Edilgen çatı (Passive Voice), eylemi yapan kişiden çok eylemin kendisine ya da eylemden etkilenen nesneye odaklanmak istediğimizde kullanılır. Ettirgen yapı (Causative) ise bir işi kendimiz yapmak yerine başka birine yaptırdığımızı anlatır. YÖKDİL ve YDS metinlerinde özellikle bilimsel, tarihi ve haber niteliğindeki cümlelerde edilgen çatı çok sık karşımıza çıkar; bu yüzden zamanlara göre doğru kuruluşu otomatikleşene kadar çalışmak gerekir.
1. Edilgen Çatı (Passive Voice) Nedir?
Aktif cümlede özne eylemi yapar: The workers built the bridge. (İşçiler köprüyü inşa etti.) Edilgen cümlede ise aktif cümlenin nesnesi özne konumuna geçer ve eylemi kimin yaptığı ikinci plana atılır ya da hiç söylenmez: The bridge was built (by the workers). (Köprü inşa edildi.)
1.1. Temel Kuruluş: be + V3
Edilgen çatının bütün zamanlarda değişmeyen tek kuralı şudur: fiilin zamanı be fiiline taşınır, esas fiil ise üçüncü hâline (V3 / past participle) döner.
| Zaman | Aktif | Edilgen (be + V3) |
|---|---|---|
| Geniş Zaman | They clean the office every day. | The office is cleaned every day. |
| Şimdiki Zaman | They are cleaning the office now. | The office is being cleaned now. |
| Geçmiş Zaman | They cleaned the office yesterday. | The office was cleaned yesterday. |
| Şimdiki Zamanda Geçmiş (Past Continuous) | They were cleaning the office at 9. | The office was being cleaned at 9. |
| Present Perfect | They have cleaned the office. | The office has been cleaned. |
| Past Perfect | They had cleaned the office before noon. | The office had been cleaned before noon. |
| Gelecek Zaman (will) | They will clean the office tomorrow. | The office will be cleaned tomorrow. |
| Yakın Gelecek (be going to) | They are going to clean the office. | The office is going to be cleaned. |
| Modal (must / can / should...) | They must clean the office. | The office must be cleaned. |
| Modal Perfect (should have...) | They should have cleaned the office. | The office should have been cleaned. |
The results are analysed by the software automatically.
Sonuçlar yazılım tarafından otomatik olarak analiz edilir.
A vaccine had already been developed before the outbreak spread.
Salgın yayılmadan önce bir aşı zaten geliştirilmişti.
1.2. Edilgen Çatı Ne Zaman Tercih Edilir?
- Eylemi yapan kişi bilinmiyorsa veya önemli değilse: My phone was stolen. (Telefonum çalındı — kim çaldığı belirsiz.)
- Eylemi yapan herkes/genel insanlarsa (obvious agent): Rice is grown in Asia. (Pirinç Asya'da yetiştirilir.)
- Bilimsel, resmî ve akademik metinlerde nesnellik/objektiflik vurgulamak için: The samples were collected from three regions.
- Haber dilinde odak eyleme veya mağdura verilmek istendiğinde: Two people were injured in the accident.
- Fail (agent), cümlenin öznesinden daha az önemliyse ya da zaten bağlamdan anlaşılıyorsa.
1.3. By + Fail (Agent)
Eylemi kimin yaptığı önemliyse veya vurgulanmak isteniyorsa cümle sonuna by + fail eklenir. Fail önemli değilse tamamen atılabilir.
The novel was written by Orhan Pamuk.
Roman Orhan Pamuk tarafından yazıldı.
The thief was caught by the police last night.
Hırsız dün gece polis tarafından yakalandı.
1.4. İki Nesneli (Ditransitive) Fiillerin Edilgeni
give, send, offer, teach, show, tell, promise gibi hem doğrudan hem dolaylı nesne alan fiillerde iki farklı edilgen cümle kurulabilir; ancak sınavlarda genellikle kişi (dolaylı nesne) özne yapılır.
They gave her a scholarship. → She was given a scholarship (by them).
