Millî Uyanış: Bağımsızlık Yolunda Atılan Adımlar

I. Dünya Savaşı neden çıktı?

Bir savaş tek bir sebeple çıkmaz. I. Dünya Savaşı'nın arkasında da onlarca yıl boyunca birikmiş sebepler vardır.

**1. Sanayi Devrimi ve hammadde ihtiyacı.** Avrupa'da fabrikalar kurulunca devletlerin iki şeye ihtiyacı oldu: makineleri besleyecek ucuz hammadde ve ürünleri satacak pazar. Bunları kendi topraklarında bulamayan devletler başka kıtalara yöneldi.

**2. Sömürgecilik yarışı.** İngiltere ve Fransa dünyanın büyük bölümünü çoktan paylaşmıştı. Almanya ve İtalya ise geç kurulmuş devletlerdi; sofraya geç oturdular ve pay istediler. Bu istek, mevcut sömürge sahipleriyle doğrudan çatışma anlamına geliyordu.

**3. Milliyetçilik akımı.** Fransız İhtilali'yle yayılan "her millet kendi devletini kurmalı" düşüncesi, Osmanlı ve Avusturya-Macaristan gibi çok uluslu imparatorlukları içeriden çatlattı. Balkanlar bu yüzden Avrupa'nın barut fıçısı hâline geldi.

**4. Devletler arası eski hesaplar.** Fransa, 1871'de Almanya'ya kaptırdığı Alsace-Lorraine bölgesini geri istiyordu. Rusya, sıcak denizlere inmek ve Boğazlar'a hâkim olmak istiyordu. İtalya, Akdeniz'de daha güçlü olmak istiyordu.

**5. Silahlanma yarışı ve bloklaşma.** Herkes komşusundan korktuğu için ordusunu büyüttü. Sonra da yalnız kalmamak için birbirine söz verdi: "Sana saldırırlarsa ben de savaşa girerim." İşte bu sözler, küçük bir kıvılcımın bütün kıtayı tutuşturmasına sebep olacaktı.

İTA.8.2.1

İki blok ve savaşı başlatan kıvılcım

Savaştan önce Avrupa ikiye bölünmüştü. Bu bloklaşmayı bilmezsen savaşın neden bu kadar hızla büyüdüğünü anlayamazsın.

**Üçlü İttifak (Bağlaşma) Devletleri:** Almanya, Avusturya-Macaristan ve İtalya tarafından kurulmuştu. Ancak savaş başlayınca İtalya kendisine daha çok toprak vaat eden karşı tarafa geçti. Savaş sırasında bu bloka Osmanlı Devleti ve Bulgaristan katıldı.

**Üçlü İtilaf (Anlaşma) Devletleri:** İngiltere, Fransa ve Rusya tarafından kurulmuştu. Savaş sırasında İtalya, Japonya, Romanya, Yunanistan ve 1917'de ABD bu bloka katıldı. Rusya ise 1917'deki ihtilalden sonra savaştan çekildi.

**Kıvılcım:** 28 Haziran 1914'te Saraybosna'da Avusturya-Macaristan veliahdı Franz Ferdinand bir Sırp milliyetçisi tarafından öldürüldü. Avusturya-Macaristan, Sırbistan'a savaş ilan etti.

İşte bloklaşmanın tehlikesi tam burada ortaya çıktı. Rusya Sırbistan'ı destekledi, Almanya Avusturya-Macaristan'ı destekledi, Fransa ve İngiltere Rusya'nın yanında yer aldı. Aylar içinde iki devlet arasındaki bir mesele, bütün Avrupa'yı ve ardından dünyayı içine alan bir savaşa dönüştü.

Bunu şöyle düşün: bloklaşma, bir kibriti barut fıçısının içine düşürmek gibiydi. Kibrit küçüktü ama fıçı doluydu.

İTA.8.2.1

Osmanlı Devleti savaşa neden ve nasıl girdi?

Savaş başladığında Osmanlı Devleti önce tarafsızlığını ilan etti. Ama bu tarafsızlık uzun sürmedi.

**Osmanlı'yı savaşa iten sebepler:**

- **Kaybedilen toprakları geri alma umudu.** Osmanlı, Trablusgarp ve Balkan Savaşları'nda büyük toprak kaybetmişti. Savaşın galibi olarak çıkarsa bu toprakları geri alabileceğini düşündü.
- **Kapitülasyonlardan kurtulma isteği.** Yabancı devletlere tanınan ekonomik ayrıcalıklar devleti boğuyordu.
- **Yalnızlıktan kurtulma.** Osmanlı'nın hiçbir müttefiki yoktu. İngiltere ve Fransa ittifak tekliflerini kabul etmemişti.
- **Almanya'nın Osmanlı üzerindeki etkisi.** Yönetimdeki bazı isimler Almanya'nın savaşı kazanacağına inanıyordu.

**Almanya Osmanlı'yı neden yanında istedi?** Çünkü Osmanlı'nın coğrafyası ve halifelik makamı Almanya'nın işine yarayacaktı: yeni cepheler açılarak İtilaf Devletleri'nin yükü artacak, halifenin çağrısıyla İngiltere ve Fransa sömürgelerindeki Müslümanların ayaklanması umuluyordu.

**Savaşa giriş:** İngiliz donanmasından kaçan iki Alman savaş gemisi Osmanlı'ya sığındı. Bu gemilere *Yavuz* ve *Midilli* adları verilerek Osmanlı donanmasına katıldığı açıklandı. Ekim 1914'te bu gemiler Karadeniz'e açılıp Rus limanlarını bombaladı. Bunun üzerine Rusya, ardından İngiltere ve Fransa Osmanlı Devleti'ne savaş ilan etti. Osmanlı Devleti Kasım 1914'te fiilen savaşa girmiş oldu.

Dikkat et: Osmanlı savaşa **meclis kararıyla değil, oldubittiyle** girmiştir. Yani halk ve meclis bir tartışma sonucunda karar vermemiş; olay yaşandıktan sonra savaşın içinde bulunmuştur.

