🎯 Sınavda nasıl karşımıza çıkar
İsim cümlecikleri ÖSYM'nin yaptığı sınavlarda genellikle bir ana cümlenin öznesi, nesnesi ya da tümleci konumunda boşluk bırakılarak test edilir: 'It is widely believed ___ economic growth alone cannot guarantee social welfare' gibi cümlelerde boşluğa 'that' gelir çünkü fiilden sonra bütün bir cümleyi isim gibi bağlayan bir bağlaç aranır. Cloze parçalarında 'what/that' karışıklığı, 'whether/if' seçimi ve wh-clause içindeki söz diziminin düz cümle mi yoksa soru cümlesi mi olduğu sıkça sınanır. Ayrıca 'the fact that' ve 'it is + adjective + that' kalıpları hem dilbilgisi hem cümle tamamlama sorularında karşımıza çıkar; bu yapılar akademik/bilimsel metin diline özgü olduğu için ÖSYM metinlerinde yoğun kullanılır.
🔑 Çözüm stratejisi
- Boşluğun konumuna bakın: bir fiilden hemen sonra mı (believe, argue, show, suggest, know, doubt), bir edattan sonra mı (in, on, about, of) yoksa 'be' fiilinden sonra mı geliyor? Bu üç konum isim cümleciğinin özne/nesne/tümleç olarak isim görevinde kullanıldığının işaretidir.
- Boşluktan sonra TAM ve DÜZ bir cümle (özne + yüklem) geliyorsa, bağlayıcı olarak 'that', 'what', 'whether/if' ya da bir wh- kelimesi (why, where, how, who, when, the extent to which) aranmalıdır — asla bir edat ya da isim tek başına gelmez.
- 'That' mi 'what' mi ayrımını yapın: cümlecik kendi başına tam ve eksiksizse (yani bir özne veya nesne eksik değilse) 'that' kullanılır; cümlecikte bir nesne/özne boşluğu varsa ve 'the thing that' anlamı taşıyorsa 'what' kullanılır. Örnek: 'I know that he left' (tam cümle) vs. 'I know what he said' (said'in nesnesi eksik → what = the thing that).
- 'Whether' ile 'if' arasında seçim yaparken: cümlecik özne konumundaysa, bir edattan sonra geliyorsa, 'or not' bitişik kullanılacaksa ya da 'to + infinitive' geliyorsa 'whether' tercih edilir ('if' bu konumlarda kullanılmaz). Genel konuşma dilinde nesne konumunda ikisi de olabilir ama akademik/sınav dilinde 'whether' daha güvenlidir.
- Wh-clause içinde yardımcı fiil devrik DEĞİL, düz cümle sırasıyla gelir: 'I wonder where he is' (doğru) — 'I wonder where is he' (yanlış, soru cümlesi devriği isim cümleciğine taşınmaz).
- 'It is + adjective/participle + that' kalıbını (it is clear/obvious/likely/said/believed that…) bir 'dummy it' + isim cümleciği yapısı olarak tanıyın; boşluk bu kalıpta genelde 'that' veya kalıbın başındaki 'it'tir.
- 'The fact that + clause' yapısında 'that' bir isim cümleciğini bir isme (fact) bağlayan bağlaçtır, göreceli zamir değildir; bu nedenle cümlecik içinde eksik bir öğe aramayın — cümle kendi içinde tamdır.
⚠️ Sık tuzaklar
- 'That' yerine 'what' kullanmak (ya da tersi): cümlecik tamsa 'that', bir nesne/özne eksikse 'what'.
- 'Whether' gereken yerde özne konumunda ya da edattan sonra 'if' kullanmak (örn. 'It depends on if she comes' yanlış → 'on whether').
- Wh-clause içinde devrik söz dizimi kurmak: 'Nobody knows why did he leave' → yanlış; 'why he left' olmalı.
- 'The fact that' yapısında 'that' yerine 'which' veya 'what' yazmak.
- 'It is + adj + that' kalıbında 'that' yerine 'what' kullanmak ya da 'it' öznesini atlayıp cümleyi eksik bırakmak.
✍️ Kuralı gösteren örnek
It is widely acknowledged that climate change poses a serious threat to global food security. (Tam cümle → 'that'; 'it is + adj + that' kalıbı) What concerns researchers most is the accelerating rate of biodiversity loss. (Cümlecikte nesne eksik → 'what' = 'the thing that') Scientists have not yet determined whether current conservation efforts will be sufficient to reverse this trend. (Nesne konumunda seçenek anlamı → 'whether') The fact that several island nations may become uninhabitable within a century has intensified international negotiations. (İsme bağlanan tam cümle → 'the fact that') Nobody can predict with certainty how quickly these changes will unfold. (Düz söz dizimi, devrik değil → 'how quickly these changes will unfold')