Fiilde Çatı
Fiilde Çatı: Özne-Nesne İlişkisine ve Nesne Alıp Almamaya Göre
Çatı, fiilin öznesiyle ya da nesnesiyle kurduğu ilişkiyi bildirir. Nesnesine göre çatı: geçişli fiil nesne alabilir ("kitabı okudu"), geçişsiz fiil nesne alamaz ("eve gitti" — "eve" dolaylı tümleçtir, nesne değildir). Bir geçişsiz fiil "-t/-tır" ettirgenlik ekiyle geçişli hâle getirilebilir: "uyudu" (geçişsiz) → "uyuttu" (geçişli, nesne alır: "bebeği uyuttu"). Özneye göre çatı dört türdür: etken (özne işi kendisi yapar: "yazdı"), edilgen (özne işi kendisi yapmaz, işten etkilenir, özne belirsizdir: "yazıldı" — "-l/-n" ekiyle), dönüşlü (özne işi kendi üzerinde yapar ve kendisi de etkilenir: "yıkandı" — "-l/-n" ekiyle), işteş (özne birden fazladır, karşılıklı ya da birlikte yapılır: "yazıştılar" — "-ş" ekiyle).
Gerçek Sınav Sorusu
Aşağıda bu konuyla ilgili gerçek bir sınav sorusu var (T.C. Millî Eğitim Bakanlığı Ortaöğretim Genel Müdürlüğü / OGM Materyal TYT-AYT test kitapçıklarından). Cevaplamayı dene, ardından çözümü oku.
- Çatı özelliği aranan bir cümlede, fiilin özne-nesne ilişkisi (geçişli/geçişsiz) ya da öznesiyle kurduğu ilişki (etken/edilgen/dönüşlü/işteş) incelenir.
- IV. cümle "Bundan dolayı robotik kodlama dersleri... ders programlarına girmiş durumda." yalnızca bir DURUM bildirir; burada çatı analizi yapılacak belirgin bir yüklem-nesne ilişkisi ya da özel bir çatı eki YOKTUR; cümle çatı bakımından İNCELEMEYE UYGUN DEĞİLDİR.
- Diğer cümlelerde ("gerçekleştiriyor", "belirliyor", "gerçekleştirebiliyor", "geliştirilmeye çalışılıyor") geçişli/geçişsiz ya da edilgen çatı özellikleri açıkça görülebilir.
- Doğru cevap D'dir (IV. cümlede çatı özelliği aranmaz).