Ortaç yapıları (participle clauses), İngilizcede iki cümleyi tek bir cümleye sıkıştırmanın en "akademik" yoludur. YÖKDİL ve YDS metinlerinde neredeyse her paragrafta karşınıza çıkarlar; çünkü bir bağlacı (when, because, and, who, which) ve tekrar eden özneyi silip cümleyi kısaltırlar. Bu dersin amacı, hangi ortacın (-ing, -ed, having + V3) hangi durumda kullanılacağını ve en sık düşülen "sarkık ortaç" tuzağını netleştirmektir.
1. Present Participle (-ing) Cümleciği — Aktif ve Eşzamanlı
-ing ortacı, ana cümledeki özne ile aynı özne tarafından aktif olarak yapılan ve genellikle ana cümledeki eylemle aynı anda gerçekleşen bir eylemi anlatır. "Walking home, I saw an old friend." cümlesinde hem yürüyen hem gören kişi "I"dır ve iki eylem eş zamanlıdır.
Walking home, I saw an old friend.
Eve doğru yürürken eski bir arkadaşımı gördüm.
Not knowing the address, he asked a passer-by for directions.
Adresi bilmediği için bir yoldan geçene yol sordu.
Olumsuz yapılırken not her zaman ortaçtan önce gelir: not knowing, not realizing gibi.
2. Past Participle (-ed / V3) Cümleciği — Edilgen
Ortacın öznesi, eylemi yapan değil eylemden etkilenen ise past participle (V3) kullanılır; çünkü bu yapı gizli bir edilgen (passive) cümledir. "Written in 1990, the book became a bestseller." cümlesinde kitap yazma eylemini yapmaz, yazılır.
Written in 1990, the book became an instant bestseller.
1990'da yazılan kitap anında çok satanlar listesine girdi.
Damaged by the storm, the bridge was closed to traffic.
Fırtına tarafından hasar gören köprü trafiğe kapatıldı.
| Yapı | Anlam | Örnek |
|---|---|---|
| V-ing | aktif, "yapan" | Reading the letter, she smiled. |
| V3 / V-ed | edilgen, "yapılan" | Read by millions, the novel was translated into 40 languages. |
2.1. Being + Sıfat / V3
Edilgen bir cümlenin şimdiki zaman ortacı, göründüğü kadarıyla Being + V3 şeklindedir; sebep bildiren bir sıfatla da kullanılabilir (Being + sıfat).
Being tired after the long flight, she went straight to bed.
Uzun uçuştan sonra yorgun olduğu için doğruca yatağa gitti.
Being invited to the ceremony, he had to buy a new suit.
Törene davet edildiği için yeni bir takım elbise almak zorunda kaldı.
3. Perfect Participle (Having + V3) — Önce Olan Eylem
İki eylem arasında zaman farkı vurgulanmak istendiğinde, yani biri diğerinden önce tamamlandığında, Having + V3 kullanılır. Bu yapı "önce şunu yaptıktan sonra" anlamı taşır ve genellikle after bağlacının yerine geçer.
Having finished the report, she left the office.
Raporu bitirdikten sonra ofisten ayrıldı.
Having been warned several times, the student was finally suspended.
Birkaç kez uyarıldıktan sonra öğrenci sonunda uzaklaştırıldı.
İkinci örnekte olduğu gibi, önce olan eylem de edilgense yapı Having been + V3 olur.
4. Ortaçla İlgi Cümleciği İndirgeme (Reduced Relative Clauses)
Bir ilgi zamiri (who, which, that) + fiil grubunu, öznesi ana cümleyle aynıysa ortaçla kısaltabiliriz. Kural basittir: cümlecik aktifse -ing, edilgense -ed/V3 kullanılır.
The man standing there (= who is standing there) is my uncle.
Orada duran adam (= orada duran) dayımdır.
The letter sent yesterday (= which was sent yesterday) has not arrived yet.
Dün gönderilen mektup (= dün gönderilmiş olan) henüz ulaşmadı.
| Tam ilgi cümleciği | İndirgenmiş ortaç |
|---|---|
| the students who are studying in the library | the students studying in the library |
| the report which was prepared last week | the report prepared last week |
| the man who has lived here for years | (indirgenemez — özel zaman/aspect kaybolur) |
5. Zarf Cümleciği İndirgeme (Reduced Adverbial Clauses)
When, while, if, unless, once, although gibi bağlaçlarla kurulan zarf cümlecikleri, iki cümlenin öznesi aynıysa bağlaç kalıp özne + fiil ortaca dönüşür.
When heated, metal expands. (= When it is heated)
Isıtıldığında metal genleşir.
If asked about the results, the manager refuses to comment. (= If she is asked)
Sonuçlar hakkında sorulduğunda müdür yorum yapmayı reddediyor.
While waiting for the bus, he read a newspaper. (= While he was waiting)
Otobüsü beklerken bir gazete okudu.
Bu yapıda bağlaç (when, if, while, once, although) çoğu zaman korunur; bu, cümlenin anlamını daha net kılar ve YÖKDİL/YDS metinlerinde en sık görülen kalıptır.
6. Sınav Tuzakları
Yanlış: Having read the instructions, the machine was easy to operate.
(Talimatları okuyan makine değil, kullanıcı olmalı.)
Doğru: Having read the instructions, I found the machine easy to operate.
Talimatları okuduktan sonra makineyi kullanmanın kolay olduğunu gördüm.
7. Özet Tablo
| Yapı | Kullanım | Örnek |
|---|---|---|
| V-ing | aktif, eşzamanlı | Seeing the danger, she stopped the car. |
| V3 / V-ed | edilgen | Built in 1900, the house needs repair. |
| Being + V3/sıfat | edilgen şimdiki zaman / sebep | Being criticized, he left the meeting. |
| Having + V3 | önce tamamlanan eylem (aktif) | Having eaten, they went out. |
| Having been + V3 | önce tamamlanan eylem (edilgen) | Having been repaired, the car ran smoothly. |