Ona burs verdiler. → Kendisine burs verildi.
The manager sent the staff an e-mail. → The staff were sent an e-mail.
Müdür personele bir e-posta gönderdi. → Personele bir e-posta gönderildi.
1.5. Modal + be + V3
Modal fiillerden (can, must, should, may, might, could, have to...) sonra edilgen çatı her zaman be + V3 şeklinde kalır; modal hiçbir zaman "s" almaz ya da zaman değiştirmez.
This medicine must be taken twice a day.
Bu ilaç günde iki kez alınmalıdır.
The decision could have been made earlier.
Karar daha erken verilmiş olabilirdi.
2. Ettirgen Yapı (Causative)
Ettirgen yapı, işi kendimizin değil bir başkasının (genellikle bir uzmanın) yaptığını anlatır. Türkçedeki "-t/-tir/-dir" ettirgen ekinin (yaptırmak, kestirmek, boyatmak) İngilizce karşılığıdır.
2.1. have / get + nesne + V3 (Have/Get Something Done)
Bu kalıpta vurgu, işin kim tarafından yapıldığında değil, işin yaptırıldığı gerçeğindedir. "get" kalıbı "have" kalıbına göre daha gündelik (informal) bir tondadır ve bazen küçük bir çaba/güçlükle bir işi yaptırma anlamı da taşır.
I had my car repaired at the garage.
Arabamı tamirhanede tamir ettirdim.
She is going to get her teeth checked next week.
Gelecek hafta dişlerini kontrol ettirecek.
2.2. get + V3 (Günlük Edilgen / "Get-Passive")
Konuşma dilinde "be" yerine "get" kullanılarak da edilgen anlam verilebilir; özellikle ani, beklenmedik ya da olumsuz olaylarda tercih edilir.
He got injured while playing football.
Futbol oynarken yaralandı.
Our flight got delayed because of the storm.
Uçuşumuz fırtına yüzünden gecikti.
2.3. get + kişi + to V (Birine Bir İşi Yaptırma)
"have someone do something" yapısına yakın bir başka ettirgen kalıp da "get someone to do something" şeklindedir; burada fiilden önce "to" gelir ve genellikle ikna etme/ısrar anlamı taşır.
I got the mechanic to fix my car before the trip.
Yolculuktan önce arabamı tamirciye tamir ettirdim (tamirciyi ikna ederek).
3. Edilgen Aktarım Kalıpları (Reporting Passives)
Bir bilginin genel kanı, söylenti ya da haber olduğunu belirtmek için "say, believe, think, report, know, expect" gibi fiillerle iki farklı edilgen kalıp kullanılır. Bu yapı özellikle akademik ve gazetecilik metinlerinde çok yaygındır.
It is said that the company will move its headquarters abroad.
Şirketin merkezini yurt dışına taşıyacağı söyleniyor.
The company is said to be moving its headquarters abroad.
Şirketin merkezini yurt dışına taşıdığı söyleniyor. (aynı anlamın alternatif kuruluşu)
Julius Caesar is believed to have been assassinated in 44 BC.
Julius Caesar'ın MÖ 44'te suikast sonucu öldürüldüğüne inanılmaktadır.
3.1. Fiilsiz (Edatlı) Edilgen Kalıplar
Bazı edilgen yapılar "by" yerine sabit bir edatla kullanılır ve bu kalıplar ezbere bilinmelidir: be interested in, be known for, be married to, be pleased with, be worried about, be involved in, be associated with.
This region is known for its olive oil production.
Bu bölge zeytinyağı üretimiyle tanınır.
Özetle: Edilgen çatıda tek sabit kural be + V3'tür, değişen sadece "be" fiilinin zamanıdır; ettirgen yapıda ise "have/get + nesne + V3" ile işi başkasına yaptırdığımızı, "get + kişi + to V" ile birini ikna ederek yaptırdığımızı anlatırız. Bu üç kalıbı (edilgen zamanlar, have/get something done, be said to) birbirinden ayırt edebilmek YÖKDİL ve YDS sorularının büyük bölümünü çözmenin anahtarıdır.