Fiil Çatısı

Etken mi, edilgen mi?

Aşağıdaki cümlelerde öznenin işi yapıp yapmadığını belirle. Hangileri etken, hangileri edilgendir?

I. Müdür toplantıyı erteledi.
II. Toplantı ertelendi.
III. Bahçedeki ağaçlar budandı.
IV. Komşumuz bahçedeki ağaçları budadı.

1. Her cümlede önce yüklemi bul, sonra "bu işi kim yapıyor?" diye sor.
2. I. Yüklem: erteledi. Kim erteledi? Müdür. Özne var ve işi kendisi yapıyor → ETKEN.
3. II. Yüklem: ertelendi. Kim erteledi? Cümle söylemiyor. Ne ertelendi? Toplantı — ama toplantı erteleme işini yapmıyor, ertelenmeden etkileniyor. Bu bir sözde öznedir → EDİLGEN.
4. III. Yüklem: budandı. Kim budadı? Belli değil. Ağaçlar budamıyor, budanıyor → EDİLGEN.
5. IV. Yüklem: budadı. Kim budadı? Komşumuz. İşi özne yapıyor → ETKEN.
6. Sonuç: I ve IV etken, II ve III edilgendir.
7. Dikkat edersen II ile I, III ile IV aynı olayı anlatıyor. Değişen tek şey yüklem ve buna bağlı olarak işi yapanın görünüp görünmemesidir.

T.8.4.20

Yazar neyi arka planda bırakıyor?

Bir okul gazetesinde şu cümleler yayımlanıyor:

"Kantinin camı kırıldı. Zarar okul bütçesinden karşılandı."

Yazar iki cümleyi de edilgen kurmayı seçmiş. Bu seçim cümlelerin anlamına ne katıyor? Aynı bilgi etken çatıyla verilseydi ne değişirdi?

1. Önce yüklemlere bak: "kırıldı" ve "karşılandı". İkisinde de "kim?" sorusunun cevabı cümlede yok.
2. Birinci cümlede kıran kişi gizleniyor. Yazar camı kimin kırdığını ya bilmiyor ya da bilerek yazmıyor; belki bir öğrenciyi hedef göstermek istemiyor.
3. İkinci cümlede zararı karşılayan (okul yönetimi) söylenmemiş; onun yerine paranın nereden çıktığına dikkat çekilmiş.
4. Etken çatıyla kurulsaydı şöyle olurdu: "Bir öğrenci kantinin camını kırdı. Okul yönetimi zararı karşıladı." Bu kez cümle iki tarafı da açıkça gösterir ve suçlayıcı bir ton kazanır.
5. Sonuç: Edilgen çatı, olayı bildiren ama kimseyi hedef göstermeyen tarafsız bir anlatım sağlıyor. Yazarın tercihi yalnızca dil bilgisi tercihi değil, anlam tercihidir.

T.8.4.20

Dönüşlü mü, edilgen mi?

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özne işi kendi üzerine yapmaktadır?

I. Kapı sabaha kadar açılmadı.
II. Genç adam aceleyle giyindi.
III. Duvarlar açık maviye boyandı.
IV. Bebek annesinin kucağına sokuldu.

1. Her cümlede iki soruyu sırayla uygula: işi yapan var mı, iş kimin üzerinde gerçekleşiyor?
2. I. "Kapı açılmadı." Açan kim? Belli değil. Kapı kendi kendini açamaz; açılma işinden etkileniyor → EDİLGEN.
3. II. "Genç adam giyindi." Giydiren kim? Adamın kendisi. Giyinen kim? Yine kendisi. "Kendi kendine giyindi" denebiliyor → DÖNÜŞLÜ.
4. III. "Duvarlar boyandı." Boyayan kim? Belli değil. Duvarlar kendini boyayamaz → EDİLGEN.
5. IV. "Bebek sokuldu." Sokulan kim? Bebek. Sokulma işini bebek kendisi yapıyor, kendi bedenini hareket ettiriyor → DÖNÜŞLÜ.
6. Sonuç: II ve IV dönüşlü, I ve III edilgendir. Özne işi kendi üzerine yapıyorsa (II ve IV) dönüşlüdür.

