Öğretici Metinler 2 — Çalışma Kağıdı

1. (Aşağıdaki parça, türünü örneklendirmek üzere düzenlenmiştir.)

Yazarın ilk romanı, kurduğu kasaba atmosferiyle okuru ilk sayfadan içine alıyor; betimlemelerdeki ölçü, bu türde sık görülen aşırılıklardan uzak. Buna karşılık ana kişinin geçirdiği değişim yeterince hazırlanmamış; okur bu dönüşümü olayların gerekçelendirmesiyle değil, anlatıcının söylemesiyle öğreniyor. Yan kişilerin konuşmaları da birbirine fazla benziyor. Yine de dilindeki dinginlik, kitabı ilk romanlar arasında ayrı bir yere koyuyor.

Bu parça aşağıdaki yazı türlerinin hangisinden alınmış olabilir?

A) Eleştiri B) Deneme C) Sohbet D) Biyografi E) Röportaj

2. Öğretici metin türleri, yazarın konu karşısında takındığı tutumdan da tanınabilir.

Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisi bir deneme yazarının tutumunu yansıtmaktadır?

A) Bu konuda söylenecek her şey söylendi, ekleyecek bir söz kalmadı. B) Verilerin gösterdiği sonuç, okumaya ayrılan sürenin kısaldığıdır. C) Yıllardır düşünürüm bunu; bir yanıta vardığımı söyleyemem. D) Kitabın ikinci bölümü, ilk bölümdeki dengeyi koruyamamış. E) O akşam kapıdan girdiğimde masanın üstünde bir mektup duruyordu.

3. (Aşağıdaki parça, türünü örneklendirmek üzere düzenlenmiştir.)

Bu şiir kitabını okurken önce kendi okuma alışkanlıklarımı sorguladım. Kitabın bendeki ilk etkisi bir yavaşlama isteği oldu; dizeler beni geri dönüp yeniden okumaya zorladı. Bir okurun bu kitaptan ne alacağı, sanıyorum hangi hızda okuduğuna bağlı. Ben, acele etmediğim akşamlarda okuduğumda kitabın bambaşka bir kitaba dönüştüğünü gördüm.

Bu parça, eleştiride aşağıdaki değerlendirme anlayışlarının hangisiyle yazılmıştır?

A) Yapıtın dil ve yapı özelliklerini kendi içinde inceleyen anlayış B) Yapıtı, yazarının yaşamı ve kişiliğiyle açıklayan anlayış C) Yapıtı, yazıldığı dönemin toplumsal koşullarıyla ilişkilendiren anlayış D) Yapıtı, aynı türdeki başka yapıtlarla karşılaştırarak ölçen anlayış E) Yapıtın okurda uyandırdığı etkiyi ölçüt alan anlayış

4. Deneme, sohbet ve eleştiri öznellik bakımından birbirine yakın türlerdir; bu yakınlık, her birinin ayırıcı niteliğinin karıştırılmasına yol açar.

Buna göre bir öğretici metin türü ve o türü yakın türlerden ayıran nitelik aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?

A) Sohbet – yazarın kendi kendisiyle konuşur gibi düşünce üretmesi B) Deneme – ele alınan konuyu kesin bir sonuca bağlaması C) Eleştiri – bir yapıtın konusunu ve kişilerini okura tanıtması D) Eleştiri – aksayan yönleri gerekçelendirerek göstermesi E) Sohbet – okura seslenmeden içe dönük bir söyleyişle yazılması

5. (Aşağıdaki parça, türünü örneklendirmek üzere düzenlenmiştir.)

Yeni yayımlanan çeviri, özgün metnin uzun cümlelerini bölmeden Türkçeye aktarmayı seçmiş; bu tercih, anlatının temposunu koruyor. Öte yandan kimi deyimlerin birebir karşılanması, Türkçede yapay duran söyleyişler doğurmuş. Dipnotların azlığı da metnin geçtiği çevreye yabancı okuru zaman zaman boşlukta bırakıyor. Yine de bütün olarak bakıldığında çeviri, önceki aktarımlara göre özgün metne daha yakın duruyor.

