Cümlede Anlam

Neden mi, amaç mı?

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "için" sözcüğü amaç bildirmektedir?

A) Elektrikler kesildiği için ödevini bitiremedi.
B) Ayşe, annesine sürpriz yapmak için pasta yaptı.
C) Ayakkabısı dar geldiği için topuğu su topladı.
D) Kar yağdığı için servisler geç geldi.

1. Her seçenekte "için"den önceki kısma bakıp "bu olmuş bir şey mi, istenen bir şey mi" diye soralım.
2. A) "Elektrikler kesildiği için" → Elektrikler gerçekten kesildi mi? Evet, kesilmiş. Olmuş bir durum, ödevi bitirememesinin sebebi. NEDEN.
3. B) "Sürpriz yapmak için" → Sürpriz yapıldı mı? Cümle bunu söylemiyor; pasta yapılırken sürpriz henüz hedeftir. İstenen bir şey. AMAÇ. Aradığımız bu.
4. C) "Ayakkabısı dar geldiği için" → Ayakkabı gerçekten dar gelmiş. Olmuş bir durum, topuğun su toplamasının sebebi. NEDEN.
5. D) "Kar yağdığı için" → Kar gerçekten yağmış. Olmuş bir durum. NEDEN.
6. Cevap: B seçeneği.
7. Ek bir kontrol yapalım: ek ipucusu da aynı sonucu veriyor. A, C ve D'de "-dığı için" var, B'de "-mak için" var. Ama sen yine de asıl soruyu sormayı alışkanlık hâline getir; "-mak için" bazı cümlelerde neden de bildirebilir.

T.8.3.25

Koşul cümlesini bulma

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde koşul anlamı vardır?

A) Kitabı okuduğu için filmi daha çok sevdi.
B) Bu bisikleti tamir ettirmeden kullanamazsın.
C) Dedesini görmek için köye gitti.
D) Rüzgâr, dalları savuruyordu.

1. Her seçeneğe "hangi şartla?" sorusunu soralım.
2. A) "Kitabı okuduğu için" → Filmi neden daha çok sevdi? Kitabı okuduğu için. Olmuş bir durumun sonucu; bu neden-sonuçtur, koşul değil.
3. B) "Tamir ettirmeden kullanamazsın" → Hangi şartla kullanabilirsin? Tamir ettirirsen. Yani tamir yoksa kullanım da yok; iki yargı birbirine bağlanmış. KOŞUL vardır. Aradığımız bu.
4. C) "Dedesini görmek için" → Hangi amaçla gitti? Dedesini görmek için. Amaç-sonuç.
5. D) "Rüzgâr, dalları savuruyordu." → Ortada tek bir yargı var; bağlanmış ikinci bir durum yok. Sadece bir olayın anlatımı.
6. Cevap: B seçeneği.
7. Bir noktaya dikkat: B'de "-se" eki geçmiyor, "-meden" geçiyor. Koşul her zaman "-se" ile kurulmaz. "olmadan", "-madıkça", "ancak", "yeter ki" gibi sözler de koşul kurar. Bu yüzden ek aramak yerine "hangi şartla?" sorusunu sormak daha güvenlidir.

T.8.3.25

Benzetme mi, karşılaştırma mı?

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde benzetme YAPILMAMIŞTIR?

A) Gökyüzü, akşamüstü kızgın bir demir gibiydi.
B) Bu kış, geçen kıştan daha sert geçti.
C) Küçük kız, sınıfa kelebek gibi süzülerek girdi.
D) Onun kahkahası çağlayanı andırıyordu.

1. Her seçenekte iki tarafın aynı türden mi farklı türden mi olduğuna bakalım.
2. A) Gökyüzü ile kızgın demir. Farklı türden iki şey; gökyüzünün rengini anlatmak için demir kullanılmış. BENZETME var.
3. B) Bu kış ile geçen kış. İkisi de aynı türden, ikisi de sertlik yönünden ölçülüyor ve biri üstün çıkıyor. Bu KARŞILAŞTIRMADIR, benzetme değil. Aradığımız bu.
4. C) Küçük kız ile kelebek. Farklı türden; kızın yürüyüşünü anlatmak için kelebek kullanılmış. BENZETME var.
5. D) Kahkaha ile çağlayan. Farklı türden; sesin gürlüğünü anlatmak için çağlayan kullanılmış. "Andırmak" fiili de benzetme kurar. BENZETME var.
6. Cevap: B seçeneği.
7. Bu soruda tuzak şurada: B'de de "daha" gibi bir karşılaştırma sözü var ve iki taraf yan yana duruyor. Ama iki kışı yarıştırıyoruz, birini diğerine benzetmiyoruz. "Bu kış geçen kışa benziyordu" deseydik o zaman iş değişirdi.

