Relative clauses (sıfat cümlecikleri / ilgi cümlecikleri), bir ismi ya da bütün bir cümleyi nitelendirmek için kullanılan, ilgi zamirleri (relative pronouns) veya ilgi zarfları (relative adverbs) ile kurulan yapılardır. İki ayrı cümleyi tek ve daha bilgilendirici bir cümlede birleştirirler. YÖKDİL/YDS sınavlarında hem okuma parçalarında hem de cümle tamamlama/çözümleme sorularında sürekli karşımıza çıkarlar.
1. İlgi Zamirleri ve İlgi Zarfları
Bir ilgi zamiri, kurduğu cümlecik içinde hem bağlaç (iki cümleyi birbirine bağlar) hem de zamir (bir ismin yerini tutar) görevi üstlenir. Başlıca ilgi zamirleri ve zarfları şunlardır:
- who — insanlar için, özne (subject) durumunda
- whom — insanlar için, nesne (object) durumunda; resmî ve yazılı dilde tercih edilir
- whose — iyelik (possessive); canlı/cansız fark etmeksizin "kimin / hangisinin"
- which — nesne, hayvan, fikir, durum için (insanlar için kullanılmaz)
- that — hem insan hem nesne/hayvan için; sadece defining cümleciklerde kullanılır
- where — yer bildiren isimlerden sonra (= in/at which)
- when — zaman bildiren isimlerden sonra (= in/on/at which)
- why — genellikle yalnızca the reason isminden sonra (= for which)
2. İlgi Zamiri Seçim Tablosu
| Değinilen | Özne (subject) | Nesne (object) | İyelik (possessive) |
|---|---|---|---|
| Kişi (person) | who / that | whom / who / that / (Ø) | whose |
| Nesne / Hayvan / Fikir (thing) | which / that | which / that / (Ø) | whose / of which |
| Yer (place) | where (= in/at which) | — | |
| Zaman (time) | when (= in/on/at which) | — | |
| Sebep (reason) | why (= for which) | — | |
(Ø) işareti, nesne durumundaki ilgi zamirinin cümleden tamamen düşürülebileceğini gösterir (bkz. Bölüm 4).
3. Defining vs Non-Defining Clauses
Sıfat cümlecikleri, taşıdıkları bilginin cümle için ne kadar zaruri olduğuna göre ikiye ayrılır.
3.1 Defining (Belirten / Tanımlayıcı) Relative Clauses
Bu cümlecikler, kendisinden önce gelen ismi tanımlamak için zorunludur; cümleden çıkarılırsa cümle anlamsızlaşır ya da eksik kalır. Virgülle ayrılmazlar. Bu tür cümleciklerde that kullanılabilir ve nesne durumundaki zamir düşürülebilir.
The girl who (that) wrote this article is coming to the party.
Bu makaleyi yazan kız partiye geliyor.
The book that you lent me is very interesting.
Bana ödünç verdiğin kitap çok ilginç.
The woman whose son is a famous actor is my neighbour.
Oğlu ünlü bir aktör olan kadın komşumdur.
3.2 Non-Defining (Belirtmeyen / Tanımlayıcı Olmayan) Relative Clauses
Bu cümlecikler ek, açıklayıcı bilgi verir; cümleden çıkarılsa da ana cümle anlamlı ve tam kalır. Cümlenin başına ve sonuna (ortadaysa) mutlaka virgül konur — adeta parantez görevindedirler.
My wife, who had been on a business trip, came back home yesterday.
Bir iş seyahatinde olan eşim dün eve döndü.
The students, who worked hard throughout the year, have been awarded.
(Tüm öğrenciler sıkı çalıştı ve hepsi ödüllendirildi.) Öğrenciler, ki yıl boyu sıkı çalıştılar, ödüllendirildi.
The students who worked hard throughout the year have been awarded.
(Sadece sıkı çalışan öğrenciler ödüllendirildi, diğerleri değil.) Yıl boyu sıkı çalışan öğrenciler ödüllendirildi.
