🎯 Sınavda nasıl karşımıza çıkar
ÖSYM'nin dilbilgisi ve cümle tamamlama sorularında edilgen çatı genellikle akademik/bilimsel bir cümlenin ortasında boş bırakılan bir fiil kalıbı olarak karşımıza çıkar; adayın zaman, modal ve aktif/edilgen ayrımını aynı anda yönetmesi beklenir. 'It is said/believed/reported that...' ve 'He is said/believed to have done...' kalıpları özellikle haber, söylenti veya genel kabul bildiren cümlelerde tuzak olarak kurulur. Ettirgen yapı ('have/get something done') ise, öznenin işi kendisinin mi yaptığını yoksa birine mi yaptırdığını ayırt etmeyi ölçen cloze ve cümle tamamlama sorularında sıkça görülür. Bazı sorularda edilgen + modal ('should be done', 'must have been done') kombinasyonu, zaman göstergesi olan zarflarla (already, currently, recently) birlikte verilir.
🔑 Çözüm stratejisi
- Önce özneyi bulun ve kendinize sorun: özne eylemi yapan mı, yoksa eylemden etkilenen/eylemin yapıldığı mı? İkincisiyse edilgen çatı gerekir.
- Cümledeki zaman/modal ipucunu (zarf, bağlam, yardımcı fiil) tespit edin; edilgen kalıbı bu zamana göre kurun: is/are done, was/were done, has/have been done, had been done, will be done, is/are being done, has/have been being (nadiren kullanılır, genelde 'has been').
- Modal fiil varsa (can, must, should, may, will) kalıp her zaman modal + be + V3 şeklindedir: 'should be submitted', 'must have been reviewed' (geçmişe yönelik çıkarım + edilgen).
- Cümlede 'someone/people/researchers say/believe/report that + özne + fiil' yapısı varsa, bunun edilgen dönüşümünü iki yoldan tanıyın: 'It is said that + cümle' ya da 'Özne + is said + to infinitive (to do / to have done)'. Ana cümledeki zaman, 'to do' (eşzamanlı) ile 'to have done' (öncelik) arasındaki seçimi belirler.
- 'Have/get something done' ettirgen kalıbında sırayı kontrol edin: özne + have/get + nesne + V3 (fiilin 3. hâli, edilgen anlam). Öznenin işi bizzat yapmadığı, birine yaptırdığı anlaşılıyorsa bu kalıp aranır.
- Fiilin geçişli (transitive) olup olmadığını kontrol edin; nesnesi olmayan fiiller (happen, occur, arrive, exist gibi) edilgen yapılamaz — bu, çeldiricileri elemede hızlı bir filtredir.
- Boşluktan sonra 'by + agent' (fail) ifadesi varsa bu genelde edilgen yapıyı doğrular; ancak agent belirtilmemişse de (araştırmalarda çok yaygın) edilgen tercih edilebilir çünkü akademik dilde eylemi yapan kişi/kurum önemsizdir.
⚠️ Sık tuzaklar
- 'Modal + be done' yerine 'modal + done' ya da 'modal + being done' gibi eksik/yanlış yardımcı fiil kombinasyonları çeldirici olarak sunulur.
- 'Is said to do' ile 'is said to have done' karıştırılır; zaman önceliği (geçmişte olmuş bir eylem) gözden kaçırılınca yanlış seçenek işaretlenir.
- 'Have something done' ile 'have someone do something' (aktif ettirgen, V3 değil base form) karıştırılır — kalıptaki fiil hâli (V3 mü, base form mu) dikkatle kontrol edilmelidir.
- Geçişsiz fiiller ('happen', 'occur', 'result') edilgen yapılmaya çalışılır; bu fiiller edilgen kabul etmez.
- 'By' ile ajan belirtilmiş cümlelerde zaman uyumu atlanır; ana cümlenin zamanı ile edilgen fiilin zamanı çelişebilir.
✍️ Kuralı gösteren örnek
The research proposal is currently being reviewed by an independent ethics committee, and the final decision is expected to be announced within two weeks. (Şu an devam eden bir edilgen süreç: 'is being reviewed' — is/are + being + V3) It is widely believed that early intervention programs significantly reduce long-term costs, although this claim has not yet been conclusively proven. (Genel kanı bildiren edilgen: 'it is believed that...' ve 'has been proven') The institute is said to have published its findings before obtaining full peer approval, a decision that was later heavily criticized. (Geçmişe dönük iddia: 'is said to have published' — eylem ana cümleden önce gerçekleşmiş) Because the original dataset had been corrupted, the researchers had to have the entire archive restored by the university's IT department. (Ettirgen yapı: 'have + nesne + V3' — işi kendileri yapmıyor, yaptırıyorlar) All submitted manuscripts must be checked for plagiarism before they can be forwarded to reviewers. (Modal + edilgen: 'must be checked', zorunluluk bildiren edilgen kalıp)