İTA.8.2.2

Osmanlı'nın savaştığı cepheler: taarruz, savunma, yardım

Osmanlı Devleti I. Dünya Savaşı'nda pek çok cephede savaştı. Bu cepheleri ezberlemek yerine **üç gruba ayırarak** öğrenirsen çok daha kolay hatırlarsın.

**1. Taarruz cepheleri** — Osmanlı'nın kendi isteğiyle saldırıya geçtiği cephelerdir.

- **Kafkas Cephesi:** Rusya'ya karşı açıldı. Amaç, Kafkasya üzerinden Orta Asya'daki Türklerle bağlantı kurmak ve Bakü petrollerine ulaşmaktı. Bu cephede **Sarıkamış Harekâtı** düzenlendi (1914-1915 kışı). Ancak harekât kışın en sert döneminde, kar ve dondurucu soğuk altında yapıldı; askerlerin büyük bölümü çatışmadan önce soğuktan hayatını kaybetti. Osmanlı tarihinin en ağır kayıplarından biridir.
- **Kanal Cephesi:** İngiltere'ye karşı açıldı. Amaç, Süveyş Kanalı'nı ele geçirip İngiltere'nin sömürgeleriyle bağlantısını kesmek ve Mısır'ı geri almaktı. Çölü geçmenin zorluğu yüzünden başarıya ulaşamadı.

**2. Savunma cepheleri** — Düşman saldırdı, Osmanlı vatanını savundu.

- **Çanakkale Cephesi:** İtilaf Devletleri'ne karşı. Savaşın kaderini değiştiren cephedir.
- **Irak Cephesi:** İngiltere'ye karşı. Burada **Kut'ül-Amâre Zaferi** kazanıldı (1916); kuşatılan İngiliz birliği komutanıyla birlikte teslim olmak zorunda kaldı. Bu, İngiltere için savaşın en ağır yenilgilerinden biriydi.
- **Suriye-Filistin Cephesi:** İngiltere'ye karşı; savaşın son döneminde Mustafa Kemal de bu cephede görev aldı.
- **Hicaz-Yemen Cephesi:** Kutsal toprakların savunulduğu cephedir. İngiltere'nin kışkırttığı Arap isyanlarıyla da mücadele edildi.

**3. Yardım cepheleri** — Osmanlı topraklarında değildir; müttefiklere destek olmak için asker gönderilmiştir.

- **Galiçya, Romanya ve Makedonya** cepheleri. Burada Osmanlı kendi vatanını değil, müttefiklerini savunmuştur. Bu, zaten yetersiz olan asker ve kaynağın dağılmasına yol açmıştır.

Ayrıca savaş yıllarında Doğu Anadolu'da yaşanan **1915 Olayları** ve savaş bölgesindeki bazı toplulukların cephe gerisinden başka bölgelere nakledilmesini düzenleyen **Tehcir (Sevk ve İskân) Kanunu** da bu dönemin gelişmelerindendir.

İTA.8.2.2

Çanakkale Cephesi: geçilemeyen cephe

Çanakkale, I. Dünya Savaşı'nın en önemli cephesidir. Neden bu kadar önemli olduğunu anlamak için İtilaf Devletleri'nin ne istediğine bakmalısın.

**İtilaf Devletleri'nin amaçları:**
- Boğazları geçip İstanbul'u ele geçirmek ve Osmanlı Devleti'ni savaş dışı bırakmak,
- Boğazlar açılınca müttefikleri Rusya'ya silah ve erzak yardımı ulaştırmak,
- Savaşı kısa sürede bitirmek ve tarafsız devletleri kendi yanlarına çekmek.

**Deniz savaşları.** İtilaf donanması, dönemin en güçlü savaş gemileriyle Boğaz'ı zorladı. **18 Mart 1915**'te yapılan büyük deniz saldırısı ağır kayıplarla püskürtüldü. Boğaz'ın denizden geçilemeyeceği anlaşıldı.

**Kara savaşları.** Bunun üzerine İtilaf Devletleri Gelibolu Yarımadası'na asker çıkardı. Arıburnu, Conkbayırı, Kireçtepe ve Anafartalar'da aylarca süren, çok kanlı çarpışmalar yaşandı. Sonunda İtilaf kuvvetleri yarımadayı boşaltmak zorunda kaldı.

**Mustafa Kemal'in rolü.** Mustafa Kemal bu cephede 19. Tümen Komutanı olarak görev yaptı, daha sonra Anafartalar Grubu Komutanlığına getirildi. Düşmanın nereye çıkacağını önceden okuması ve zamanında müdahale etmesi cephenin kaderini değiştirdi. Askerlerine söylediği şu söz onun bu cephedeki tavrını özetler:

> "Ben size taarruzu emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum!"

Çanakkale, Mustafa Kemal'in adının bütün ülkede duyulmasını sağladı. Millî Mücadele'nin lideri olarak kabul görmesinde bu ünün büyük payı vardır.

**Sonuçları:**
- İtilaf Devletleri Boğazları geçemedi; Rusya'ya yardım ulaştırılamadı. Yardım alamayan Rusya'da iç karışıklıklar arttı, 1917'de ihtilal çıktı ve Rusya savaştan çekildi.
- Savaş yaklaşık iki yıl daha uzadı.
- Bulgaristan, Osmanlı'nın gücünü görerek İttifak Devletleri yanında savaşa girdi.
- Her iki taraf da çok ağır kayıplar verdi; on binlerce Türk genci şehit oldu. Aralarında üniversite öğrencilerinin de bulunduğu bir kuşak bu cephede kayboldu.
- "Çanakkale geçilmez" sözü bir milletin ortak hafızasına yerleşti.

İTA.8.2.2

Mondros Ateşkes Antlaşması ve o iki madde

İttifak Devletleri birer birer savaştan çekilince Osmanlı Devleti yalnız kaldı ve ateşkes istemek zorunda kaldı.

**Mondros Ateşkes Antlaşması, 30 Ekim 1918'de imzalandı.** Limni Adası'ndaki Mondros Limanı'nda, bir İngiliz savaş gemisinde görüşüldü. Osmanlı Devleti'ni Bahriye Nazırı Rauf Bey temsil etti.