I. Değerlendirmede yapıtın hem başarılı hem aksayan yönlerine yer verilmiştir.
II. Verilen yargılar, metinden gösterilebilir somut niteliklere dayandırılmıştır.
III. Yapıt, çevirmenin yaşamıyla ilişkilendirilerek açıklanmıştır.
IV. Yazar, kesin bir yargıya varmaktan kaçınarak düşüncesini askıda bırakmıştır.

Bu parçayla ilgili olarak numaralanmış yargılardan hangileri doğrudur?

A) I ve II B) I ve IV C) II ve III D) II ve IV E) III ve IV

6. (Aşağıdaki parça, türünü örneklendirmek üzere düzenlenmiştir.)

Alışkanlıklarımızı neden bu kadar zor bırakırız, bilmiyorum. Kimi sabah aynı fincanı ararım; bulamayınca gün eksik başlar. Bunu savunacak bir gerekçem yok, aramaya da çalışmıyorum. Belki alışkanlık, günü her sabah yeniden kurmak zorunda kalmaktan bizi koruyan küçük bir anlaşmadır. Belki de yalnızca tembelliğin kibar adıdır. İkisinden birini seçmek gerekseydi, sanırım seçmezdim.

I. Konuya ilişkin birbirinden ayrı olasılıklar kesin bir sonuca bağlanmadan sıralanmıştır.
II. Savunulan düşünce, alanın kaynaklarına dayandırılarak temellendirilmiştir.
III. Bir yapıtın olumlu ve olumsuz yanları ölçütlere göre değerlendirilmiştir.
IV. Yazarın kendi kendisiyle konuşuyormuş izlenimi veren bir söyleyişi vardır.

Bu parçadan hareketle numaralanmış yargılardan hangilerine ulaşılabilir?

A) I ve II B) I ve III C) I ve IV D) II ve IV E) III ve IV

7. (Aşağıdaki parça, türünü örneklendirmek üzere düzenlenmiştir.)

Yürümenin ne işe yaradığını çok düşündüm; hâlâ bir yanıta varmış değilim. Kimi gün ayaklarım beni götürsün diye çıkıyorum, kimi gün aklımdaki bir düğümü çözmek için. Belki yürüyüş, düşüncenin kendine yer açtığı bir aralıktır; belki de yalnızca bir alışkanlık. Bu konuda kesin konuşmaktan hoşlanmıyorum. Bildiğim tek şey, uzun bir yürüyüşün sonunda sabah çözemediğim şeyin akşam daha küçük göründüğü.

Bu parçanın alındığı yazı türüyle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir?

A) Yazar, bir sanatçının yaşamını belgelere dayanarak anlatmıştır. B) Yazar, düşüncesini kesin bir yargıya bağlamadan serbestçe geliştirmiştir. C) Yazar, geçmişte yaşadığı bir olayı zaman sırasıyla aktarmıştır. D) Yazar, öne sürdüğü görüşü alan verileriyle kanıtlamaya çalışmıştır. E) Yazar, bir yerin doğal ve kültürel özelliklerini gözlemleriyle betimlemiştir.

8. (Aşağıdaki iki parça, türlerini örneklendirmek üzere düzenlenmiştir.)

I. Kitap, bir liman kentinde geçen dört mevsimi anlatıyor. Otuz kısa bölümden oluşuyor ve her bölümün başında kentin bir sokağının adı yer alıyor. Yazarın ikinci kitabı olan yapıt, iki yüz sayfa olarak ve geniş bir kaynakçayla birlikte okura sunuluyor.

II. Kitabın kısa bölümlere ayrılması, kent anlatısına hareket kazandırmış; ne var ki bölümler arasında yinelenen betimlemeler bu hareketi zaman zaman durduruyor. Kaynakçanın genişliği de metne beklenen derinliği katmamış; çünkü aktarılan bilgiler anlatının içine yedirilmeden sıralanmış.

Aynı kitabı ele alan bu iki parçanın türce ayrılmasını sağlayan temel ölçüt aşağıdakilerden hangisidir?