Yukarıdaki iki cümlenin Türkçe çevirisi benzer görünse de anlamları farklıdır: virgüllü (non-defining) cümlede bütün öğrenciler sıkı çalışmıştır ve hepsi ödüllendirilmiştir; virgülsüz (defining) cümlede ise ödüllendirilenler yalnızca sıkı çalışan öğrencilerle sınırlıdır.
✗ My wife, that had been on a business trip, came back. → ✓ My wife, who had been on a business trip, came back.
İş seyahatinde olan eşim geri döndü.
He gave me some pretty flowers, which was very kind of him.
Bana güzel çiçekler verdi, ki bu onun tarafından çok naziktendi.
Recep greeted everybody gently, which he had never done before.
Recep, daha önce hiç yapmadığı hâlde, herkesi nazikçe selamladı.
4. Zamirin Düşürülmesi (Omission) — Contact Clauses
İlgi zamiri, kurduğu cümlecik içinde nesne görevindeyse ve cümlecik defining ise, that / which / who(m) tamamen atılabilir. Zamiri düşürülmüş bu yapıya temas cümleciği (contact clause) denir.
The ties (that) Cyril wears are awful.
Cyril'in taktığı kravatlar korkunç.
The horse (that) you were telling me about yesterday came in last.
Dün bana bahsettiğin at sonuncu geldi.
We are looking for someone (whom) we can trust.
Güvenebileceğimiz birini arıyoruz.
✗ Ø The man sitting at the desk is his director. (buradaki "who is" düşse de "sitting" formu sayesinde özel bir kısaltmadır — normal cümlede özne zamiri atılmaz: I know a boy who eats soil. → "who" burada özne, atılamaz.)
Masada oturan adam onun müdürüdür. / Toprak yiyen bir çocuk tanıyorum.
5. Edatlı (Preposition) Kullanımlar
Cümlecik sonunda bir edat (preposition) varsa iki yapı mümkündür:
- Resmî/yazılı stil: edat, ilgi zamirinin (whom/which) hemen önüne alınır — preposition + whom/which. Bu yapıda zamir asla düşürülemez ve "that" kullanılamaz.
- Günlük/konuşma stili: edat cümleciğin sonunda kalır — who/that ... + preposition (zamir who/that ise düşürülebilir).
The man to whom I gave the keys is my brother. (formal) = The man (who/that) I gave the keys to is my brother. (informal)
Anahtarları verdiğim adam kardeşimdir.
The room which they are living in is so untidy. / The room in which they are living is so untidy.
İçinde yaşadıkları oda çok düzensiz.
The girl that you told me about is his fiancée.
Bana bahsettiğin kız onun nişanlısı.
6. Quantifier + of which / of whom
Bir grubun (insan, nesne, sayı) yalnızca bir kısmına atıfta bulunmak için quantifier + of which/whom kalıbı kullanılır. Bu yapı neredeyse her zaman non-defining (virgüllü) bir cümlecik içinde görülür.
- İnsanlar için: some / many / most / several / three / none … of whom
- Nesne/hayvan için: some / many / most / several / three / none … of which
Nine employees work in the company, three of whom are women.
Şirkette dokuz çalışan var, üçü kadın.
There are fifty houses on this street, seven of which belong to the same proprietor.
Bu caddede elli ev var, yedisi aynı mülk sahibine ait.
She has written many novels, some of which have been translated into Turkish.
Birçok roman yazdı, bazıları Türkçeye çevrildi.
7. Whose vs Who's
This is the writer whose novel we have read many times. (whose + noun = iyelik)
Romanını defalarca okuduğumuz yazar budur.
Do you know who's coming to the party tonight? (who's = who is)
Bu gece partiye kimin geleceğini biliyor musun?
whose kuralı: whose'dan önce ve sonra mutlaka bir isim (noun) bulunur; whose'dan sonraki isimden önce "the" belirlilik artikeli veya başka bir zamir gelmez.
We feed the animals whose milk feeds us.
Sütü bizi besleyen hayvanları biz besleriz.