**Önemli maddeleri:**
- Boğazlar İtilaf Devletleri'ne açılacak, Boğazlardaki istihkâmlar onların denetimine bırakılacaktı.
- Osmanlı ordusu terhis edilecek, silah ve cephane İtilaf Devletleri'ne teslim edilecekti.
- Telsiz, telgraf, demiryolları ve limanlar İtilaf Devletleri'nin denetimine geçecekti.
- Bütün ulaşım ve haberleşme araçları İtilaf Devletleri'nin kullanımına verilecekti.

Ama iki madde vardır ki bu antlaşmayı sıradan bir ateşkes olmaktan çıkarır. LGS'de en çok bu ikisi sorulur:

**7. madde:** "İtilaf Devletleri, güvenliklerini tehdit edecek bir durum ortaya çıkarsa herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecektir."

**24. madde:** "Doğu Anadolu'daki altı ilde (Erzurum, Van, Bitlis, Elazığ, Diyarbakır, Sivas) karışıklık çıkarsa buraları işgal edebilecektir."

Bu iki maddeye dikkatle bak. **"Güvenliği tehdit eden durum"un ne olduğuna kim karar verecek?** İtilaf Devletleri. **"Karışıklık çıktı"ğına kim karar verecek?** Yine onlar. Yani bu maddeler, işgal için istedikleri zaman kullanabilecekleri açık bir kapı bırakıyordu.

7. madde işgallerin hukuki bahanesi oldu. 24. madde ise Doğu Anadolu'da bir Ermeni devleti kurulmasının yolunu açıyordu.

Ayrıca ordu terhis edildiği ve silahlar teslim alındığı için ülke **savunmasız** bırakılıyordu. Mondros'un asıl ağırlığı buradadır: ateşkes gibi görünüyordu ama gerçekte teslim belgesiydi.

İTA.8.2.3

İşgaller ve üç ayrı tutum

Mondros'un mürekkebi kurumadan işgaller başladı. İtilaf Devletleri 7. maddeyi gerekçe göstererek Anadolu'nun ve Trakya'nın çeşitli bölgelerine yerleşti. İngiltere, Fransa, İtalya ve Yunanistan farklı bölgeleri işgal etti. **15 Mayıs 1919'da Yunan birlikleri İzmir'e çıktı.**

İzmir'in işgali, ülkedeki havayı bir anda değiştirdi. Çünkü işgal eden devlet Osmanlı'nın yıllarca üstün olduğu bir devletti ve bu işgal halkın onurunu derinden yaraladı.

Bu tablo karşısında üç ayrı tutum ortaya çıktı:

**1. Osmanlı yönetiminin tutumu.** Padişah ve İstanbul Hükûmeti, İtilaf Devletleri ile iyi geçinerek devletin varlığını korumaya çalıştı. Onlara göre direnmek yeni felaketler getirirdi; bu yüzden Anadolu'daki direnişe karşı çıktılar. Bir süre sonra "kurtuluş, güçlü bir devletin himayesine girmektir" diyen görüşler de yayıldı.

**2. Mustafa Kemal'in tutumu.** Mustafa Kemal, kurtuluşun ancak milletin kendi gücüyle mümkün olduğunu savundu. Ona göre ne padişahtan ne de yabancı bir devletten kurtuluş beklenebilirdi. İstanbul'da yapılabilecek bir şey kalmadığını görünce Anadolu'ya geçmenin yollarını aradı. Mondros'un imzalandığı günlerde Suriye-Filistin Cephesi'nde görevliydi ve orada ordunun dağıtılmasına direnmişti.

**3. Halkın tutumu.** Halk, yönetimi beklemedi. İşgalleri protesto etmek için mitingler düzenledi, İstanbul'a ve İtilaf temsilcilerine telgraflar çekti. Bölge bölge cemiyetler kurdu. İşgal edilen yerlerde silahına sarılıp direnenler oldu. İşte **Kuvâ-yı Millîye** bu tepkiden doğdu.

Bu üç tutumun karşılaştırılması, ünitenin en can alıcı noktasıdır. Millî Mücadele'nin başarısı, halkın ve Mustafa Kemal'in tutumunun aynı noktada buluşmasıyla mümkün olmuştur.

İTA.8.2.3

Kuvâ-yı Millîye nasıl doğdu, nasıl bir güçtü?

Mondros'tan sonra Osmanlı ordusu terhis edilmiş, silahları teslim alınmıştı. Devletin işgalleri durduracak gücü yoktu; İstanbul Hükûmeti de direnmeye niyetli değildi.

Ancak işgal edilen bölgelerdeki halk beklemedi. Kendi imkânlarıyla, kendi köyünü ve şehrini korumak için silaha sarıldı. **Kuvâ-yı Millîye**, yani "millî kuvvetler" işte böyle doğdu. Adı üstündedir: bu güç devletin değil, milletin kendi gücüdür.

**Kuvâ-yı Millîye'nin özellikleri:**
- **Halk tarafından, kendiliğinden kuruldu.** Bir merkezden emir alınarak değil, ihtiyaçtan doğdu.
- **Bölgeseldi.** Her birlik kendi bölgesini savunuyordu; ülkenin tamamını düşünen ortak bir plan yoktu.
- **Düzensizdi.** Üniformaları, düzenli eğitimleri, ortak bir komuta zinciri yoktu.
- **İhtiyaçlarını halktan karşılıyordu.** Yiyeceğini, giyeceğini, cephanesini bölge halkından temin ediyordu.
- **Askerî olarak sınırlıydı.** Vur-kaç yöntemiyle savaşıyordu; düzenli bir orduyla meydan savaşı yapacak güçte değildi.

**Faydaları:** Düşmanın ilerleyişini yavaşlattı ve düzenli ordu kuruluncaya kadar zaman kazandırdı. Halkta "bu vatan savunulabilir" inancını doğurdu. Millî bilinci güçlendirdi.

**Sınırları:** Tek merkezden yönetilmediği için birbirinden kopuktu. Kendi başına karar alan komutanlar zaman zaman devletin otoritesini zorladı. İhtiyaçlarını halktan zorla almaları bazı yerlerde huzursuzluk yarattı. Ve en önemlisi: düşmanı durdurabildi ama **yurttan atmaya yetmedi**.

