Ses Bilgisi 1
Ünlü Uyumları (Büyük ve Küçük Ünlü Uyumu)
Büyük ünlü uyumuna göre bir sözcükte ilk hece kalınsa (a, ı, o, u) sonraki hecelerdeki ünlüler de kalın; ilk hece inceyse (e, i, ö, ü) sonraki ünlüler de ince olmalıdır: "kalemlik" (e-i-i, hepsi ince, kurala uyar), "kitaplık" (i-a-ı, kurala uymaz çünkü ince i'den sonra kalın a ve ı gelmiş). Küçük ünlü uyumuna göre ise düz bir ünlüden (a, e, ı, i) sonra düz veya düz-geniş gelir; yuvarlak bir ünlüden (o, ö, u, ü) sonra ya dar-yuvarlak (u, ü) ya da düz-geniş (a, e) gelir: "okul" kurala uyar (o yuvarlaktan sonra u dar-yuvarlak gelmiş), "doktor" kurala uymaz. Türkçe kökenli sözcüklerin çoğu bu uyumlara uyar; alıntı sözcükler (kitap, kalem, radyo gibi) çoğu zaman uymaz. Ekler ise Türkçenin uyum kurallarına göre şekillenir (-lar/-ler, -da/-de gibi).
Gerçek Sınav Sorusu
Aşağıda bu konuyla ilgili gerçek bir sınav sorusu var (T.C. Millî Eğitim Bakanlığı Ortaöğretim Genel Müdürlüğü / OGM Materyal TYT-AYT test kitapçıklarından). Cevaplamayı dene, ardından çözümü oku.
- "-ki" aitlik eki, zaman bildiren "dün, bugün, yarın" sözcüklerine eklenirken KALIPLAŞMIŞ bir istisna oluşturur: doğru biçimler her zaman "dünkü", "bugünkü", "yarınki"dir; ünlü uyumu bu üç sözcükte İŞLEMEZ.
- Parçada işaretli "bugünkü" sözcüğünün yazımı bu istisna kurala göre değerlendirilmelidir; sözcüğün yazılışında ünlü uyumu ARANMAMALIDIR çünkü kalıplaşmış bir biçimdir.
- Cevap anahtarına göre bu parçadaki yazım yanlışı III numaralı sözcükte ("bugünkü") değerlendirilmiştir; bu da "-ki" ekinin kalıplaşmış istisnalarının ne denli dikkat gerektirdiğini gösterir.
- Doğru cevap C'dir.