T.8.3.25

Abartma içeren cümleyi bulma

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde abartma vardır?

A) Yeni aldığımız halı, odayı bir anda ısıtmış gibi oldu.
B) Otobüs o kadar kalabalıktı ki iğne atsan yere düşmezdi.
C) Sabah kalkınca camları açıp odayı havalandırdım.
D) Bazı çiçekler geceleri açar; örneğin gece sefası.

1. Her seçenekte söylenenin gerçekte mümkün olup olmadığına bakalım.
2. A) "Isıtmış gibi oldu" → Bir halının odayı ısı bakımından rahatlatması mümkündür; ayrıca "gibi" ile bir benzetme kurulmuş. Gerçekte olamayacak bir şey söylenmiyor. Abartma değil.
3. B) "İğne atsan yere düşmezdi" → Atılan bir iğnenin yere hiç düşmemesi gerçekte mümkün değildir. Kalabalığın çokluğunu vurgulamak için ölçüsüz biçimde büyütülmüş. ABARTMA. Aradığımız bu.
4. C) Sıradan bir günlük olayın anlatımı; ne büyütme ne benzetme var.
5. D) Önce genel bir yargı (bazı çiçekler geceleri açar), sonra ona uyan bir örnek (gece sefası) verilmiş. Bu ÖRNEKLENDİRMEDİR.
6. Cevap: B seçeneği.
7. Abartmayı yakalamanın en kestirme yolu şu: cümleyi gözünde canlandır. Canlandırdığın sahne gerçek hayatta olamıyorsa abartma vardır.

T.8.3.25

Nesnel yargıyı bulma

Aşağıdaki cümlelerin hangisi tamamen nesnel bir yargı bildirir?

A) Bu müzenin girişindeki 12 metrelik heykel insanı büyülüyor.
B) Kütüphanenin ikinci katında 4500 kitap bulunmaktadır.
C) Şehrin en huzurlu parkı, nehir kıyısındaki bu küçük bahçedir.
D) 90 dakikalık maçın hiçbir anı sıkıcı değildi.

1. Her seçeneğin yüklemine bakıp "bu kanıtlanabilir mi" diye soralım.
2. A) Yüklem: "büyülüyor". Heykelin uzunluğu (12 metre) ölçülebilir ama insanı büyüleyip büyülemediği kişiye göre değişir. Biri büyülenir, biri hiç ilgilenmez. ÖZNEL.
3. B) Yüklem: "bulunmaktadır". Kütüphaneye gidip sayarsın; sonuç herkes için aynıdır. Cümlede beğeni bildiren tek bir sözcük bile yok. NESNEL. Aradığımız bu.
4. C) Yüklem kısmı: "en huzurlu park". Huzur ölçülemez, kişiden kişiye değişir. ÖZNEL.
5. D) Yüklem: "sıkıcı değildi". Maçın süresi (90 dakika) kanıtlanabilir ama sıkıcı olup olmadığı kanıtlanamaz. ÖZNEL.
6. Cevap: B seçeneği.
7. Dikkat et: A, B ve D'nin üçünde de sayı var. Sayı hiçbirini nesnel yapmıyor; B'yi nesnel yapan şey, cümlede beğeni bildiren hiçbir yargının bulunmamasıdır.

T.8.3.21

Duyguyu bulma

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sitem vardır?

A) Bu yaz köye gidebilsem çok mutlu olurum.
B) Hasta olduğumu duydun ama bir kez olsun halimi sormadın.
C) Sınav sonucu birazdan açıklanır sanırım.
D) O günü bir daha yaşayabilsem her şeyi düzeltirdim.

1. Her cümleyi söyleyen kişinin ne hissettiğine bakalım.
2. A) "Gidebilsem çok mutlu olurum" → Kişi bir isteğini dile getiriyor, karşısında kırıldığı biri yok. Bu bir istek, hatta özleme yakın bir duygudur; sitem değil.
3. B) "Duydun ama halimi sormadın" → Karşıda bir muhatap var ve kişi ondan beklediği davranışı görmediği için kırılmış, bunu da ona söylüyor. SİTEM. Aradığımız bu.
4. C) "Açıklanır sanırım" → "Sanırım" sözü kesin olmayan bir yargı bildiriyor. Bu OLASILIKTIR.
5. D) "Bir daha yaşayabilsem her şeyi düzeltirdim" → Kişi geçmişte yaptığı bir şeyden dolayı üzgün, geri alabilmeyi istiyor. Bu PİŞMANLIKTIR.
6. Cevap: B seçeneği.
7. Sitem ile yakınmayı ayırt etmek istersen şuna bak: sitemde cümle bir KİŞİYE yöneliktir ("sormadın", "aramadın", "unuttun"). Yakınmada ise genel bir durumdan şikâyet edilir ("Bu sokakta gürültüden durulmuyor"). B'de doğrudan "sen" var; bu yüzden sitemdir.