Bu yüzden ilerleyen dönemde Kuvâ-yı Millîye birlikleri **düzenli orduya** dönüştürülecektir. Kuvâ-yı Millîye bir son değil, bir başlangıçtır.

İTA.8.2.4

Millî varlığa yararlı cemiyetler

İşgaller karşısında halk yalnızca silaha sarılmadı; **cemiyetler** de kurdu. Cemiyet, ortak bir amaç için bir araya gelen insanların oluşturduğu topluluktur.

Bu cemiyetler, bulundukları bölgenin Türk yurdu olduğunu belgelerle, yayınlarla, mitinglerle kanıtlamaya çalıştı. Yani ilk silahları kalem ve söz oldu.

**Başlıca millî cemiyetler ve amaçları:**

- **Trakya-Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti:** Trakya'nın Yunanistan'a verilmesini önlemek.
- **İzmir Müdafaa-i Hukuk-ı Osmaniye Cemiyeti:** İzmir ve çevresinin Yunanistan'a verilmesini önlemek.
- **Redd-i İlhak Cemiyeti:** İzmir'in işgali üzerine kuruldu; işgali ve ilhakı (topraklara katılmayı) reddetmek, halkı direnişe çağırmak.
- **Şark Vilayetleri Müdafaa-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti:** Doğu Anadolu'da bir Ermeni devleti kurulmasını önlemek; bölgenin Türk yurdu olduğunu savunmak. **Erzurum Kongresi'nin toplanmasında öncü rol oynadı.**
- **Trabzon Muhafaza-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti:** Doğu Karadeniz'de Rum devleti kurulmasını önlemek.
- **Kilikyalılar Cemiyeti:** Adana ve çevresinin işgaline karşı mücadele etmek.
- **Millî Kongre Cemiyeti:** İstanbul'da kuruldu. Türk milletini dünya kamuoyuna doğru tanıtmak, yabancı basındaki haksız yayınlara cevap vermek.
- **Anadolu Kadınları Müdafaa-i Vatan Cemiyeti:** Kadınların kurduğu bu cemiyet cepheye yardım topladı, mitingler düzenledi, Millî Mücadele'ye destek sağladı.

**Ortak özellikleri:**
- Hepsi **bölgesel** amaçlarla kurulmuştur; her biri kendi yöresini düşünüyordu.
- Aralarında bir bağ ve ortak plan yoktu; hatta zaman zaman birbirinden habersizdiler.
- Mücadele yöntemleri önce basın-yayın ve mitingdi.

Bu dağınıklık büyük bir zayıflıktı. **Sivas Kongresi'nde bütün bu cemiyetler tek bir çatı altında birleştirilecektir.**

İTA.8.2.4

Millî varlığa düşman cemiyetler

Aynı dönemde bir de millî mücadeleye **zarar veren** cemiyetler kuruldu. Bunları iki gruba ayırarak öğrenmek en kolayı.

**1. Azınlıkların kurduğu cemiyetler.** Amaçları Osmanlı topraklarında kendi devletlerini kurmak ya da toprak koparmaktı.

- **Mavri Mira:** Rumlar tarafından kurulmuştur. Batı Anadolu ve Trakya'da Yunanistan lehine çalıştı; eski Bizans'ı canlandırmayı hedefledi.
- **Etnik-i Eterya:** Rumların kurduğu, Yunanistan'ı büyütmeyi (Megali İdea) amaçlayan cemiyettir.
- **Pontus Rum Cemiyeti:** Karadeniz kıyısında bir Rum devleti kurmayı amaçladı.
- **Hınçak ve Taşnak cemiyetleri:** Ermeniler tarafından kurulmuştur; Doğu Anadolu'da bir Ermeni devleti kurmayı hedeflediler.

**2. Türkler ve Müslümanlar tarafından kurulup millî mücadeleye zarar veren cemiyetler.** İşte asıl dikkat etmen gereken grup budur. Bunları kuranlar hain değil, çoğu zaman "kurtuluş bu yoldadır" diye düşünen kişilerdi. Ama savundukları yol bağımsızlığı ortadan kaldırıyordu.

- **İngiliz Muhipleri Cemiyeti:** Kurtuluşun İngiltere'nin mandası altına girmekle mümkün olacağını savundu.
- **Wilson Prensipleri Cemiyeti:** Kurtuluşun ABD'nin mandası altına girmekle mümkün olacağını savundu.
- **Sulh ve Selamet-i Osmaniye Fırkası:** Kurtuluşun padişaha ve halifeye kayıtsız şartsız bağlılıkla geleceğini savundu.
- **Teali-i İslam Cemiyeti:** Kurtuluşun İslam birliğiyle ve hilafete bağlılıkla sağlanacağını savundu; Millî Mücadele'ye karşı çıktı.
- **Kürt Teali Cemiyeti:** Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da ayrı bir devlet kurulmasını amaçladı.
- **Hürriyet ve İtilaf Fırkası:** Millî Mücadele'ye karşı çıkan siyasi bir örgütlenmedir.

**Bu cemiyetlerin ortak zararı ne?** İkinci gruptakiler kurtuluşu **başkasının elinde** aradı: ya bir devletin himayesinde ya da tek bir kişinin iradesinde. Millî Mücadele ise kurtuluşu **milletin kendi gücünde** aradı. Aradaki fark budur.

İTA.8.2.4

19 Mayıs 1919: Samsun'a çıkış

Mustafa Kemal, İstanbul'da yapılabilecek bir şey kalmadığını görüyordu. Millî Mücadele'yi ancak Anadolu'da, halkın içinde başlatabilirdi.

Bu sırada Samsun ve çevresinde Türklerle Rumlar arasında çatışmalar yaşanıyordu. İngiltere bu durumdan şikâyetçiydi ve düzenin sağlanmasını istiyordu. İstanbul Hükûmeti, Mustafa Kemal'i **9. Ordu Müfettişi** olarak bölgeye gönderdi. Bandırma Vapuru ile İstanbul'dan yola çıkan Mustafa Kemal, **19 Mayıs 1919'da Samsun'a ulaştı.**

**Resmî görevi neydi?**
- Bölgedeki asayişi sağlamak,
- Halkın elindeki silahları toplayıp teslim etmek,
- Türk-Rum çatışmalarını sona erdirmek,
- Mondros'un uygulanmasını denetlemek.

