Fiilde Yapı
Fiilde Yapı: Basit, Türemiş ve Birleşik Fiiller
Basit fiil, hiçbir yapım eki almamış, yalnızca kök hâlindeki fiildir: "gel-", "oku-", "yaz-". Türemiş fiil, bir isim ya da fiil köküne yapım eki getirilerek oluşturulmuş fiildir: "göz-le-" (isimden fiil), "kur-ul-" (fiilden fiil, edilgen yapı türetir), "ağar-t-" (fiilden fiil, ettirgen). Birleşik fiiller ise en az iki sözcüğün bir araya gelerek TEK bir fiil gibi çekimlenmesiyle oluşur; üç türü vardır: yardımcı fiille kurulan (isim+etmek/olmak/eylemek: "kabul etmek", "hasta olmak"), kurallı birleşik fiil (yeterlik, tezlik, sürerlik, yaklaşma bildiren birleşimler: "gidebilmek", "düşüvermek", "okuyagelmek", "düşecek olmak") ve anlamca kaynaşmış (deyimleşmiş) birleşik fiil ("göz atmak", "kafayı yemek"; sözcükler kendi anlamlarını tamamen kaybeder).
Gerçek Sınav Sorusu
Aşağıda bu konuyla ilgili gerçek bir sınav sorusu var (T.C. Millî Eğitim Bakanlığı Ortaöğretim Genel Müdürlüğü / OGM Materyal TYT-AYT test kitapçıklarından). Cevaplamayı dene, ardından çözümü oku.
- Cümledeki "olabilmelidir" fiili incelendiğinde: "ol-" kökü, "-ebil" (yeterlik/olasılık bildiren kurallı birleşik fiil eki) ve "-meli" (gereklilik kipi) art arda gelmiştir.
- "-ebil" eki, bir fiile eklenerek YETERLİK bildiren KURALLI BİRLEŞİK FİİL yapısı oluşturur; bu, fiilde yapı bakımından fiilin artık BASİT değil, BİRLEŞİK bir yapıya sahip olduğunu gösterir.
- Cümlede ayrıca EDİLGEN ÇATILI bir fiil ("-l/-n" ekiyle kurulan) yoktur; bu seçenek (D) de sorulmuştur ve doğru bilgiyi ("edilgen çatılı fiil bulunmamaktadır" YANLIŞ olarak sunulmuştur, yani metinde aslında geri dönüştürülme fiili edilgen olabilir) tartışmaya açar.
- Doğru cevap A'dır: cümlede gelecek zaman kipi YOKTUR; buna karşın yeterlik (kurallı birleşik) fiil yapısı vardır.