyon tabanlı LoA (Bland ve Altman 1999, §3.3; bland_altman.py:316–327):
Neden \sqrt{\pi/2}?
Normal dağılan bir artığın mutlak değerinin beklenen değeri \sigma\sqrt{2/\pi}'dir. \lvert e\rvert'nin A'ya regresyonu bu beklenen değeri kestirir; \sqrt{\pi/2} ile çarpmak onu SS'ye çevirir. Böylece 1{,}96\sqrt{\pi/2}=2{,}4565 çarpanı çıkar (Bland ve Altman 1999 bunu 2,46 olarak yazar). Sınırlar yalnız gözlenen A aralığında geçerlidir; MerQur aralığı çıktıda yazar.
Kesin LoA GA'sı (Carkeet 2015; bland_altman.py:328–334):
- t'_q: sd =n-1, merkezi olmama parametresi \delta=1{,}96\sqrt n olan merkezi olmayan t dağılımının q yüzdeliği (
scipy.stats.nct). - Neden: \theta_U=\mu+1{,}96\sigma için \sqrt n(\theta_U-\bar d)/s_d, tam olarak bu merkezi olmayan t dağılımına uyar; yaklaşık SE gerekmez.
Klinik kabul sınırı Δ. "LoA sınır içinde" -\Delta\le\text{LoA}_{\text{alt}} ve \text{LoA}_{\text{üst}}\le\Delta demektir. "GA'lar sınır içinde" ise alt LoA'nın alt GA sınırı ve üst LoA'nın üst GA sınırı \pm\Delta içindedir; kesin GA açıksa o, değilse yaklaşık GA kullanılır (bland_altman.py:341–359).
39.5.7 Tekrarlı ölçüm: Bland ve Altman (2007)
Denek sütunu seçilirse farklar deneğe göre tek yönlü ANOVA'ya girer (bland_altman.py:237–262):
- K: denek sayısı; m_j: j. denekteki çift sayısı; N=\sum m_j.
- Payda, dengesiz tasarımda "ortalama m"nin karşılığıdır; dengeli tasarımda m'ye eşittir.
- Bu LoA ana LoA olur (grafik, künye, APA satırı); bağımsız çift LoA'sı ve GA'ları "denek etkisi yok sayılarak" başlığıyla ayrıca yazılır. Tekrarlı LoA'ya GA hesaplanmaz.
39.6 Elle hesap: Tıp verisinde sayısal yürüyüş
Ara değerler dogrulama/bland_altman/elle_hesap.py ile, MerQur kodu çağrılmadan hesaplanmıştır.
Adım 1 — Farklar. İlk üç hasta: 136-130=6, 142-136=6, 102-99=3. Bütün hastalarda \sum d_i=76, \sum d_i^2=1594.
Adım 2 — Yanlılık ve testi.
Manuel ölçüm ortalama 1,27 mmHg yüksektir; fark %5 düzeyinde anlamlı değildir (sınırda).
Adım 3 — Uyum sınırları.
%99 güven düzeyinde t_{0{,}995,\,59}=2{,}661759: yanlılık GA'sı [-0{,}4647;\ 2{,}9980], alt LoA GA'sı [-11{,}6073;\ -5{,}6098], üst LoA GA'sı [8{,}1431;\ 14{,}1407]; LoA değişmez.
Adım 4 — Kesin GA (Carkeet). \delta=1{,}96\sqrt{60}=15{,}1821; merkezi olmayan t_{59}'un %2,5 ve %97,5 noktaları 12,255215 ve 19,172836:
Kesin GA yaklaşık GA'dan biraz geniştir ve dışa kaymıştır: s_d'nin dağılımı sağa çarpıktır.
Adım 5 — Δ kararı. \Delta=15 mmHg: LoA [-8{,}61;\ 11{,}14] ve en dış GA sınırları (-11{,}20, 13{,}74) \pm15 içindedir; iki koşul da "Evet"tir.
Adım 6 — Pearson ve orantısal yanlılık. r=0{,}944409, p=1{,}05\times10^{-29}. Regresyon d=4{,}4632-0{,}024979A; \text{SE}(b_1)=0{,}044398, t(58)=-0{,}5626, p=0{,}5759, %95 GA [-0{,}1139;\ 0{,}0639], R^2=0{,}0054. Heteroskedastisite: r(A,\ \lvert d\rvert)=-0{,}156, p=0{,}235; uyarı yok.