Dikkat et: Bu görev, Mondros'un gereklerini yerine getirmesi için verilmişti. Yani devletin ona verdiği iş, direnişi bitirmekti.

**Gerçek amacı neydi?**
- Milleti örgütleyerek Millî Mücadele'yi başlatmak,
- Bölge bölge kurulmuş cemiyetleri ve Kuvâ-yı Millîye birliklerini tek bir amaç etrafında birleştirmek,
- Milletin kendi kararıyla kurtulacağı fikrini yaymak.

**Samsun'dan gönderdiği ilk raporda** bölgedeki karışıklığın sebebinin Rum çeteleri olduğunu, Türklerin kendini savunduğunu bildirdi. Yani daha ilk günden itibaren, kendisine verilen resmî görevin çerçevesini milletin lehine kullanmaya başlamıştı.

**Bu tarih neden bu kadar önemli?** 19 Mayıs 1919, Millî Mücadele'nin fiilen başladığı gün kabul edilir. Mustafa Kemal, yıllar sonra Nutuk'a bu günü anlatarak başlayacaktır.

İTA.8.2.5

Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919)

Mustafa Kemal Samsun'dan Havza'ya geçti ve buradan ülkenin dört bir yanındaki askerî ve sivil yöneticilere bir **genelge** gönderdi.

Hatırla: **genelge**, bir makamın herkese duyurduğu yazılı bildiridir. Yani Havza Genelgesi'ni bir kongre değil, doğrudan Mustafa Kemal yayımlamıştır.

**Havza Genelgesi'nin başlıca istekleri:**
- İşgalleri protesto etmek için **her yerde mitingler** düzenlenmeli.
- İstanbul Hükûmeti'ne ve İtilaf Devletleri'nin temsilcilerine **protesto telgrafları** çekilmeli.
- Bu gösteriler yapılırken **azınlıklara zarar verilmemeli**, kimseye kötü davranılmamalı.
- Millî birlik ve beraberlik korunmalı, halk teşkilatlanmalı.

**Neden azınlıklara zarar verilmemesi vurgulandı?** Çünkü İtilaf Devletleri, Mondros'un 7. maddesini kullanmak için bahane arıyordu. Azınlıklara yönelik bir olay çıkarsa "güvenlik tehdit altında" denilip yeni işgaller yapılabilirdi. Mustafa Kemal bu tuzağı baştan kapattı. Bu, onun ileri görüşlülüğünün açık bir örneğidir.

**Önemi:** Havza Genelgesi ile halk **ilk kez topluca ve düzenli biçimde harekete geçirilmiştir**. Ülkenin dört bir yanında mitingler yapıldı, İstanbul'a telgraflar yağdı. İşgale karşı dağınık olan tepki, ilk kez ortak bir sese dönüştü.

Bu genelgeden sonra İstanbul Hükûmeti Mustafa Kemal'den şüphelenmeye başladı ve onu geri çağırdı. Mustafa Kemal ise geri dönmedi; Amasya'ya geçti.

İTA.8.2.5

Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919): Millî Mücadele'nin programı

Amasya Genelgesi, Millî Mücadele'nin **gerekçesini, amacını ve yöntemini ilk kez birlikte açıklayan** belgedir. Bu yüzden ona "Millî Mücadele'nin ihtilal bildirisi" de denir.

Mustafa Kemal bu genelgeyi Rauf Bey, Ali Fuat Paşa ve Refet Bey ile birlikte hazırlayıp imzaladı. Kâzım Karabekir Paşa ve Mersinli Cemal Paşa da telgrafla desteklediklerini bildirdiler. Yani genelge tek kişinin değil, bir grubun ortak kararıydı.

**Kararlarını, hangi soruya cevap verdiklerine göre okuyalım:**

**Durum nedir?** → "Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir."

**Devlet ne yapıyor?** → "İstanbul Hükûmeti üzerine aldığı sorumluluğun gereğini yerine getirememektedir. Bu durum milletimizi yok olmuş göstermektedir." Bu cümle çok önemlidir: İstanbul Hükûmeti'nin işlevsizliği **ilk kez resmen ilan edilmiştir**.

**Çare nedir?** → "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." İşte **millî egemenlik fikri ilk kez** burada dile getirilmiştir. Kurtuluş ne padişahtan, ne yabancı bir devletten; milletin kendisinden beklenmektedir.

**Nasıl yapılacak?** → "Milletin durumunu ve haklarını dünyaya duyurmak için her türlü etkiden ve denetimden uzak millî bir kurul gereklidir." Bu, İstanbul'dan bağımsız bir yönetim çağrısıdır.

**Nerede karar alınacak?** → "Anadolu'nun her bakımdan en güvenli yeri olan **Sivas'ta millî bir kongre** acele toplanmalıdır." Ayrıca Doğu illeri için **Erzurum'da bir kongre** toplanacağı da duyuruldu.

**Kim katılacak?** → Her sancaktan, milletin güvenini kazanmış üç temsilci gönderilecektir.

**Amasya Genelgesi'ni tek cümlede özetlersek:** Mücadelenin gerekçesi (vatan tehlikede), amacı (bağımsızlık) ve yöntemi (milletin kendi kararı ve millî bir kongre) ilk kez burada ortaya konmuştur.

İTA.8.2.5

Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919)

Erzurum Kongresi, Şark Vilayetleri Müdafaa-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti ile Trabzon Muhafaza-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti'nin öncülüğünde toplandı. Katılanlar Doğu Anadolu ve Doğu Karadeniz illerinin temsilcileriydi.

Mustafa Kemal, kongreden kısa süre önce askerlik görevinden istifa etmişti. Yani kongreye bir asker olarak değil, bir sivil olarak katıldı ve **kongre başkanı seçildi**.

