🎯 Sınavda nasıl karşımıza çıkar
Relative clause'lar ÖSYM'nin yaptığı sınavlarda dört ayrı formatta karşımıza çıkar:
- Cümle tamamlama: 'Social scientists often study communities ... traditional structures have been disrupted by rapid urbanization.' gibi bir cümlede boşluğa which/where/that gibi doğru bağlayıcının seçilmesi istenir.
- Cloze test (paragraf içi boşluk): Uzun akademik bir paragrafın ortasında, önceki cümleye/isme atıfta bulunan bir relative pronoun boşluğu bırakılır; doğru seçim öncülün (antecedent) ne olduğuna bağlıdır.
- Çeviri/cümle eşleştirme: Türkçe bir cümlenin İngilizce karşılığında 'whose', 'of which' veya 'the extent to which' gibi ileri düzey yapıların doğru kurulup kurulmadığı sınanır.
- Yanlış kullanım tespiti (irrelevant/inconsistent sentence dahil): Bir paragrafta virgüllü (non-defining) ve virgülsüz (defining) kullanımın karıştırıldığı ya da 'that' ile virgülün birlikte kullanıldığı hatalı bir cümlenin ayıklanması istenebilir.
🔑 Çözüm stratejisi
- Önce öncülü (antecedent) belirle: Boşluktan hemen önceki isim kişi mi (who/whom/that), nesne/soyut kavram mı (which/that), yer mi (where/in which), zaman mı (when/in which) yoksa sebep mi (why)? Relative pronoun seçimi bu isme bağlıdır, fiile değil.
- Virgül var mı, yok mu — defining/non-defining ayrımını yap: Virgüllü (non-defining) cümlecik, öncülü tanımlamaz, ek bilgi verir ve cümleden çıkarılsa anlam bozulmaz; virgülsüz (defining) cümlecik ise öncülü tanımlar, çıkarılırsa hangi kişi/nesneden bahsedildiği belirsizleşir. Bu ayrım 'that' kullanıp kullanamayacağınızı da belirler.
- 'That' kısıtını unutma: 'That' sadece defining (virgülsüz) cümleciklerde kullanılabilir; virgülden hemen sonra asla 'that' gelmez — non-defining cümlecikte mutlaka who/which kullanılır.
- Niceleyici + of which/of whom yapısını tanı: 'many of which', 'most of whom', 'none of which', 'all of whom' gibi yapılarda önce virgül gelir, sonra niceleyici + of which (nesne/soyut kavram için) veya of whom (kişi için) kullanılır. Bu yapı akademik metinlerde çok sık çıkar: 'The survey included 200 participants, most of whom were undergraduate students.'
- Edatlı (prepositional) relative clause'u fiil/isim + edat uyumuna göre kur: Cümledeki fiil ya da isim belirli bir edat gerektiriyorsa ('depend on', 'result in', 'the extent to which'), bu edat which'in hemen önüne taşınır: 'the method on which the results depend' / 'the degree to which climate change affects biodiversity'. Edat cümle sonuna da bırakılabilir ama akademik/resmi üslupta edat + which tercih edilir.
- 'Whose' ile 'of which' arasında seçim yap: 'Whose' hem kişiler hem de (resmi/akademik metinlerde) nesneler için iyelik bildirir: 'a theory whose implications are still debated'. 'Of which' ise özellikle cansız/soyut öncüllerde whose'un daha resmi/hantal alternatifidir: 'a theory, the implications of which are still debated'.
- 'Where/when/why' ile 'in which/on which/for which' değişimini kontrol et: 'Where' = 'in/at which' (yer), 'when' = 'in/on/at which' (zaman), 'why' = 'for which' (sebep, sadece 'reason' ile kullanılır). Sınav sıklıkla bunları edatlı which yapısına dönüştürmenizi ister: 'the era in which the theory emerged' = 'the era when the theory emerged'.
⚠️ Sık tuzaklar
- 'Which' ile 'what' karıştırılır: 'Which' bir öncüle atıfta bulunan relative pronoun'dur; 'what' ('the thing(s) that') kendi içinde öncül barındırır ve relative clause'da öncülden sonra kullanılmaz. 'The theory which explains this' doğrudur, 'the theory what explains this' yanlıştır.
- Virgülden sonra 'that' kullanılır: Non-defining (virgüllü) cümlecikte 'that' asla kullanılamaz; 'Dr. Smith, that developed this model, ...' hatalıdır — 'who' gelmelidir.
- 'Whose' yerine 'who's' yazılır/okunur: 'Whose' iyelik bildirir, 'who's' ise 'who is/has' kısaltmasıdır; sınavda bu ayrım özellikle cloze'da dikkat ister.
- Niceleyici + of which/of whom sırası ters kurulur: 'Of which many' yerine 'many of which' olması gerekir; sıra Türkçe düşünülerek ters kurulduğunda hatalı seçenek üretilir.
- Edatın yeri kaybolur: 'the variable which the outcome depends on it' gibi fazladan zamir (resumptive pronoun) eklenmesi ya da edatın hem başta hem sonda tekrarlanması yaygın bir hatadır — edat ya baştadır ya sonda, ikisi birden olmaz.
- 'The extent to which' kalıbı eksik kurulur: 'the extent which' ya da 'the extent that which' gibi edatsız veya çift bağlayıcılı hatalı formlar üretilir; doğru kalıp daima 'the extent to which + tam cümle'dir.
✍️ Kuralı gösteren örnek
The study analyzed data from 120 municipalities, most of whom (kişi/kurum topluluğu olduğundan 'of whom' kullanılmıştır) had adopted the new zoning policy by 2020. The researcher, whose earlier work focused on urban sprawl (iyelik bildiren virgüllü/non-defining kullanım), proposed a model in which several socioeconomic variables were combined (edatlı relative: 'in the model... variables were combined'). The region where the policy was first implemented (yer bildiren defining kullanım, virgülsüz) showed the sharpest decline in informal settlements. It remains unclear, however, the extent to which these findings can be generalized to municipalities that lack comparable administrative capacity (defining clause, öncülü tanımladığı için 'that' kullanılabilir ve virgül yoktur).