Adım 7 — Normallik ve CCC. Shapiro–Wilk W=0{,}978293, p=0{,}3607; G_1=0{,}0673, G_2=0{,}2086. n paydalı momentler s_1^2=217{,}9733, s_2^2=228{,}8222, s_{12}=210{,}9167:
Fisher z GA [0{,}9031;\ 0{,}9641].
Adım 8 — Parametrik olmayan ve regresyon LoA. Sıralı farklarda 2,5. yüzdelik h=59(0{,}025)=1{,}475 → d_{(2)}+0{,}475(d_{(3)}-d_{(2)})=-9; 97,5. yüzdelik h=57{,}525 → 11+0{,}525(12-11)=11{,}525; medyan 1. Regresyon LoA: \lvert e\rvert=5{,}6649-0{,}01511A, çarpan 2,4565.
Adım 9 — Yüzde ve log ölçek. Yüzde fark: yanlılık %1,0428, SS 4,0713, LoA [-6{,}9370;\ 9{,}0225] yüzde puanı. Log: yanlılık 0,010432, SS 0,040732; oran ölçeğinde geometrik ortalama oran 1,0105, LoA [0{,}9330;\ 1{,}0945]: otomatik cihaz manuelin %93'ü ile %109'u arasında ölçer.
Adım 10 — Tekrarlı ölçüm (yapay denek). K=20, m_j=3, N=60: MS_b=40{,}0912, MS_w=18{,}4000, payda (3600-180)/(19\cdot60)=3:
39.6.1 Doğrulama: MerQur, Python ve R
MerQur değerleri execute() sonucundan, modül ad alanında round() ve p_yuvarla() bellekte etkisizleştirilerek alınmıştır (dogrulama/bland_altman/merqur_calistir.py). Python sütunu formülleri numpy ile kurar; scipy yalnız t, normal ve merkezi olmayan t dağılımları ile Shapiro–Wilk içindir. R: 4.5.3; BlandAltmanLeh::bland.altman.stats (LoA ve yaklaşık GA), t.test, cor.test, lm, shapiro.test, DescTools::CCC, DescTools::Skew/Kurt(method = 2), quantile(type = 7), qt(ncp = ) (Carkeet) ve tekrarlı ölçüm için aov.
| Büyüklük | MerQur | Python (bağımsız) | R 4.5.3 | En büyük fark | Durum |
|---|---|---|---|---|---|
| Yanlılık \bar d | 1,266667 | 1,266667 | 1,266667 | 3,3e−15 | ✓ |
| Farkların SS'si s_d | 5,038384 | 5,038384 | 5,038384 | 2,7e−15 | ✓ |
| SH(\bar d) | 0,650453 | 0,650453 | — | 0,0e+00 | ✓ |
| t (sd = 59) | 1,947362 | 1,947362 | 1,947362 | 8,9e−16 | ✓ |
| p (yanlılık = 0) | 0,056255 | 0,056255 | 0,056255 | 2,1e−17 | ✓ |
| Yanlılık %95 GA alt | −0,034886 | −0,034886 | −0,034886 | 2,4e−16 | ✓ |
| Yanlılık %95 GA üst | 2,568219 | 2,568219 | 2,568219 | 3,6e−15 | ✓ |
| Alt LoA | −8,608565 | −8,608565 | −8,608565 | 1,8e−15 | ✓ |
| Üst LoA | 11,141899 | 11,141899 | 11,141899 | 1,6e−14 | ✓ |
| Alt LoA %95 GA alt | −10,862921 | −10,862921 | −10,862921 | 5,0e−14 | ✓ |
| Alt LoA %95 GA üst | −6,354210 | −6,354210 | −6,354210 | 8,9e−16 | ✓ |
| Üst LoA %95 GA alt | 8,887544 | 8,887544 | 8,887544 | 3,6e−15 | ✓ |
| Üst LoA %95 GA üst | 13,396254 | 13,396254 | 13,396254 | 1,6e−14 | ✓ |
| Yanlılık %99 GA alt | −0,464681 | −0,464681 | −0,464681 | 5,0e−16 | ✓ |
| Yanlılık %99 GA üst | 2,998014 | 2,998014 | 2,998014 | 8,9e−16 | ✓ |
| Alt LoA %99 GA alt | −11,607348 | −11,607348 | −11,607348 | 1,4e−14 | ✓ |
| Üst LoA %99 GA üst | 14,140681 | 14,140681 | 14,140681 | 4,8e−14 | ✓ |
| Pearson r | 0,944409 | 0,944409 | 0,944409 | 3,3e−16 | ✓ |