8. That Kullanımının Zorunlu Olduğu Durumlar
Aşağıdaki sözcükler ana cümlede geçtiğinde, defining clause'ta that tercih edilir ve genellikle atılamaz ya da "which/who" yerine ilk sırada gelir:
- all, any, only, everything, nothing, little, much
- it is / it was … (vurgu yapıları)
- nobody, no one, somebody, someone
- üstünlük (superlative) ve sıra sayıları: the first, the last, the only, the best, the greatest…
It was my friends that saved me from a fatal accident.
Beni ölümcül bir kazadan kurtaranlar arkadaşlarımdı.
He is the only employee that the boss likes.
O, patronun sevdiği tek elemandır.
He is the greatest gentleman that I've ever come across.
Karşılaştığım en büyük centilmendir.
There isn't much that you can do to correct this situation.
Bu durumu düzeltmek için yapabileceğin fazla bir şey yok.
9. When, Where, Why ile Kurulan Cümlecikler
This is the park where I first met my wife.
Bu, eşimle ilk tanıştığım park.
Tomorrow will be the day when our house will fill with joy.
Yarın, evimizin sevinçle dolacağı gün olacak.
That's the reason why I have warned you several times. (= That's why I have warned you…)
Seni birkaç kez uyarmamın nedeni bu.
10. Reduced Relative Clauses (Kısaltılmış İlgi Cümlecikleri)
İlgi cümleciği, özne + be fiili (who is / who was / which is / that has been…) içeriyorsa, bu ikili çoğu zaman düşürülüp fiil -ing veya 3. hâl (V3) formuna dönüştürülerek cümlecik kısaltılabilir. Bu, hem YÖKDİL/YDS okuma parçalarında hem de cümle tamamlamada sık kullanılan ileri seviye bir yapıdır.
10.1 V-ing ile Kısaltma (Aktif Anlam)
Cümlecik aktif anlam taşıyorsa (özne eylemi kendisi yapıyorsa) "who/which/that + be/şimdiki zaman fiili" → V-ing olur.
The man (who is) sitting at the desk is his director.
Masada oturan adam onun müdürüdür.
Students who live far from school → Students living far from school get a free bus pass.
Okuldan uzakta yaşayan öğrenciler ücretsiz otobüs kartı alır.
The train that leaves at six → The train leaving at six is always crowded.
Saat altıda kalkan tren her zaman kalabalıktır.
10.2 V3 (Past Participle) ile Kısaltma (Pasif Anlam)
Cümlecik pasif anlam taşıyorsa (özneye bir eylem yapılıyorsa) "who/which/that + be(en) + V3" → doğrudan V3 olur; "being" genellikle düşer.
The article which was written by him → The article written by him was the best that was ever written.
Onun yazdığı makale, yazılmış makalelerin en iyisiydi.
The languages that are spoken in Switzerland → The languages spoken in Switzerland include French, German and Italian.
İsviçre'de konuşulan diller Fransızca, Almanca ve İtalyanca'yı içerir.
The contract which they signed → The contract signed by them was very advantageous. (nesne durumundaki cümlecik zaten aktif ama kısaltma pasif fiil formuyla yapılır)
İmzaladıkları kontrat çok avantajlıydı.
10.3 to + Infinitive ile Kısaltma
Ana isimden önce the first, the second, the last, the only veya bir üstünlük (superlative) sıfatı varsa, "who/that + modal/be" cümleciği to + fiil hâline kısaltılabilir.
She was the first student who arrived → She was the first student to arrive.
O, gelen ilk öğrenciydi.
He is the only person who can solve this problem → He is the only person to solve this problem.
Bu problemi çözebilecek tek kişi odur.
11. Özet: Sık Yapılan Hatalar
- who yerine which, insanlar için kullanılmaz: ✗ the man which I saw → ✓ the man who/that I saw
- Non-defining clause'ta that kullanılmaz, virgül unutulmaz.
- whose ile who's karıştırılmamalı.
- Özne durumundaki ilgi zamiri asla düşürülmez; sadece nesne durumunda ve defining cümlecikte düşer.
- "preposition + whom/which" yapısında zamir düşürülemez ve "that" kullanılmaz.
- Quantifier + of which/whom kalıbı neredeyse hep virgüllüdür (non-defining).
- Reduced relative clause'da aktif/pasif ayrımına göre V-ing/V3 seçimi yapılır.