Sözcükte Anlam 2
Yan Anlam ve Somut-Soyut Anlam
Yan anlam, bir sözcüğün temel anlamıyla bağlantılı fakat ondan biraz uzaklaşmış kullanımlarıdır; mecazdan farkı, benzetme değil biçim veya işlev ilgisine dayanmasıdır. "Şişenin ağzı kırıldı." cümlesinde "ağız" organ anlamından çok, şişenin açılan kısmını belirtir; bu bir yan anlamdır, çünkü biçimce benzeyen bir yeri adlandırır, canlandırma (mecaz) amacı taşımaz. Somut anlam, beş duyu organıyla algılanabilen varlıkları karşılar (masa, ses, koku); soyut anlam ise duyularla algılanamayan kavramları anlatır (sevgi, adalet, umut). Bir sözcük hem somut hem soyut kullanılabilir: "Ağır çanta" somut, "ağır bir sorumluluk" soyut bir kullanımdır.
Gerçek Sınav Sorusu
Aşağıda bu konuyla ilgili gerçek bir sınav sorusu var (T.C. Millî Eğitim Bakanlığı Ortaöğretim Genel Müdürlüğü / OGM Materyal TYT-AYT test kitapçıklarından). Cevaplamayı dene, ardından çözümü oku.
- Marangozun sözü, "çalışmayan kimse hantallaşır, iş yapma yeteneğini yitirir; çalışan kimse gittikçe gelişir" anlamındadır.
- I. "İşleyen demir ışıldar" sözü, kullanılan/çalışan bir şeyin parlak (iyi durumda) kaldığını, kullanılmayanın ise paslanıp köreldiğini anlatır; bu, marangozun sözüyle birebir örtüşür.
- II, III, IV, V seçenekleri sırasıyla "övünme", "nasihatin faydasızlığı", "durağanlığın getirdiği durgunluk" ve "kişinin işiyle değerlendirilmesi" gibi farklı konuları işler; marangozun "çalışma-tembellik" karşıtlığıyla tam örtüşmez.
- Doğru cevap A (Yalnız I)'dır.