T.8.3.25

Parçadan yazarın bakış açısını çıkarma

Aşağıdaki parçayı oku ve yazarın kitap okuma alışkanlığı konusundaki bakış açısını belirle.

"Bir kitabı bitirme yarışına girmiş gibiyiz. Kaç kitap okuduğumuzu sayıyor, listeler paylaşıyor, birbirimize rakam yetiştiriyoruz. Oysa iyi bir kitap, insanı sayfaları saymaktan alıkoyar. Ben otuz yıldır aynı romanı yılda bir kez okurum; her seferinde ondan yeni bir cümle çalarım. Sayısı önemli değil, kalanı önemlidir."

1. Önce yazarın hangi konuyu ele aldığını bulalım: kitap okuma alışkanlığı, özellikle de okunan kitabın SAYISI meselesi.
2. Şimdi değer yüklü sözcükleri işaretleyelim:
3. - "yarışına girmiş gibiyiz" → okumanın yarışa dönüşmesini eleştiriyor.
4. - "birbirimize rakam yetiştiriyoruz" → yine olumsuz bir tablo çiziyor.
5. - "Oysa" → burada dönüş var; yazar kendi görüşünü getiriyor.
6. - "her seferinde ondan yeni bir cümle çalarım" → tekrar tekrar okumanın değerini savunuyor.
7. - "Sayısı önemli değil, kalanı önemlidir." → son cümle, görüşün açık ifadesi.
8. Bakış açısı: Yazar, kitap okumayı bir sayı yarışına çevirmeyi yanlış buluyor. Ona göre önemli olan kaç kitap okunduğu değil, okunanın insanda ne bıraktığıdır. Bu yüzden az sayıda kitabı derinlemesine okumayı savunuyor.
9. Bir noktaya dikkat: yazar "kitap okumak kötüdür" demiyor. Eleştirdiği şey okumanın kendisi değil, okumanın rakama indirgenmesidir. LGS'de tam bu noktada tuzak kurulur; seçeneklerde "yazar kitap okumaya karşıdır" gibi bir ifade görürsen sakın işaretleme.

T.8.3.21

Parçanın üslubunu belirleme

Aşağıdaki parçanın üslubuyla ilgili söylenebilecek en doğru yargı hangisidir?

"Dedemin bahçesinde bir dut ağacı vardı. Gövdesi öyle kalındı ki üç çocuk kol kola verse ancak sarabilirdi. Yaz sabahları o ağacın altına serilen kilimde uyanır, dallar arasından süzülen ışığın yüzümde dolaştığını hissederdim. O bahçe artık yok; ama dutun gölgesi hâlâ üzerimde."

A) Bilgi vermeyi amaçlayan, öğretici bir dil kullanılmıştır.
B) Ölçülü ve mesafeli, resmî bir anlatım tercih edilmiştir.
C) Anılara dayanan, betimlemeli ve içten bir anlatım vardır.
D) Okuru güldürmeyi amaçlayan mizahi bir dil kullanılmıştır.

1. Üslup sorularında üç soruyu soralım.
2. 1. Yazar neyi anlatıyor? Kendi çocukluk anısını: dedesinin bahçesindeki dut ağacını. Yani metin bir ANIYA dayanıyor.
3. 2. Süs var mı? Fazlasıyla var. "Üç çocuk kol kola verse ancak sarabilirdi" bir abartma; "dallar arasından süzülen ışığın yüzümde dolaştığını" bir betimleme; "dutun gölgesi hâlâ üzerimde" ise mecazlı bir kapanış.
4. 3. Yazar mesafeli mi? Hayır. "Dedemin", "uyanır", "hissederdim" diyerek kendi hayatından, birinci ağızdan konuşuyor. Bu İÇTEN bir anlatımdır.
5. Şimdi seçeneklere bakalım.
6. A) Metin bilgi vermiyor, anı anlatıyor. Öğretici değil.
7. B) Tam tersi: metin hiç mesafeli değil, çok samimi.
8. C) Anı + betimleme + içtenlik. Üçü de metinde var. Doğru yargı bu.
9. D) Metinde güldürme amacı yok; tam tersine hüzünlü bir hava var.
10. Cevap: C seçeneği.
11. Üslup sorularında en sık yapılan hata, metnin KONUSUNA bakıp seçenek işaretlemektir. Sana sorulan konu değil, anlatım biçimidir.