**Alınan kararlar:**
- "**Millî sınırlar içinde vatan bir bütündür, bölünemez.**" Bu cümlede geçen "millî sınırlar" ifadesi **ilk kez** burada kullanılmıştır.
- "Her türlü işgal ve müdahaleye karşı millet birlik olarak kendini savunacaktır."
- "Vatanın ve bağımsızlığın korunmasına İstanbul Hükûmeti'nin gücü yetmezse **geçici bir hükûmet** kurulacaktır. Bu hükûmetin üyeleri millî kongre tarafından seçilecektir." Yeni bir yönetim kurma fikri ilk kez burada dile getirilmiştir.
- "**Kuvâ-yı Millîye'yi etkin, millî iradeyi hâkim kılmak esastır.**" Bu söz **ilk kez** burada söylenmiştir ve Millî Mücadele'nin temel ilkesi hâline gelmiştir.
- "**Manda ve himaye kabul olunamaz.**" Bu karar **ilk kez** Erzurum Kongresi'nde alınmıştır.
- "Azınlıklara, siyasi hâkimiyetimizi ve toplumsal dengemizi bozacak ayrıcalıklar verilemez."
- "Mebusan Meclisi'nin hemen toplanması ve hükûmet işlerinin meclis denetiminde yürütülmesi sağlanmalıdır."
- Kongrede bir **Temsil Heyeti** oluşturuldu ve başkanlığına Mustafa Kemal getirildi.

**Kongrenin en ayırt edici özelliği:** Erzurum Kongresi **toplanış bakımından bölgeseldir** — çünkü yalnızca Doğu illerinin temsilcileri katılmıştır. Ama **aldığı kararlar bakımından millîdir** — çünkü kararlar Doğu Anadolu'yu değil, bütün vatanı ilgilendirir. "Millî sınırlar içinde vatan bir bütündür" cümlesi yalnızca bir bölgeden bahsetmez.

Bu ayrımı iyi kur; LGS'nin en sevdiği ayrıntılardan biridir.

Ayrıca Temsil Heyeti de bu kongrede **bölgesel** olarak kurulmuştur; bütün vatanı temsil eder hâle gelmesi Sivas Kongresi'nde olacaktır.

İTA.8.2.5

Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919)

Sivas Kongresi, Amasya Genelgesi'nde çağrısı yapılan **millî kongredir**. Yurdun her yerinden gelen temsilciler katıldığı için **toplanış bakımından da, kararları bakımından da millîdir**. Erzurum'la arasındaki en büyük fark budur.

Mustafa Kemal bu kongreye de başkan seçildi.

**Alınan kararlar:**
- Erzurum Kongresi kararları, bütün vatanı kapsayacak biçimde genişletilerek kabul edildi. "Millî sınırlar içinde vatan bir bütündür, bölünemez" ilkesi artık ülkenin tamamı için geçerliydi.
- **Manda ve himaye kesin olarak reddedildi.** Kongrede bu konu uzun uzun tartışıldı; manda taraftarları görüşlerini savundu ama sonunda reddedildi. Böylece **tam bağımsızlık** ilkesi tartışmasız hâle geldi.
- **Bütün millî cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirildi.** Bu, kongrenin en önemli kararlarındandır: dağınık direniş tek çatı altında toplandı.
- **Temsil Heyeti'nin yetkisi bütün vatanı kapsayacak şekilde genişletildi** ve üye sayısı artırıldı. Temsil Heyeti artık bir hükûmet gibi çalışmaya başlayacaktı.
- Millî Mücadele'nin sesini duyurmak için **İrade-i Milliye** adlı gazetenin çıkarılmasına karar verildi.

**Basının rolü:** Bu karar önemsiz görünmesin. İşgal döneminde halkın doğru bilgiye ulaşması hayati bir meseleydi. İstanbul basınının bir bölümü Millî Mücadele aleyhine yayın yapıyordu. Millî Mücadele de kendi yayın organlarıyla halkı doğru bilgilendirmeye çalıştı. İlerleyen dönemde Ankara'da **Hâkimiyet-i Milliye** gazetesi ve **Anadolu Ajansı** aynı amaçla kurulacaktır.

**Kongrenin siyasi sonucu:** Sivas Kongresi'nden kısa süre sonra, Millî Mücadele'ye şiddetle karşı çıkan Damat Ferit Paşa hükûmeti istifa etmek zorunda kaldı ve yerine Ali Rıza Paşa hükûmeti kuruldu. Bu, Temsil Heyeti'nin İstanbul karşısında kazandığı ilk büyük siyasi başarıdır.

İTA.8.2.5

Amasya Görüşmeleri (20-22 Ekim 1919)

Sivas Kongresi'nden sonra Anadolu'da güçlü bir merkez oluşmuştu: **Temsil Heyeti**. İstanbul Hükûmeti bu gerçeği artık görmezden gelemiyordu.

Bu yüzden İstanbul Hükûmeti, Bahriye Nazırı **Salih Paşa**'yı Amasya'ya gönderdi. Temsil Heyeti adına görüşmelere Mustafa Kemal ve arkadaşları katıldı. Görüşmeler sonunda protokoller imzalandı.

**Görüşmelerde varılan başlıca noktalar:**
- Millî sınırlar içindeki vatanın bölünmez bütünlüğü kabul edilecek.
- Azınlıklara, dengeyi bozacak ayrıcalıklar verilmeyecek.
- Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti İstanbul Hükûmeti tarafından tanınacak.
- **Osmanlı Mebusan Meclisi bir an önce toplanacak.**

**Amasya Görüşmeleri neden önemli?**

Çünkü burada **İstanbul Hükûmeti, Temsil Heyeti'ni hukuken tanımış olmuştur.** Kendi başına iş yapan bir grubu değil, milleti temsil eden bir kurulu muhatap almıştır. Bu, Millî Mücadele'nin İstanbul karşısında kazandığı en büyük siyasi başarıdır.

**Ancak:** Salih Paşa protokolleri hükûmete kabul ettireceğine söz verdiği hâlde İstanbul Hükûmeti bunları resmen onaylamadı. Yine de Mebusan Meclisi'nin toplanması kararı hayata geçti ve bu, Misak-ı Millî'nin kabulünün yolunu açtı.

