🎯 Sınavda nasıl karşımıza çıkar
Edatlar ÖSYM'nin yaptığı sınavlarda hem tek boşluklu dilbilgisi sorularında hem de cloze (paragraf tamamlama) metinlerinde sürekli test edilir. Sorunun büyük çoğunluğu saf 'zaman/yer' bilgisini değil, belirli bir fiil, sıfat veya isimle SABİT olarak kullanılan edatı (collocation) ölçer — yani 'depend on' mu 'depend to' mu diye değil, cümledeki fiilin/sıfatın hangi edatla eşleştiğini bilip bilmediğinizi sorar. Bu nedenle edat soruları genellikle kelime bilgisiyle iç içe geçmiş görünür ama aslında ezber gerektiren kalıp bilgisidir. Cloze metinlerinde ise aynı kalıplar bağlam içinde, çoğu zaman akademik/bilimsel konularda karşımıza çıkar.
🔑 Çözüm stratejisi
- Boşluğu gördüğünüzde önce SOLUNA bakın: hemen önünde bir fiil, sıfat ya da isim var mı? Kalıp edatların büyük kısmı bu üç kelime türünden biriyle sabitlenir.
- Fiil + edat kalıplarını bir birim olarak ezberleyin, edatı fiilden ayrı düşünmeyin: depend ON, result IN, consist OF, deal WITH, account FOR, contribute TO, insist ON, refer TO, benefit FROM.
- Sıfat + edat kalıplarında da aynı mantık geçerlidir: aware OF, responsible FOR, capable OF, similar TO, different FROM, familiar WITH, interested IN, satisfied WITH.
- İsim + edat kalıplarında isim genelde bir fiilden türemiştir ve edatı fiiliyle aynı ya da farklı olabilir: increase IN, reason FOR, effect ON, solution TO, demand FOR, relationship BETWEEN.
- Zaman edatlarında saat/gün/ay-yıl ayrımını otomatikleştirin: AT (saat, an: at 5 o'clock, at night, at the weekend) — ON (gün, tarih: on Monday, on 3 May) — IN (ay, yıl, mevsim, uzun süre: in July, in 2024, in summer). BY 'en geç şu zamana kadar' (tek seferlik bitiş), UNTIL/TILL 'şu zamana kadar sürer' (devam eden eylem) anlamı taşır. FOR + süre miktarı (for two years), SINCE + başlangıç noktası (since 2010) ile kullanılır ve genelde perfect tense'lerle birlikte çıkar. DURING + belirli bir olay/dönem ismi (during the meeting, during the war) alır, süre miktarı almaz.
- Yer/yön edatlarında: AT nokta (at the station), IN alan/hacim içi (in the room, in Turkey), ON yüzey üzerinde (on the table, on the wall) ayrımını yapın; TO hareketin varış noktasını, INTO içine giriş hareketini, ABOVE/OVER ise 'üstünde' anlamında ABOVE sabit konum, OVER hem konum hem hareket/örtme belirtir (fly over the city, a bridge over the river) ayrımına dikkat edin.
- Phrasal fiillerde (look after, look for, look into, put up with vb.) edat anlamı değiştirdiği için cümlenin genel anlamına göre karar verin; bu tip sorularda edat seçenekleri genelde birbirine yakın görünüp anlamca ayrışır.
En sık çıkan kalıp edatlar: depend/rely ON · result IN/FROM · consist OF · deal WITH · account FOR · contribute TO · aware OF · responsible FOR · capable OF · similar TO · increase/decrease IN · reason FOR · effect/impact ON · access TO · interested IN.
⚠️ Sık tuzaklar
- Türkçe düşünüp birebir çeviri yapmak: Türkçede 'sorumlu' her zaman 'için/-den' çağrışımı yapmayabilir ama İngilizcede daima 'responsible FOR' sabittir.
- 'in/at/on' üçlüsünü sadece 'yer' bağlamında öğrenip zaman bağlamındaki farklı kuralı unutmak (in 2020 vs. at 5 o'clock vs. on Friday).
- BY ile UNTIL'i karıştırmak: 'I will finish it by Friday' (Cuma'ya kadar biter, tek eylem) ile 'I will stay here until Friday' (Cuma'ya kadar sürer, devam eden durum) farklı anlam taşır.
- Benzer görünen fiillerin farklı edat alması: 'compare TO' (benzetme) ile 'compare WITH' (karşılaştırma) veya 'result IN' (sonuç) ile 'result FROM' (neden) ayrımını atlamak.
- Bir ismin köküne yakın fiilin edatını otomatik olarak isme de uygulamaya çalışmak; bazı isim+edat kalıpları fiilinden farklı edat alır (örn. 'increase in' ama 'an increase of 10%').
✍️ Kuralı gösteren örnek
The success of any research project largely depends on the quality of the data collected. (depend ON — kalıp fiil+edat) Researchers must be aware of potential biases in their sample, since even a small error can result in misleading conclusions. (aware OF; result IN — sıfat ve fiil kalıpları) By the end of the study, the team had analysed data collected since 2018, revealing a steady increase in participation rates. (by = -e kadar bitmiş eylem; since = başlangıç noktası; increase in = isim+edat) During the final review, they also considered the effect of funding cuts on long-term outcomes. (during + olay ismi; effect ON = isim+edat kalıbı)