İmar Barışı Uygulamasının Gecekondu Sorununa Etkisi: Türkiye’de Düzenlemeler, Akademik Yaklaşımlar ve Politika Tartışmalarına Yönelik Bir Değerlendirme
DOI:
https://doi.org/10.53463/splandes.202500403Anahtar Kelimeler:
Gecekondu- İmar affı- İmar barışı- TürkiyeÖzet
Bu çalışma, Türkiye’de uzun yıllardır uygulanan imar afları ve son olarak 2018’de yürürlüğe giren İmar Barışı düzenlemesinin gecekondu sorunu üzerindeki etkilerini literatür temelli bir inceleme ile değerlendirmektedir. Türkiye’de 1940’lardan itibaren hızla artan gecekondu olgusu, farklı dönemlerde çıkarılan yasal düzenlemeler ve af politikaları ile yönlendirilmiş, özellikle 775 sayılı Gecekondu Kanunu, 1980 sonrası kapsamlı imar afları ve 2018 İmar Barışı uygulaması, bu sürecin kritik dönüm noktalarını oluşturmuştur. Literatür bulguları, imar aflarının bir yandan mülkiyet sorunlarının çözülmesine ve bazı haneler için mekânsal güvencenin artmasına katkı sağladığını, diğer yandan ise kaçak yapılaşmayı teşvik ederek planlama sistemini zayıflattığını, kentsel adalet sorunlarını derinleştirdiğini ve devletin hukuk uygulama kapasitesini aşındırdığını göstermektedir. İmar Barışı’nın özellikle büyük kentlerde yoğunlaşan kayıt dışı yapı stokunu yasallaştırması, uzun vadede gecekondu üretimini durdurmaktan ziyade meşru bir seçenek olarak yeniden ürettiği yönünde eleştirilmektedir. Çalışma, Türkiye’de imar affı politikalarının gecekondu sorununu çözmekte yetersiz kaldığını ve kalıcı çözümün bütüncül bir konut politikası, sosyal konut üretimi ve güçlü bir planlama sistemiyle mümkün olabileceğini ortaya koymaktadır.
İndirmeler
Referanslar
Akalın, D. M. (2018). Kente karşı işlenen suçların faili imar afları. İstanbul: İksad Yayınevi.
Ayata, A. (1991). Gecekondularda kimlik sorunu: Dayanışma örüntüleri ve hemşehrilik. Ankara: Sosyoloji Derneği Yayınları.
Bal, E. (2006). İdari yargının üç temel bileşeni olarak: Kamu yararı, planlama esasları ve şehircilik ilkeleri. Planlama, 3, 27–33.
Ceritli, İ. (1998). Kentsel planlamanın ilkeleri ve Türkiye'de gecekondu sorunu. Öneri, 2(10), 49–57.
Çakır, S. (2011). Türkiye'de göç, kentleşme/gecekondu sorunu ve üretilen politikalar. SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 23, 209–222.
Demirtaş, N. (2007). Critical moments of social spatialization in the neighborhood: An alternative reading of the mainstream gecekondu history (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Bilkent Üniversitesi, Ankara.
Erder, S. (1996). İstanbul’a bir kent kondu: Ümraniye. İstanbul: İletişim Yayınları.
Erder, S. (1997). Kentsel gerilim: Enformel ilişki ağları alan araştırması (Vol. 31). Ankara: Umag.
Erman, T. (2004). Gecekondu çalışmalarında “öteki” olarak gecekondulu kurguları. European Journal of Turkish Studies: Social Sciences on Contemporary Turkey, 1.
Ersoy, M. (2008). Kentsel planlama kuramları. Ankara: İmge Kitabevi.
Es, M., & Ateş, H. (2010). Kent yönetimi, kentlileşme ve göç: Sorunlar ve çözüm önerileri. Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi, 206–248.
Fındıkoğlu, Z. (1969). Erzurum şehirleşmesi ve gecekondu problemi. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, 26(1–4), 1–34.
Genç, F. N. (2014). Gecekonduyla mücadeleden kentsel dönüşüme Türkiye’de kentleşme politikaları. Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 15–30.
Geray, C. (1968). Gecekondu sorununa toplu bir bakış. Amme İdaresi Dergisi, 1(2), 12–14.
Giritlioğlu, P., & Özden, K. (2020). Kentsel adalet ekseninde imar afları: "İmar barışı" üzerine bir değerlendirme. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 191–218.
Gönüllü, G. (2015). Siyaset ve kültür ekseninde göç ve gecekondu ilişkisi: 1950–1980 İstanbul örneği. Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 9(2), 133–162.
Günay, B. (2009). Gecekondu’ya ne oldu? Zilyetliğe dayalı kentten sahipli kente. In S. Kayasü, O. Işık, N. Uzun, & E. Kamacı (Eds.), Gecekondu, dönüşüm, kent: Tansı Şenyapılı’ya armağan (pp. 85–112). Ankara: ODTÜ Mimarlık Fakültesi Basım İşliği.