**Bir de dikkat:** Amasya Genelgesi ile Amasya Görüşmeleri farklı şeylerdir. Genelge 22 Haziran 1919'da yayımlanan bir bildiridir; Görüşmeler ise 20-22 Ekim 1919'da yapılan bir toplantıdır. Aralarında yaklaşık dört ay ve iki büyük kongre vardır.

Ayrıca Sivas Kongresi'nden sonra Temsil Heyeti Ankara'ya taşındı. Ankara'nın seçilmesinin sebepleri arasında ülkenin ortasında bulunması, ulaşım bağlantılarının elverişli olması ve cephelere yakınlığı sayılabilir.

İTA.8.2.5

Misak-ı Millî ve son Osmanlı Mebusan Meclisi

Amasya Görüşmeleri'nde kararlaştırıldığı gibi seçimler yapıldı ve **son Osmanlı Mebusan Meclisi 12 Ocak 1920'de İstanbul'da toplandı.**

Mustafa Kemal mebus seçilmişti ama meclise gitmedi. Çünkü İstanbul işgal altındaydı ve orada tutuklanma tehlikesi vardı. Anadolu'da kalıp Temsil Heyeti'ni yönetmeyi tercih etti.

**28 Ocak 1920'de meclis, Misak-ı Millî'yi (Millî Ant) kabul etti.**

**Misak-ı Millî'nin başlıca kararları:**
- Mondros Ateşkes Antlaşması imzalandığı sırada düşman ordularının işgali altında kalan **Arap çoğunluklu yerlerin** geleceği, halkın serbestçe vereceği oyla belirlenecektir. Bunun dışında kalan ve **Türklerin çoğunlukta olduğu topraklar bölünmez bir bütündür.**
- **Kars, Ardahan ve Batum** ile **Batı Trakya**'nın geleceği için gerekirse **halk oylamasına** başvurulacaktır.
- İstanbul'un ve Marmara'nın güvenliği sağlanmak şartıyla **Boğazlar'ın dünya ticaretine açılması** konusu, ilgili devletlerle birlikte kararlaştırılacaktır.
- Azınlıkların hakları, komşu ülkelerdeki Müslüman halkın da aynı haklardan yararlanması şartıyla kabul edilecektir.
- Siyasi, adli ve mali gelişmemizi engelleyen **sınırlamalar (kapitülasyonlar) kaldırılacaktır.**

**Misak-ı Millî neden bu kadar önemli?**
- **Millî sınırlar ilk kez resmî bir belgede, üstelik bir meclis kararıyla çizilmiştir.** Erzurum Kongresi'nde "millî sınırlar" ifadesi kullanılmıştı; Misak-ı Millî bu sınırların çerçevesini resmen belirlemiştir.
- Kapitülasyonların kaldırılması istenerek **tam bağımsızlık** açıkça talep edilmiştir.
- Vatanın bölünmezliği esası, Osmanlı'nın kendi meclisi tarafından onaylanmıştır. Yani bu artık sadece Anadolu'daki bir grubun değil, milletin resmî iradesidir.

**Sonucu ne oldu?** İtilaf Devletleri bu kararlardan çok rahatsız oldu. **16 Mart 1920'de İstanbul'u resmen işgal ettiler**, meclisi bastılar ve bazı milletvekillerini tutukladılar. Meclis kısa süre sonra kapatıldı.

Ama bu işgal beklenenin tersi bir sonuç doğurdu: İstanbul'da millî iradeyi temsil edecek bir meclis kalmayınca, Ankara'da yeni bir meclisin toplanması **zorunlu** hâle geldi.

İTA.8.2.6

23 Nisan 1920: TBMM'nin açılışı

İstanbul işgal edilip Mebusan Meclisi kapatılınca Mustafa Kemal, Ankara'da olağanüstü yetkilere sahip bir meclisin toplanması için çağrı yaptı.

**Meclis nasıl oluştu?** İki gruptan: İstanbul'da kapatılan Mebusan Meclisi'nden Ankara'ya gelebilen üyeler ve yeni yapılan seçimlerle belirlenen üyeler. Yani meclis, hem eski milletvekillerini hem yeni seçilenleri bir araya getirdi.

**23 Nisan 1920'de Ankara'da Büyük Millet Meclisi açıldı.** Meclis, geleneğe uyularak en yaşlı üyenin başkanlığında açıldı. Ertesi gün Mustafa Kemal meclis başkanlığına seçildi.

**Meclisin aldığı temel kararlar ve özellikleri:**
- "**Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir.**" Bu, millî egemenlik ilkesinin fiilen hayata geçmesidir. Amasya Genelgesi'nde bir fikir olarak söylenen şey, burada bir devlet ilkesine dönüşmüştür.
- "**Meclisin üstünde hiçbir güç yoktur.**" Yani padişah da dâhil hiçbir makam meclisin kararını bozamaz.
- **Hükûmet kurmak zorunludur.** Geçici bir hükûmet başkanı tanımak ya da padişah vekili atamak doğru değildir.
- **Yasama ve yürütme yetkileri mecliste toplanmıştır.** Buna **güçler birliği** denir. Meclis hem kanun yapar hem de kendi içinden seçtiği heyetle bu kanunları uygular. Savaş şartlarında hızlı karar alabilmek için böyle yapılmıştır.
- Meclis **kurucu meclis** niteliğindedir: yeni bir devletin temellerini atmaktadır.

**Neden "yeni bir devlet" diyoruz?** Çünkü bu meclis padişahtan yetki almamıştır; yetkisini doğrudan milletten almıştır. Osmanlı Devleti'nde egemenlik padişaha aitti; burada millete aittir. İşte bu, bir yönetim değişikliği değil, bir **egemenlik değişikliğidir.**

TBMM açıldıktan sonra çıkarılan kanunlarla ve 1921'de kabul edilen ilk anayasa ile bu yeni yapı hukuki temeline oturacaktır.

İTA.8.2.6

TBMM'ye karşı ayaklanmalar ve alınan tedbirler

TBMM açıldı ama ülkenin her yeri onu hemen benimsemedi. Ankara'nın karşısına hem düşman hem de içeriden çıkan ayaklanmalar dikildi.