T.8.3.21

Karışık anlam ilişkileri

Aşağıdaki cümlelerde hangi anlam ilişkisi vardır? Tek tek belirle.

1. Fidanlar sulanmadıkça bu bahçe yeşermez.
2. Ödünç aldığı kitabı yıpratmamak için kalın bir kâğıda sardı.
3. Bu yılki hasat, geçen yılkinden çok daha bereketliydi.
4. Rüzgâr o kadar sertti ki ağaçlar neredeyse yere değiyordu.

1. Her cümleye kendi kontrol sorusunu soralım.
2. 1. "Fidanlar sulanmadıkça bu bahçe yeşermez."
3. Hangi şartla yeşerir? Fidanlar sulanırsa. Bahçenin yeşermesi, sulamaya bağlanmış; sulama olmazsa sonuç da olmaz. → KOŞUL. (Bağlantı sözü: "-madıkça")
4. 2. "Ödünç aldığı kitabı yıpratmamak için kalın bir kâğıda sardı."
5. Hangi amaçla sardı? Kitabı yıpratmamak için. Yıpranmama henüz gerçekleşmiş bir durum değil, istenen bir hedeftir. → AMAÇ-SONUÇ. (Bağlantı sözü: "-mak için")
6. 3. "Bu yılki hasat, geçen yılkinden çok daha bereketliydi."
7. Neye göre daha bereketli? Geçen yılkine göre. İki hasat, bereket yönünden ölçülmüş ve biri üstün çıkmış. İki taraf da aynı türden. → KARŞILAŞTIRMA. (Bağlantı sözü: "daha, -den")
8. 4. "Rüzgâr o kadar sertti ki ağaçlar neredeyse yere değiyordu."
9. Bu gerçekte mümkün mü? Ağaçların gövdesiyle yere değmesi mümkün değildir; rüzgârın sertliğini vurgulamak için ölçüsüz biçimde büyütülmüş. → ABARTMA.
10. Bir uyarı: 4. cümlede "o kadar" sözü geçiyor ve bu söz karşılaştırmada da kullanılır. Ama burada ikinci bir taraf yok, ölçülen bir şey yok; sadece bir büyütme var. İşte bu yüzden bağlantı sözüne değil, sorduğun soruya güveniyoruz.

T.8.3.25

Anlam ilişkisi olmayan cümleyi bulma

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde neden-sonuç ilişkisi YOKTUR?

A) Kapı gürültüyle kapandığından bebek uyandı.
B) Yağmurun ardından toprak mis gibi kokuyordu.
C) Bileti ucuz olduğu için sabah seansını seçtik.
D) Trenler karla mücadele yüzünden rötar yaptı.

1. Her seçeneğe "neden?" sorusunu soralım.
2. A) Bebek neden uyandı? Kapı gürültüyle kapandığından. Ortada gerçekleşmiş bir durum (kapının çarpması) ve onun doğurduğu bir sonuç (uyanma) var. NEDEN-SONUÇ VAR.
3. B) Toprak neden kokuyordu? Cümle "yağmurun ardından" diyor. Dikkat: "ardından" bir ZAMAN bildirir, sebep bildirmez. Cümle bize yağmurun kokuya sebep olduğunu değil, kokunun yağmurdan SONRA duyulduğunu söylüyor. Yani burada zaman ilişkisi vardır, neden-sonuç değil. Aradığımız bu.
4. C) Sabah seansını neden seçtik? Bileti ucuz olduğu için. NEDEN-SONUÇ VAR.
5. D) Trenler neden rötar yaptı? Karla mücadele yüzünden. "Yüzünden" doğrudan sebep bildirir. NEDEN-SONUÇ VAR.
6. Cevap: B seçeneği.
7. Bu soru tipinde en sık düşülen hata şudur: iki olay peş peşe anlatılınca ikisi arasında sebep bağı olduğunu sanmak. Oysa "önce oldu, sonra oldu" demek "biri diğerine sebep oldu" demek değildir. Ayırmak için şunu dene: birinci olayı kaldırdığında ikincisi olamaz hâle geliyor mu? Geliyorsa neden-sonuç vardır; gelmiyorsa sadece bir sıralama vardır.

T.8.3.25