| Pearson p | 1,0527·10−29 | 1,0527·10−29 | 1,0527·10−29 | 1,9e−42 | ✓ |
| Orantısal yanlılık b_0 | 4,463190 | 4,463190 | 4,463190 | 2,4e−14 | ✓ |
| Orantısal yanlılık b_1 | −0,024979 | −0,024979 | −0,024979 | 1,9e−16 | ✓ |
| SH(b_1) | 0,044398 | 0,044398 | 0,044398 | 4,9e−17 | ✓ |
| t(b_1) | −0,562629 | −0,562629 | −0,562629 | 4,9e−15 | ✓ |
| p(b_1) | 0,575856 | 0,575856 | 0,575856 | 2,7e−15 | ✓ |
| b_1 %95 GA alt | −0,113851 | −0,113851 | −0,113851 | 6,9e−17 | ✓ |
| b_1 %95 GA üst | 0,063892 | 0,063892 | 0,063892 | 1,5e−16 | ✓ |
| b_1 %99 GA alt | −0,143223 | −0,143223 | −0,143223 | 0,0e+00 | ✓ |
| R^2 | 0,005428 | 0,005428 | 0,005428 | 2,2e−16 | ✓ |
| Shapiro–Wilk W | 0,978293 | 0,978293 | 0,978293 | 8,7e−12 | ✓ |
| Shapiro–Wilk p | 0,360663 | 0,360663 | 0,360663 | 3,2e−10 | ✓ |
| Çarpıklık G_1 | 0,067265 | 0,067265 | 0,067265 | 2,6e−16 | ✓ |
| Basıklık G_2 | 0,208613 | 0,208613 | 0,208613 | 7,8e−16 | ✓ |
| Lin CCC | 0,940752 | 0,940752 | 0,940752 | 3,3e−16 | ✓ |
| CCC %95 GA alt (Fisher z) | 0,903098 | 0,903098 | 0,903098 | 1,1e−16 | ✓ |
| CCC %95 GA üst (Fisher z) | 0,964051 | 0,964051 | 0,964051 | 3,3e−16 | ✓ |
| C_b | 0,996128 | 0,996128 | 0,996128 | 0,0e+00 | ✓ |
| Parametresiz LoA alt (2,5. yüzdelik) | −9 | −9 | −9 | 0,0e+00 | ✓ |
| Medyan fark | 1 | 1 | 1 | 0,0e+00 | ✓ |
| Parametresiz LoA üst (97,5. yüzdelik) | 11,525000 | 11,525000 | 11,525000 | 1,8e−15 | ✓ |
| Regresyon LoA c_0 | 5,664855 | 5,664855 | 5,664855 | 4,4e−15 | ✓ |
| Regresyon LoA c_1 | −0,015114 | −0,015114 | −0,015114 | 5,0e−17 | ✓ |
| Kesin GA alt LoA alt (Carkeet) | −11,204353 | −11,204353 | −11,204353 | 2,1e−11 | ✓ |
| Kesin GA alt LoA üst | −6,704769 | −6,704769 | −6,704769 | 9,0e−12 | ✓ |
| Kesin GA üst LoA alt | 9,238103 | 9,238103 | 9,238103 | 9,0e−12 | ✓ |
| Kesin GA üst LoA üst | 13,737687 | 13,737687 | 13,737687 | 2,1e−11 | ✓ |
| Yüzde fark: yanlılık | 1,042766 | 1,042766 | 1,042766 | 8,9e−16 | ✓ |
| Yüzde fark: SS | 4,071285 | 4,071285 | 4,071285 | 4,4e−15 | ✓ |
| Yüzde fark: Shapiro–Wilk W | 0,985246 | 0,985246 | 0,985246 | 5,1e−11 | ✓ |
| Log fark: yanlılık | 0,010432 | 0,010432 | 0,010432 | 3,5e−17 | ✓ |
| Log fark: SS | 0,040732 | 0,040732 | 0,040732 | 4,2e−17 | ✓ |
| Geometrik ortalama oran | 1,010487 | 1,010487 | 1,010487 | 3,6e−15 | ✓ |
| Oran LoA alt | 0,932951 | 0,932951 | 0,932951 | 4,4e−16 | ✓ |
| Oran LoA üst | 1,094467 | 1,094467 | 1,094467 | 4,7e−15 | ✓ |
| Tekrarlı (yapay denek): σ²_b | 7,230409 | 7,230409 | 7,230409 | 1,7e−14 | ✓ |
| Tekrarlı: σ²_w | 18,400000 | 18,400000 | 18,400000 | 0,0e+00 | ✓ |
| Tekrarlı: toplam SS | 5,062648 | 5,062648 | 5,062648 | 3,6e−15 | ✓ |
| Tekrarlı: alt LoA | −8,656124 | −8,656124 | −8,656124 | 1,8e−15 | ✓ |
| Tekrarlı: üst LoA | 11,189458 | 11,189458 | 11,189458 | 1,1e−14 | ✓ |
Sonuç: 58 büyüklüğün tamamı ölçütü karşılar.
