Ses Bilgisi 2
Ünsüz Yumuşaması, Ünsüz Benzeşmesi ve Ünlü Düşmesi
Ünsüz yumuşaması (değişimi), sert ünsüzlerle (p, ç, t, k) biten sözcüklere ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde bu ünsüzlerin yumuşamasıdır: kitap-ı → kitabı (p→b), ağaç-ı → ağacı (ç→c), kanat-ı → kanadı (t→d), kapak-ı → kapağı (k→ğ). Tek heceli sözcüklerde bu kural çoğu zaman işlemez ("süt-ü" → "sütü", değişmez). Ünsüz benzeşmesi, sert ünsüzle (f, s, t, k, ç, ş, h, p yani "fıstıkçı şahap") biten sözcüklere "c, d, g" ile başlayan bir ek geldiğinde bu eklerin sertleşerek "ç, t, k"ye dönüşmesidir: kitap-cı → kitapçı, ağaç-da → ağaçta. Ünlü düşmesi ise iki heceli bazı sözcüklere ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde ikinci hecedeki dar ünlünün düşmesidir: "burun-u" → "burnu", "ağız-ı" → "ağzı".
Gerçek Sınav Sorusu
Aşağıda bu konuyla ilgili gerçek bir sınav sorusu var (T.C. Millî Eğitim Bakanlığı Ortaöğretim Genel Müdürlüğü / OGM Materyal TYT-AYT test kitapçıklarından). Cevaplamayı dene, ardından çözümü oku.
- "baktığımızda" (bak-tık-ımız-da) ve "edebiliriz" gibi sözcüklerde kök ile ek arasında çeşitli ses olayları (ünsüz benzeşmesi, ünlü uyumu) görülebilir.
- "rengi" sözcüğü "renk" kökünün ünlüyle başlayan bir ek aldığında uğradığı ses değişimini örnekler (renk+i → rengi).
- "değişkenlik" sözcüğü ise "değiş-" fiil köküne sırasıyla "-ken, -lik" yapım ekleri eklenerek oluşmuştur; bu eklenme sırasında kökte veya eklerde bir ÜNSÜZ DEĞİŞİMİ (yumuşama/benzeşme) YAŞANMAZ.
- Doğru cevap E'dir ("değişkenlik"te ünsüz değişimi yoktur).