T.8.4.20

Karşılıklı mı, birlikte mi?

Aşağıdaki cümlelerde iş nasıl paylaşılıyor? Karşılıklı yapılanları ve birlikte yapılanları ayır. Hangisinde iş hiç paylaşılmıyor?

I. Kapıda öpüşüp ayrıldılar.
II. Deprem olunca herkes sokağa kaçıştı.
III. Uzun süre telefonda tartıştılar.
IV. Çocuk annesini görünce gülümsedi.

1. Her cümleye "birbirine" ve "hep birlikte" sözlerini ayrı ayrı ekleyerek dene.
2. I. "Öpüşüp ayrıldılar." Birbirlerini öpüyorlar; iş iki taraf arasında gidip geliyor → KARŞILIKLI işteş.
3. II. "Herkes kaçıştı." Kimse kimseye kaçmıyor; herkes aynı anda kaçıyor → BİRLİKTE yapılan işteş.
4. III. "Tartıştılar." Tartışma iki tarafın birbirine söz söylemesidir; "birbirleriyle tartıştılar" denebiliyor → KARŞILIKLI işteş.
5. IV. "Çocuk gülümsedi." Gülümseme işini tek bir kişi yapıyor; ne karşılıklılık ne birliktelik var. "-ş" harfi görünse de bu fiil işteş değildir; özne işi kendi başına yapıyor → ETKEN.
6. Sonuç: I ve III karşılıklı, II birliktedir; IV ise işteş değildir. Bu son seçenek, ek benzerliğine aldanıp aldanmadığını sınayan klasik bir çeldiricidir.

T.8.4.20

Nesnesi olmayan geçişli cümle

Aşağıdaki cümlelerin hangilerinde yüklem geçişlidir?

I. Akşama kadar bekledi.
II. Sabaha kadar yazdı.
III. Yorgunluktan uyuyakaldı.
IV. Bahçedeki çiçekleri suladı.

1. Cümlede nesne olup olmadığına değil, yükleme "neyi / kimi" sorusunun sorulup sorulamadığına bak.
2. I. "Bekledi." Neyi bekledi? Otobüsü, haberi... Soru anlamlı, cevap verilebiliyor → GEÇİŞLİ. Cümlede nesne yok, ama fiil geçişli.
3. II. "Yazdı." Neyi yazdı? Mektubu, ödevini... Soru anlamlı → GEÇİŞLİ. Burada da nesne söylenmemiş.
4. III. "Uyuyakaldı." Neyi uyuyakaldı? Soru anlamsız; uyuma işi hiçbir varlığın üzerine geçmiyor → GEÇİŞSİZ.
5. IV. "Suladı." Neyi suladı? Çiçekleri. Nesne cümlede zaten var → GEÇİŞLİ.
6. Sonuç: I, II ve IV geçişli; yalnızca III geçişsizdir.
7. Bu soru tam olarak şu tuzağı sınıyor: I ve II cümlelerinde nesne görünmüyor diye "geçişsiz" dersen yanılırsın.

T.8.4.20

Oldurgan mı, ettirgen mi?

Aşağıdaki cümlelerde altı çizili gibi düşündüğün yüklemleri incele. Fiilin ek almadan önceki hâli geçişli miydi, geçişsiz mi?

I. Öğretmen çocukları sıraya dizdirdi.
II. Soğuk hava suyu dondurdu.
III. Annem kardeşimi erkenden uyuttu.
IV. Müdür yazıyı sekretere yazdırdı.