39.7 Çıktıyı okuma
Varsayılan ayarlarla sonuç metni (hipotez ve uyarı açıklamaları kısaltılmıştır):
══ BLAND-ALTMAN YÖNTEM KARŞILAŞTIRMA ══
Yöntem 1 : bp_manual (ort = 128.600)
Yöntem 2 : bp_automatic (ort = 127.333)
n : 60
── YANLILIK (sistematik fark) ──
Yanlılık : 1.2667
SE : 0.6505
%95 GA : (-0.0349, 2.5682)
Yanlılık = 0 testi : t = 1.9474, p = 0.056255
Sistematik fark yok — yanlılık 0'a yakın (p ≥ 0.05).
── UYUM SINIRLARI (LoA) ──
SD (farklar) : 5.0384
LoA Alt (yanlılık - 1.96·SD): -8.6086
LoA Üst (yanlılık + 1.96·SD): 11.1419
LoA aralığı (genişlik) : 19.7505
LoA Alt %95 GA : (-10.8629, -6.3542)
LoA Üst %95 GA : (8.8875, 13.3963)
── REFERANS: PEARSON KORELASYON ──
r : 0.9444
p : 1.05e-29
── Orantısal yanlılık (fark ~ ortalama regresyonu) ──
Model: (bp_manual − bp_automatic) = b0 + b1 · ortalama; H0: b1 = 0
Kesişim (b0) : 4.4632
Eğim (b1) : -0.0250 (SE = 0.0444, t(58) = -0.563, p = 0.575856)
%95 GA : (-0.1139, 0.0639)
R² : 0.0054
→ Orantısal yanlılık kanıtı yok (eğim 0'dan anlamlı farklı değil).
── APA 7 ÖZET ──
t(59) = 1.95, p = .056 (Yanlılık = 1.267, LoA [-8.61, 11.14])
Pearson: r = .94, p < .001, N = 60
Orantısal yanlılık: b = -0.025, t(58) = -0.56, p = .576
Ek çıktılar açıkken eklenen satırlar:
── Lin uyum korelasyon katsayısı ──
CCC = 0.9408 (%95 GA [0.9031, 0.9641], Fisher z); r = 0.9444, C_b = 0.9961
── Parametrik olmayan uyum sınırları ──
Medyan fark = 1.0000; LoA = [-9.0000, 11.5250] (2.5. – 97.5. yüzdelikler)
── Regresyon tabanlı uyum sınırları (Bland & Altman 1999) ──
Yanlılık(A) = 4.4632 − 0.0250·A
LoA(A) = Yanlılık(A) ± 2.4565·(5.6649 − 0.0151·A)
── Uyum sınırları için %95 kesin GA (Carkeet 2015) ──
LoA Alt: [-11.2044, -6.7048]
LoA Üst: [9.2381, 13.7377]
Klinik kabul sınırı ±15: LoA sınır içinde: Evet; LoA güven aralıkları sınır içinde: Evet
| Satır | Ne yazar | Nasıl yorumlanır |
|---|---|---|
| Yanlılık, SE, GA, test | \bar d ve tek örneklem t | Sistematik farkın büyüklüğü ve belirsizliği. |
| Sistematik fark cümlesi | p<\alpha ise yön ve büyüklük | Anlamsızsa "p ≥ α" cümlesi seçilen α ile yazılır; bütün farklar eşitse "Sabit fark" satırı çıkar. |
| LoA | \bar d\pm1{,}96s_d | Klinik kabul sınırıyla karşılaştırılacak asıl çıktı. |
| LoA GA | Yaklaşık (\sqrt{3/n}) | LoA'nın kestirim belirsizliği; Δ kararında en dış sınırlar önemlidir. |
| Pearson | r, p | Yalnız referans; uyum ölçüsü değildir. |
| Orantısal yanlılık | d\sim A eğimi | Anlamlıysa regresyon tabanlı LoA ya da log ölçek. |
| Künye | Yöntemler, yanlılık (3 ondalık), LoA (2 ondalık), "Yanlılık ≠ 0", Pearson r | Denek seçiliyse LoA tekrarlı ölçümdür ve etiketlenir. |
| Grafik | Ortalama–fark saçılımı, yanlılık ve LoA çizgileri | İsteğe bağlı orantısal yanlılık doğrusu, regresyon LoA eğrileri, Q–Q paneli. |