A) Birinin kurmaca, ötekinin bilgilendirici bir metin olması B) Birinin öznel, ötekinin tümüyle nesnel bir dille yazılmış olması C) Birinin okuru kitabı okumaya çağırması, ötekinin bundan kaçınması D) Birinin kitabın konusunu, ötekinin yazarının yaşamını ele alması E) Birinin yapıtı tanıtması, ötekinin değer yargısına varması

9. Aşağıda farklı yüzyıllarda kaleme alınmış dört öğretici yapıt verilmiştir:

- Evrak-ı Perişan
- Babürname
- Zeytindağı
- Seyahatname (Evliya Çelebi)

Bu yapıtların yazılış sırası, en eskiden en yeniye doğru aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

A) Seyahatname – Babürname – Evrak-ı Perişan – Zeytindağı B) Babürname – Evrak-ı Perişan – Seyahatname – Zeytindağı C) Babürname – Seyahatname – Zeytindağı – Evrak-ı Perişan D) Seyahatname – Evrak-ı Perişan – Babürname – Zeytindağı E) Babürname – Seyahatname – Evrak-ı Perişan – Zeytindağı

10. (Aşağıdaki parça, türünü örneklendirmek üzere düzenlenmiştir.)

Kentin kuzeyindeki sanayi bölgesinde bulunan bir mobilya deposunda yangın çıktı. Depoda yapılan kaynak çalışması sırasında sıçrayan kıvılcımların talaş yığınını tutuşturmasıyla başlayan yangın, kısa sürede çatıya yayıldı. Olay yerine gelen itfaiye ekipleri, iki saatlik çalışmanın ardından yangını söndürdü. Depo sahibi, yangında yaralanan olmadığını, ancak malzemenin büyük bölümünün kullanılamaz hâle geldiğini açıkladı.

Bu haber metninde, haberin temel sorularından (5N1K) hangisinin karşılığı yoktur?

A) Nerede? B) Ne zaman? C) Nasıl? D) Neden? E) Kim?

11. Değerli kardeşlerim! Bugün bu meydanda yalnız bir okulun temelini atmak için toplanmadık. Biz bugün, çocuklarımızın yarınını bu toprağa emanet ediyoruz. Kimi diyecek ki bu iş bizim ömrümüze sığmaz. Sığmasın! Bizim ömrümüze sığmayan, onların ömrüne sığacaktır. Elinizi taşın altına koyunuz, gönlünüzü bu yapının duvarlarına katınız!

(Bu parça, örneklendirmek üzere düzenlenmiştir.)

I. Bir topluluğa sözlü olarak sunulmak üzere kurulmuş olması
II. Dinleyiciyi bir eyleme yöneltmeyi amaçlayan coşkulu bir anlatım taşıması
III. Hitap ifadeleriyle karşıdaki kişilere doğrudan seslenilmesi
IV. Düşüncenin kanıt ve kaynaklarla temellendirilmemesi

Yukarıdakilerden hangileri, bu parçayı okura seslenen bir sohbet yazısından ayıran özelliklerdir?

A) I ve III B) II ve IV C) III ve IV D) I ve II E) I, II ve III

12. (Aşağıdaki parça, türünü örneklendirmek üzere düzenlenmiştir.)

Sözlük karıştırmayı sever misiniz? Ben, aradığım sözcüğü bulduktan sonra sayfayı kapatamayanlardanım. Gözüm hemen yandaki maddeye kayar, oradan bir başkasına. Şimdi siz haklı olarak soracaksınız: Bunca oyalanmanın ne yararı var? Doğrusu bilmiyorum; ama bir sözcüğün komşularını tanımadan onu tam anladığımı da söyleyemiyorum. Siz de bir deneyin, bakalım bana hak verecek misiniz?

Bu parçanın deneme değil sohbet türünün örneği sayılmasını sağlayan nitelik aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yazarın kesin bir yargıya varmaktan kaçınması B) Konunun günlük yaşamdan seçilmiş olması C) Anlatımda içten ve kişisel bir söyleyişin benimsenmesi D) Okura doğrudan seslenilip ona sorular yöneltilmesi E) Yazının kısa tutulup yalın bir dille kaleme alınması

13. Tanzimat Dönemi'nde Batılı anlamdaki eleştirinin ilk örnekleri arasında, bir şairin eski şiirden seçmeler yaparak hazırladığı üç ciltlik bir antolojiye ve bu antolojinin manzum giriş bölümündeki görüşlere karşı yazılmış bir yapıt sayılır.