1. Her fiilin ekten önceki hâlini bul ve ona "neyi / kimi" sorusunu sor.
2. I. dizdirdi ← dizmek. "Neyi dizdi?" sorulabilir, yani dizmek zaten GEÇİŞLİYDİ. İş bir başkasına yaptırılmış → ETTİRGEN.
3. II. dondurdu ← donmak. "Neyi dondu?" sorulamaz; donmak GEÇİŞSİZDİ. Ek gelince "suyu dondurdu" oldu, yani geçişli hâle geldi → OLDURGAN.
4. III. uyuttu ← uyumak. "Neyi uyudu?" sorulamaz; uyumak GEÇİŞSİZDİ. Şimdi "kardeşimi uyuttu" diyebiliyoruz → OLDURGAN.
5. IV. yazdırdı ← yazmak. "Neyi yazdı?" sorulabilir; yazmak GEÇİŞLİYDİ. İş sekretere yaptırılmış → ETTİRGEN.
6. Sonuç: II ve III oldurgan, I ve IV ettirgendir.
7. Kuralı tek cümlede tut: ek gelmeden önce geçişsizse oldurgan, geçişliyse ettirgendir.

T.8.4.20

Cümleyi iki yönden birden çözümle

Aşağıdaki cümleyi hem öznesine hem nesnesine göre çözümle:

"Yeni köprü geçen yıl hizmete açıldı."

Ayrıca aynı olayı işi yapanı gösterecek biçimde yeniden yazsan cümlenin çatısı nasıl değişirdi?

1. Önce yüklemi bulalım: açıldı.
2. Öznesine göre: "Kim açtı?" Cümlede cevap yok. "Ne açıldı?" → yeni köprü. Ama köprü açma işini yapamaz, açılma işinden etkilenir. Bu bir sözde öznedir → EDİLGEN.
3. Nesnesine göre: "Neyi açıldı?" diye sorulamaz. Cümlede nesne yoktur, olamaz da; çünkü nesne olacak sözcük ("köprü") sözde özne konumuna geçmiştir → GEÇİŞSİZ.
4. Sonuç: Yüklem edilgen ve geçişsizdir.
5. İşi yapanı gösterelim: "Belediye yeni köprüyü geçen yıl hizmete açtı."
6. Bu cümlede "kim açtı?" → belediye, yani özne işi yapıyor → ETKEN. "Neyi açtı?" → yeni köprüyü → GEÇİŞLİ.
7. Dikkat et: ilk cümlenin sözde öznesi olan "köprü", ikinci cümlede nesne oldu. Çatı değişince öğeler de yer değiştirdi; anlam ise "kimin yaptığı belli" hâline geldi.

T.8.4.20

Paragrafta çatının anlama katkısı

Aşağıdaki iki habere bak:

I. "Dün gece sahil yolundaki ağaçlar kesildi. Kesim için izin alınıp alınmadığı öğrenilemedi."

II. "Dün gece bir müteahhit firma sahil yolundaki ağaçları kesti. Firmanın izin almadığı belirlendi."

İki haber de aynı olayı anlatıyor. Çatı seçimi haberin anlamını nasıl değiştiriyor?

1. Önce yüklemlere bakalım.
2. I. haberde "kesildi" ve "öğrenilemedi" yüklemleri edilgendir. "Kim kesti?" sorusunun cevabı cümlede yok. Ağaçlar kesme işini yapmıyor, işten etkileniyor; yani sözde özne.
3. II. haberde "kesti" ve "belirlendi" var. İlk cümlede "kim kesti?" → bir müteahhit firma; özne işi yapıyor, cümle etken.
4. Anlam farkı: I. haber olayı bildiriyor ama sorumluyu göstermiyor; okur "ağaçlar kesilmiş" bilgisiyle kalıyor, kimseyi suçlayamıyor. Anlatım tarafsız, hatta biraz uzak.
5. II. haber sorumluyu açıkça gösteriyor. Okur olayın failini biliyor; haber suçlayıcı ve somut bir ton kazanıyor.
6. Sonuç: Aynı olay, aynı bilgi miktarına yakın; ama edilgen çatı sorumluyu arka planda bırakırken etken çatı onu sahnenin ortasına koyuyor. Bir sınav sorusunda "hangi haberde sorumlu belirtilmemiştir" ya da "hangisi daha nesnel bir anlatıma sahiptir" diye sorulursa cevabın I. metin olur.

T.8.4.20