APA biçiminde rapor cümlesi:
Otomatik kan basıncı cihazı ile manuel ölçüm 60 hastada Bland-Altman yöntemiyle karşılaştırıldı. Manuel ölçüm ortalama 1,27 mmHg daha yüksekti (%95 GA [−0,03; 2,57]); fark anlamlı değildi, t(59) = 1,95, p = 0,056. %95 uyum sınırları −8,61 ile 11,14 mmHg arasındaydı (kesin %95 GA'lar: alt sınır [−11,20; −6,70], üst sınır [9,24; 13,74]) ve önceden belirlenen ±15 mmHg kabul sınırının içinde kaldı. Farklar ölçüm düzeyine bağlı değildi (eğim = −0,025, p = 0,58).
39.8 Uzman soruları
S1. LoA çarpanı neden 1,96; t çarpanı ya da tolerans aralığı daha doğru olmaz mı?
1,96, gerçek parametreler bilinseydi %95 kapsamayı veren normal çarpandır. Kestirilmiş \bar d ve s_d ile gelecekteki tek bir farkın %95 öngörü aralığı \bar d\pm t_{n-1}s_d\sqrt{1+1/n}'dir; bu veride 2,0176 çarpanı verir. Bland ve Altman 1,96'yı kullanır ve belirsizliği LoA'nın GA'sıyla ayrıca gösterir. MerQur bu klasik tanımı izler (bland_altman.py:414–417).
S2. Yaklaşık ve kesin LoA GA'sı ne kadar farklı?
Bu veride üst LoA için yaklaşık GA [8,8875; 13,3963], kesin GA [9,2381; 13,7377]'dir. Kesin GA her iki sınırda da yukarı kaymıştır, çünkü s_d'nin örnekleme dağılımı sağa çarpıktır. Fark n küçüldükçe büyür; n<30'da kesin GA yeğlenmelidir (Carkeet 2015).
S3. Yanlılık sınırda anlamsız (p=0{,}056); yöntemler uyumlu mu?
Yanlılık testi uyum sorusunu yanıtlamaz. Büyük örneklemde klinik olarak önemsiz bir yanlılık anlamlı çıkar; küçük örneklemde büyük bir yanlılık anlamsız kalabilir. Karar, LoA'nın ve GA'larının klinik kabul sınırıyla karşılaştırılmasına dayanmalıdır. Bu veride LoA ±15 mmHg içindedir; ±10 mmHg sınırı seçilseydi üst LoA (11,14) sınırı aşardı.
S4. Bütün farklar aynıysa MerQur ne yapar?
s_d=0 olur ve t istatistiği tanımsızdır (fark 0 değilse \bar d/0, fark 0 ise 0/0). MerQur t ve p'yi "—" yazar (bland_altman.py:421–434). Bütün farklar 5 ise "Sabit fark: bütün çiftlerde fark 5; varyans olmadığından t testi tanımsız" satırı çıkar; yanlılık 5'tir ve kesindir. Bütün farklar 0 ise "Sistematik fark yok — bütün farklar 0; test istatistiği tanımsız (farkların varyansı 0), p hesaplanmadı." yazılır. Her iki durumda da karar bir p eşiğine ("p ≥ 0,05") dayandırılmaz. Gerçek veride s_d=0 neredeyse görülmez, ama sentetik ya da yuvarlanmış veride olabilir.
S5. Tekrarlı ölçümlü veride bağımsız çift LoA'sı neden yanlış?
Aynı hastanın çiftleri birbirine benzer; bağımsız varsayımı denekler arası varyansı (\sigma^2_b) eksik kestirir ve LoA'yı daraltır. Bland ve Altman (2007) toplam varyansı \sigma^2_b+\sigma^2_w olarak kurar. Yapay örnekte bağımsız LoA genişliği 19,75, tekrarlı LoA genişliği 19,85 mmHg'dir; gerçek tekrarlı veride fark çok daha büyük olabilir.