Bu eleştiriyi yazan sanatçı ile eleştirilen yapıt aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?

A) Namık Kemal – Ziya Paşa'nın Harabat'ı B) Ziya Paşa – Namık Kemal'in Mukaddime-i Celal'i C) Şinasi – Ziya Paşa'nın Harabat'ı D) Namık Kemal – Ziya Paşa'nın Şiir ve İnşa'sı E) Ahmet Mithat Efendi – Ziya Paşa'nın Harabat'ı

14. Kente sabahın erken saatinde, sisli bir limandan girdik. Surların denize bakan bölümü, kentin yüzyıllar boyunca el değiştirdiği kuşatmaların izlerini hâlâ taşıyor. Kent, iki nehrin denize döküldüğü geniş bir ovanın üzerine kurulmuş; bu yüzden çevresindeki bahçeler yılın büyük bölümünde yeşil kalıyormuş. Çarşıya vardığımızda baharat kokusu, bakırcıların çekiç sesine karışıyordu. Bir dükkânın önünde durup yaşlı bir ustanın bir tepsiyi dövüşünü uzun uzun seyrettim; o an bu kentin, zamanı bizden başka türlü saydığını düşündüm.

(Bu parça, örneklendirmek üzere düzenlenmiştir.)

I. Yazar, gezip gördüğü yeri kendi gözlem ve izlenimleriyle aktarmıştır.
II. Gezilen yere ilişkin tarihî ve coğrafi bilgilere de yer verilmiştir.
III. Olaylar, yaşandıkları gün tarih atılarak sırayla kaydedilmiştir.
IV. Kentte görüşülen kişilerin sözleri soru-cevap düzeninde aktarılmıştır.

Bu parçayla ilgili yukarıdaki yargılardan hangileri doğrudur?

A) I ve II B) I ve III C) II ve IV D) I, II ve III E) I, II ve IV

15. Bir yazar, Millî Mücadele yıllarında Ankara'da geçirdiği dört yılı, o yıllarda tanıdığı devlet adamlarını ve tanık olduğu toplantıları anlattığı bir yapıt yayımlamıştır. Yapıtta yazarın çocukluğuna, öğrenim yıllarına ve sonraki yaşamına değinilmemiştir.

Bu yapıtın otobiyografi değil anı türünde sayılmasının temel gerekçesi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Olayların yazarın ağzından birinci kişiyle anlatılması B) Anlatılanların gerçek kişi ve olaylara dayanması C) Olayların aradan zaman geçtikten sonra yazıya geçirilmesi D) Yapıtın tarihî bir döneme ışık tutan belge değeri taşıması E) Tüm yaşamın değil, tanık olunan bir dönemin anlatılması

16. 14 Kasım

Bugün o kasım sabahını, babamın beni ilk kez okula götürdüğü günü düşündüm. Aradan otuz yıldan fazla zaman geçti; okulun yerinde şimdi bir otopark var. O sabah elimi sıkıca tutan babamın avucundaki sıcaklığı hâlâ duyar gibiyim. Sınıfın kapısında ağlamıştım; öğretmenim, adını şimdi hatırlayamadığım o genç kadın, bana bir kalem uzatmış, "Bunu sana emanet ediyorum." demişti. Belki de yazıya ilk o gün tutuldum.

(Bu parça, örneklendirmek üzere düzenlenmiştir.)

Bu parçanın türü ve bu türü belirlemede esas alınan özellik aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?

A) Günlük – Yazının başına tarih atılarak o günün olaylarının kaydedilmesi B) Anı – Yazarın uzak geçmişte yaşadığı bir olayı yıllar sonra aktarması C) Otobiyografi – Yazarın doğumundan bugüne bütün yaşamını anlatması D) Deneme – Yazarın kendi kendisiyle konuşur gibi düşüncesini sınaması E) Biyografi – Yazarın, yaşamında iz bırakan bir kişiyi tanıtması

17. (Aşağıdaki parça, türünü örneklendirmek üzere düzenlenmiştir.)

