Biçim Bilgisi 1
Kök ve Ekler: Yapım Ekleri
Bir sözcüğün anlam taşıyan en küçük parçası köktür; kökler isim kökü ("göz") ya da fiil kökü ("gel-") olabilir. Yapım ekleri köke ya da gövdeye eklenerek YENİ bir sözcük (yeni anlam, çoğu zaman yeni tür) türetir: "göz-lük" (isimden isim), "göz-le-" (isimden fiil), "gel-in" (fiilden isim), "gel-dir-" (fiilden fiil, ettirgen). Yapım eki almış bir sözcük artık kökten farklı, kendi başına bir sözlük maddesi olabilecek yeni bir kavramı karşılar. Bir sözcükte birden fazla yapım eki art arda gelebilir: "göz-lük-çü-lük" (göz+lük+çü+lük, dört farklı yapım eki bir kökten üç yeni sözcük türetir). Yapım ekini çekim ekinden ayırmanın yolu şudur: yapım eki YENİ bir sözcük, çekim eki ise aynı sözcüğün farklı bir durumunu/görevini bildirir.
Gerçek Sınav Sorusu
Aşağıda bu konuyla ilgili gerçek bir sınav sorusu var (T.C. Millî Eğitim Bakanlığı Ortaöğretim Genel Müdürlüğü / OGM Materyal TYT-AYT test kitapçıklarından). Cevaplamayı dene, ardından çözümü oku.
- Gövdeden türeme, bir sözcüğün zaten ek almış bir gövdeye tekrar yapım eki alarak yeni bir sözcük oluşturmasıdır.
- II numaralı sözcük "algılayıcı" (algı-la-y-ıcı) hâlinde ise yapım ekleriyle türemiş bir sözcüktür; ancak cevap anahtarına göre GÖVDEDEN TÜREMEMİŞ olan sözcük B seçeneğidir.
- Diğer numaralı sözcükler (sindirim, bölümlerinde, buharlaşmak, uzaklaşır) kök+yapım eki ya da gövde+yapım eki yapısı taşıyarak türemiştir.
- Doğru cevap B'dir (II numaralı sözcük gövdeden türememiştir).