S6. CCC ile ICC ve Bland-Altman nasıl ilişkili?
Lin'in CCC'si r\cdot C_b'dir: kesinlik ile doğruluğun çarpımı. İki yöntemde ICC(A,1)'e çok yakındır. Ancak CCC de ICC gibi örneklemin yayılımına bağlıdır: geniş KB aralığında 0,94 çıkan CCC, dar aralıkta aynı ölçüm hatasıyla çok daha düşük çıkar. LoA ise ölçüm biriminde ve yayılımdan bağımsızdır; bu yüzden klinik karar için temel çıktıdır.
S7. Yüzde ya da log ölçek ne zaman seçilmeli?
Farkların yayılımı ölçüm büyüklüğüyle orantılı artıyorsa (heteroskedastisite uyarısı ya da grafikte huni biçimi). Log ölçekte LoA oran olarak geri dönüştürülür: "otomatik cihaz manuelin %93–109'u". Bu veride heteroskedastisite yoktur; ham ölçek uygundur. Δ girilirse ölçekli fark biriminde (yüzde puanı ya da \ln farkı) girilmelidir.
S8. Parametrik olmayan LoA ne kadar güvenilir?
2,5. ve 97,5. yüzdelikler kuyruktaki birkaç gözleme dayanır. n=60'ta alt sınır, sıralı farkların 2. ve 3. değeri arasında aradeğerlemedir. n<40'ta bu sınırlar neredeyse en küçük ve en büyük farka eşitlenir. MerQur n<40'ta bunu bildiren bir not satırı ekler; normallik reddedildiğinde log dönüşümü çoğu zaman daha kararlı sonuç verir.
39.9 Sık hatalar ve tuzaklar
- Yüksek korelasyonu uyum sanmak. r=0{,}94'e karşın tek bir hastada iki yöntem 11 mmHg ayrışabilir. Uyum LoA ile okunur.
- Klinik kabul sınırını sonradan seçmek. Δ, veriye bakmadan, klinik gerekçeyle belirlenmelidir; LoA'ya uyacak Δ seçmek kararı anlamsız kılar.
- LoA'nın GA'sını raporlamamak. 60 hastada üst LoA'nın %95 GA'sı 4,5 mmHg genişliğindedir; yalnız nokta kestirimi yanıltıcıdır.
- Güven düzeyini artırıp LoA'nın genişlemesini beklemek. LoA çarpanı sabit 1,96'dır; güven düzeyi yalnız GA'ları değiştirir.
- Yuvarlanmış veride sabit farkı gözden kaçırmak. Bütün farklar eşitse test tanımsızdır ve "Sabit fark" satırı çıkar; yanlılık değeri doğrudan okunmalıdır.
- Fark yönünü karıştırmak. Pozitif yanlılık Yöntem 1'in daha yüksek ölçtüğü demektir; sütunlar yer değiştirince işaret değişir.
- Tekrarlı ölçümlü veride denek sütunu seçmemek. Her hastada birden çok çift varsa bağımsız LoA dar çıkar.
39.10 Kaynaklar
- Altman, D. G., & Bland, J. M. (1983). Measurement in medicine: The analysis of method comparison studies. The Statistician, 32(3), 307–317. https://doi.org/10.2307/2987937
- Bland, J. M., & Altman, D. G. (1986). Statistical methods for assessing agreement between two methods of clinical measurement. The Lancet, 327(8476), 307–310. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(86)90837-8
- Bland, J. M., & Altman, D. G. (1999). Measuring agreement in method comparison studies. Statistical Methods in Medical Research, 8(2), 135–160. https://doi.org/10.1177/096228029900800204
- Bland, J. M., & Altman, D. G. (2007). Agreement between methods of measurement with multiple observations per individual. Journal of Biopharmaceutical Statistics, 17(4), 571–582. https://doi.org/10.1080/10543400701329422
- Carkeet, A. (2015). Exact parametric confidence intervals for Bland-Altman limits of agreement. Optometry and Vision Science, 92(3). https://doi.org/10.1097/OPX.0000000000000513
- Giavarina, D. (2015). Understanding Bland Altman analysis. Biochemia Medica, 25(2), 141–151. https://doi.org/10.11613/BM.2015.015
- Lin, L. I.-K. (1989). A concordance correlation coefficient to evaluate reproducibility. Biometrics, 45(1), 255–268. https://doi.org/10.2307/2532051