Heper, M., Butler, M. H., & Butler, N. T. (1978). Gecekondu policy in Turkey: An evaluation with a case study of Rumelihisarüstü squatter area in Istanbul. Boğaziçi University.
Işık, O., & Pınarcıoğlu, M. M. (2020). Nöbetleşe yoksulluk: Gecekondulaşma ve kent yoksulları Sultanbeyli örneği (13. baskı). İstanbul: İletişim Yayınları.
Kara, M. (2012). Gecekondu dönüşüm projelerinin konut sorununun çözümündeki rolü: Ankara İli Gültepe ve Yatıkmusluk Mahalleleri örneği (Yayınlanmamış doktora tezi). Süleyman Demirel Üniversitesi, Isparta.
Kartal, K. (1978). Kentleşme ve insan (No. 175). Ankara: TODAİE Yayını.
Kasparoğlu, M., & Suri, L. (2019). İmar barışı. İstanbul Ticaret Üniversitesi Teknoloji ve Uygulamalı Bilimler Dergisi, 2(1), 47–60.
Keleş, R. (1972). 100 soruda Türkiye’de şehirleşme, konut ve gecekondu. Ankara: Gerçek Yayınevi.
Kıray, M. (1972). Gecekondu: Az gelişmiş ülkelerde hızla topraktan kopma ve kentle bütünleşememe. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 27(3).
Kıray, M. (1982). Toplumbilim yazıları. Ankara: Gazi Üniversitesi Toplum Bilimleri Araştırma Merkezi Yayınları.
Kongar, E. (1982). Kentleşen gecekondular ya da gecekondulaşan kentler sorunu. In Kentsel bütünleşme (pp. 23–54). Ankara: Türk Sosyal Bilimler Derneği Türkiye Gelişme Araştırmaları Vakfı Yayınları.
Öğretmen, İ., & Yavuz, F. (1957). Ankara’da 158 gecekondu hakkında monografi. Ankara: Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları.
Özbek Sönmez, İ. (2012). Kent planlama ve adalet ilişkisinin değişen içeriği. Türkiye Barolar Birliği Dergisi, 98, 283–300.
Özden, P. P., & Kubat, A. S. (2003). Türkiye’de şehir yenilemenin uygulanabilirliği üzerine düşünceler. İTÜ Dergisi/A – Mimarlık, 77–88.
Şengül, T. (2008). Planlama paradigmalarının dönüşümü üzerine eleştirel bir değerlendirme. In M. Ersoy (Ed.), Kentsel planlama kuramları (pp. 59–114). Ankara: İmge Kitabevi.
Şenyapılı, T. (1981). Gecekondu: “Çevre” işçilerin mekânı. Ankara: ODTÜ Mimarlık Fakültesi Basım İşliği.
Şenyapılı, T. (1985). Ankara kentinde gecekondu gelişimi (1923–1960). Batıkent Konut Üretim Yapı Kooperatifleri Birliği.
Şenyapılı, T. (2016). “Baraka”dan gecekonduya: Ankara’da kentsel mekânın dönüşümü (1923–1960). İstanbul: İletişim Yayınları.
Tatlıdil, E. (1989). Kentle bütünleşmenin bir yolu: Gecekondulaşma 1987. Aile Yazıları, 2.
Tekeli, İ. (2010). Türkiye’nin konut tarihine konut sunum biçimleri kavramını kullanarak yaklaşmak. In Konut sunum biçimleriyle düşünmek (pp. 240–253). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
Tekeli, İ., Gülöksüz, Y., & Okyay, T. (1976). Gecekondulu, dolmuşlu, işportalı şehir. İstanbul: Cem Yayınevi.
Tercan, B. (2018). 1948’den bugüne imar afları. Mimarlık, 403, 20–26.
Toki. (1996). Ulusal rapor ve eylem planı. İçinde Birleşmiş Milletler İnsan Yerleşimleri Konferansı. Ankara.
Torlak, S. E. (2003). Gecekondulaşmanın gelişimi, imar afları ve ıslah imar planları. Çağdaş Yerel Yönetimler, 12(1), 64–73.
Türkdoğan, O. (1974). Yoksulluk kültürü: Gecekonduların toplumsal yapısı (No. 34). Erzurum: Atatürk Üniversitesi Basımevi.
Türkün, A. (2011). Urban regeneration and hegemonic power relationships. International Planning Studies, 16(1), 61–72. https://doi.org/10.1080/13563475.2011.552473
United Nations. (2025). Urban indicators database. UN-Habitat. https://data.unhabitat.org
Yasa, İ. (1966). Ankara’da gecekondu aileleri. Ankara: Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı Sosyal Hizmetler Genel Müdürlüğü Yayınları.
Yörükan, T. (1968). Gecekondu ve gecekondu bölgelerinin sosyo-kültürel özellikleri. Ankara: İmar ve İskân Bakanlığı MGM Sad.
Zã, E. (1949). İstanbul’da mesken meseleleri ve gecekondular. Journal of Social Policy Conferences, 2. İstanbul Üniversitesi.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2024 Sekizgen Academy
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