**Ayaklanmaların sebepleri:**
- İstanbul Hükûmeti ve İtilaf Devletleri, TBMM'yi zayıflatmak için halkı kışkırttı.
- İstanbul'daki dinî makamdan, Millî Mücadele'ye katılanların dine aykırı davrandığını söyleyen bir fetva yayımlandı. Halkın bir bölümü buna inandı.
- Bazı bölgelerde halk, savaşın ve seferberliğin yükünden yorulmuştu.
- Azınlıklar kendi devletlerini kurma umuduyla harekete geçti.
- Kuvâ-yı Millîye'den gelen bazı komutanlar, düzenli orduya katılmak ve TBMM'nin emrine girmek istemedi.

**Ayaklanmaları dört grupta düşünebilirsin:**
1. **Doğrudan İstanbul Hükûmeti'nin çıkardıkları:** Anzavur Ayaklanması ve Kuvâ-yı İnzibatiye (Halifelik Ordusu) ayaklanması.
2. **İstanbul Hükûmeti ile İtilaf Devletleri'nin kışkırttıkları:** Bolu, Düzce, Hendek, Adapazarı, Yozgat, Afyon ve Konya çevresindeki ayaklanmalar.
3. **Azınlık ayaklanmaları:** Ermeni ve Rum ayaklanmaları.
4. **Kuvâ-yı Millîye yanlısı olup düzenli orduya karşı çıkanlar:** Çerkez Ethem ve Demirci Mehmet Efe ayaklanmaları.

**TBMM'nin aldığı tedbirler:**
- **Hıyanet-i Vataniye Kanunu (29 Nisan 1920):** TBMM'ye karşı çıkanları ve ona karşı ayaklananları vatan haini sayan kanundur. Meclisin açılışından yalnızca altı gün sonra çıkarılmıştır; bu, tehlikenin ne kadar acil görüldüğünü gösterir.
- **İstiklal Mahkemeleri (1920):** Bu kanunu uygulamak, ayaklananları ve asker kaçaklarını hızla yargılamak için kuruldu. Üyeleri milletvekilleri arasından seçildi.
- **Karşı fetva:** İstanbul'dan gelen fetvaya karşılık Ankara'da din adamlarının imzasıyla bir karşı fetva yayımlandı. Bu fetvada, işgal altındaki İstanbul'dan verilen kararın geçerli olmadığı ve vatanı savunmanın bir görev olduğu belirtildi.
- **Basın ve haberleşme:** Anadolu Ajansı kurularak ve Hâkimiyet-i Milliye gazetesi çıkarılarak halka doğru bilgi ulaştırıldı.
- Ayaklanmalar Kuvâ-yı Millîye birlikleri ve düzenli ordu tarafından bastırıldı.

**Ayaklanmaların zararları:** Millî Mücadele bir süre içeriye dönmek zorunda kaldı; cepheye gidecek asker ve cephane içeride kullanıldı. Düzenli ordunun kurulması gecikti ve Yunan ilerleyişi kolaylaştı. En acısı ise kardeşin kardeşle çarpışmasıydı.

İTA.8.2.7

Sevr Antlaşması ve ona verilen cevap

İtilaf Devletleri, Osmanlı Devleti'ne dayatacakları barış şartlarını uzun süre hazırladı. Sonunda **10 Ağustos 1920'de Fransa'nın Sevr kentinde Sevr Antlaşması imzalandı.**

**Antlaşmanın başlıca maddeleri:**
- Boğazlar, içinde Türklerin bulunmadığı uluslararası bir komisyonun yönetimine bırakılacaktı.
- İzmir ve çevresi Yunanistan'a bırakılacaktı.
- Doğu Anadolu'da Ermenistan Devleti kurulacak, ayrıca Güneydoğu'da özerk bir yönetim oluşturulacaktı.
- Osmanlı ordusu çok küçük bir sayıyla sınırlandırılacak, ağır silah bulundurulmayacaktı.
- Kapitülasyonlar kaldırılmayacak, üstelik bütün İtilaf Devletleri'ne tanınacaktı.
- Azınlıklara çok geniş haklar verilecekti.
- Arap toprakları İngiltere ve Fransa'nın yönetimine bırakılacaktı.
- İstanbul, Osmanlı Devleti'nin başkenti olarak kalacak; ancak antlaşma şartlarına uyulmazsa Türklerin elinden alınabilecekti.

Bu maddelere baktığında görürsün ki Sevr, Osmanlı Devleti'ne bağımsız bir devlet olarak yaşama imkânı bırakmıyordu. Ordusu yok, ekonomisi başkasının elinde, toprakları paylaşılmış, başkenti bile şarta bağlanmış bir yapı ortaya çıkıyordu.

**Mustafa Kemal'in ve TBMM'nin tepkisi:**
- TBMM, Sevr Antlaşması'nı **hiçbir şekilde tanımadığını** ilan etti.
- Antlaşmayı imzalayanları ve imzalanmasına karar verenleri **vatan haini** ilan etti.
- Mustafa Kemal, kurtuluşun ancak Misak-ı Millî sınırları içinde ve tam bağımsızlıkla mümkün olduğunu tekrarladı.

**Antlaşma hukuken neden geçersizdir?** Bir antlaşmanın yürürlüğe girmesi için o devletin meclisi tarafından onaylanması gerekir. Oysa Osmanlı Mebusan Meclisi 1920'de kapatılmıştı. Yani Sevr'i onaylayacak bir meclis yoktu. Bu yüzden Sevr **hiçbir zaman yürürlüğe girmemiş, uygulanamamış** bir antlaşmadır.

**Türk milletinin tepkisi:** Sevr, halkın gözünde padişahın ve İstanbul Hükûmeti'nin milleti koruyamayacağını kesinleştirdi. Antlaşmanın şartları duyulunca tereddüt edenlerin bile birçoğu Millî Mücadele'ye katıldı. Yani Sevr, milleti bitirmek için hazırlanmışken tam tersi bir sonuç doğurdu: **milleti birleştirdi ve Millî Mücadele'yi hızlandırdı.**

Sevr'in yerini alacak belge, Millî Mücadele kazanıldıktan sonra imzalanacak olan Lozan Barış Antlaşması olacaktır.

İTA.8.2.8