Kıyı kasabalarından birinde, bir balıkçının oğlu olarak dünyaya geldi. İlkokulu bitirdikten sonra ailesi onu bir taş ustasının yanına çırak verdi; mermerle ilk tanışması da bu atölyede oldu. Yirmi yaşında İstanbul'a geldi, sanat okulunun heykel bölümüne girdi. Okul defterlerinde hocalarının onun için düştüğü notlar, sabırsızlığından ve elinin çabukluğundan söz eder. Ben kendisiyle yalnız bir kez, son sergisinin açılışında karşılaştım; kısa bir selamlaşmadan öteye geçmedi. Ölümünden sonra atölyesinde bulunan mektuplar, son yıllarında büyük bir yalnızlık içinde olduğunu gösteriyor.

Bu parçanın türüyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

A) Yazar, son sergide sanatçıyla karşılaşmasını anlattığı için parça bir anıdır. B) Sanatçının yaşamı ayrıntısıyla anlatıldığı için parça bir otobiyografidir. C) Sanatçıyla görüşülüp söyledikleri aktarıldığı için parça bir mülakattır. D) Yaşam belgelere dayanılarak anlatıldığı için parça bir biyografidir. E) Sanatçının yapıtları değerlendirildiği için parça bir eleştiridir.

18. Sayın Belediye Başkanı,

Size bu satırları özel bir mektupla değil, gazetemizin bu sütunundan yazıyorum; çünkü söyleyeceklerim yalnız sizi değil, bu kentte yaşayan herkesi ilgilendiriyor. Eski hal binasının yıkılacağını duyduk. O bina, bu kentin yüz yıllık alışveriş belleğidir. Yıkılmadan önce bir kez de olsa içine girip bakmanızı, kararınızı ondan sonra vermenizi rica ediyorum. Sizin de çocukluğunuzda o binanın kapısından geçtiğinizi biliyorum.

Saygılarımla.

(Bu parça, örneklendirmek üzere düzenlenmiştir.)

Bu parçayla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

A) Alıcısının yalnız kendisinin okuması için yazılmış özel bir mektuptur. B) Resmî bir kuruma belirli kalıplarla sunulmuş bir dilekçe örneğidir. C) Belirli bir kişiye seslenip kamuoyuna yönelen bir açık mektuptur. D) Yazarın kendi kendisiyle konuşur gibi yazdığı bir deneme örneğidir. E) Güncel bir olayı yorum katmadan aktaran bir haber yazısıdır.

19. Bir öğrenci, öğretici metin türlerine ait yapıtları türleriyle eşleştirmek üzere aşağıdaki listeyi hazırlamıştır:

- Zeytindağı (Falih Rıfkı Atay) – Anı
- Frankfurt Seyahatnamesi (Ahmet Haşim) – Gezi yazısı
- Evrak-ı Perişan (Namık Kemal) – Biyografi
- Avrupa Mektupları (Cenap Şahabettin) – Mektup
- Taymis Kıyıları (Falih Rıfkı Atay) – Anı

Bu listedeki eşleştirmelerden kaç tanesi doğrudur?

A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 E) 5

20. (Aşağıdaki parça, türünü örneklendirmek üzere düzenlenmiştir.)

Lise son sınıftaydım; okul kütüphanesinin kapısında bir liste asılıydı, en çok kitap ödünç alanların listesi. Adımı üçüncü sırada gördüğüm gün eve kadar koştuğumu hatırlıyorum. Ertesi hafta listeyi kaldırdılar, kimse nedenini söylemedi. O yıl okuduğum kitapların çoğunu unuttum; ama o listenin önünde geçirdiğim birkaç dakikayı hâlâ olduğu gibi anımsıyorum.

Bu parçanın, ben anlatımıyla yazılmış olmasına karşın deneme sayılamamasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Anlatılanların yazarın kendi bakış açısından aktarılması B) Düşünce üretmek yerine bir yaşantının anlatılması C) Ele alınan konunun okul yaşamından seçilmiş olması D) Anlatımda konuşma diline yakın bir dilin kullanılması E) Yazarın duygularını açıkça dile getirmesi

Öğretici Metinler 2 — Çalışma Kağıdı

Öğretici Metinler 2 — Çalışma Kağıdı

ÖĞRETİCİ METİNLER 2 — ÇALIŞMA KAĞIDI CEVAP ANAHTARI